Anselm Grün

Zostaw troski – żyj w harmonii

Tytuł oryginału: Lass die Sorgen – sei im Einklang Einfach leben

Copyright © Verlag Herder Freiburg im Breisgau 2006

© Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo Jedność, Kielce 2008

Tłumaczenie

Ewa Piasta

Redakcja i korekta

Barbara Orlicz

Redakcja techniczna

Wiktor Idzik

Projekt okładki

Justyna Kułaga-Wytrych

ISBN 978-83-7660-529-6

Wydawnictwo Jedność

25-013 Kielce, ul. Jana Pawła II nr 4

Dział sprzedaży: tel. 041 349 50 50

Redakcja: tel. 041 368 11 10

www.jednosc.com.pl

e-mail: jednosc@jednosc.com.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Przedmowa

Czego potrzebujemy, żeby stać się naprawdę szczęśliwymi? Niewiele, stwierdza żydowski filozof religii, Abraham J. Heschel (1907-1972). Właściwie niczego, co od dawna by już nie istniało. „Liczy się tylko Bóg, dusza i chwila. Te trzy są zawsze obecne. Życie chwilą obecną jest błogosławieństwem, życie w prostocie jest święte”. Abraham Heschel był nie tylko wielkim uczonym. Był również mądrym nauczycielem życia, który zrozumiałym i prawie poetyckim językiem potrafił wyrazić trafnie to, co najważniejsze. Był przekonany, że tylko te trzy „rzeczy” decydują o sensownym życiu. Niczego więcej nie potrzeba.

W tej książeczce chciałbym zająć się jedynie trzema sprawami. Wierzę, że będą one pomocne w życiu i sprawią, iż można je będzie nazwać bardziej udanym. A chodzi o uwolnienie się od trosk, życie w harmonii z samym sobą oraz życie w prostocie. Łączą się one ze sobą i mocno wzajemnie się warunkują.

Abym mógł żyć w harmonii z samym sobą, muszę pozostawić troski, ponieważ mają one to do siebie, że wywierają na człowieka zły wpływ, męczą mnie. Rozdzierają wewnętrznie, przeszkadzają mi w wewnętrznej integracji. Muszę się od nich uwolnić, odrzucić je od siebie, osiągnąć harmonię i prostotę. Chodzi tu o sztukę połączenia wielu tonów w jednolity dźwięk, o zharmonizowanie ich. Kto połączy w sobie te tak różne tony, ten stanie się prosty i skromny, i to w taki sposób, w jaki rozumieli tę skromność ojcowie Kościoła. Będzie ostatecznie jednością z „pradźwiękiem”, osiągnie jedność z Bogiem – początkiem i źródłem wszelkiego istnienia. I z głębi tej jedności będzie czerpał życie, jako człowiek całkowicie zintegrowany i pełen prostoty, gdyż stał się czysty i przejrzysty tak, iż ukazuje sobą Jedynego.

Abraham Heschel mówi, że „bycie w chwili obecnej” jest błogosławieństwem. Co on przez to rozumie? Prawdopodobnie rzecz następującą: Kto żyje chwilą obecną i jest na niej w pełni skoncentrowany, ten staje się błogosławieństwem dla tych ludzi, z którymi się spotyka. W trudnych sytuacjach nie musi wcale robić dla ludzi niczego szczególnego. On po prostu jest obecny przy tym, kto potrzebuje tej obecności, przy chorym, który jest zdany na drugiego. Jest kimś, obok którego się wytrzymuje bez wypowiadania pobożnych słów i pragnienia, aby wytłumaczyć swoją chorobę jakimiś sentencjami czy aforyzmami. Będzie trwał przy człowieku będącym w żałobie, którego nie można pocieszyć i który nie zniósłby jakichkolwiek pocieszających słów. Kto jest zrozpaczony, chciałby mieć u swojego boku kogoś, kto by mu po prostu towarzyszył, nic nie mówiąc, nie wyjaśniając, bez presji oczekiwania, że smutek musi ustąpić.

Kto po prostu jest, bez interesów skierowanych na konkretny cel, ten stanowi również błogosławieństwo dla stworzeń, gdyż żyje z nimi w harmonii. Nie będzie ich wyzyskiwał czy wykorzystywał dla siebie. Będzie po prostu trwał ze stworzeniem i w jedności z nim. Będąc cząstką natury, rozkwitnie również jako człowiek niepowtarzalny. Stanie się błogosławieństwem dla swojego otoczenia. Abraham Heschel przypisuje życiu w prostocie jeszcze inną jakość, która z początku brzmi może dla nas obco: świętość. Życie ciche, proste i skromne jest czymś świętym. Jeśli przyjrzymy się bliżej temu słowu i jego znaczeniu, lepiej zrozumiemy, co kryje się w jego głębi. Niemieckie słowo „heilig” – święty – pochodzi od „heil” – cały, nieuszkodzony, bez szwanku. Kto żyje prosto i zwyczajnie, nie jest rozdarty, ale zintegrowany. Pogodził się z tym, kim jest. Żyje jakąś pełnią. Łacińskie słowo „sanctus” to święty. Pochodzi ono od „sanctire” – oddzielać, odsunąć od świata. Święte jest tym, co zostało odsunięte od świata, nad czym świat nie ma władzy. Kto żyje w prostocie, jest całkiem u siebie. Świat nim nie kieruje. Należy do samego siebie i do Boga. Greckie słowo „hagios” ma podobne znaczenie. Od niego pochodzi niemieckie słowo „Gehege” – zagroda, rewir i „behaglich” – błogo, przyjemnie, przytulnie. W świętym miejscu czuję się przyjemnie i wiem, że jestem bezpieczny. Zwyczajne i skromne życie jest święte. To zdanie oznacza dla mnie życie chwilą obecną, pełne skoncentrowanie na niej, zanurzenie w Bogu. To czyni mnie świętym, uwalnia od władzy świata, od władzy namiętności i instynktów, od władzy niepohamowanej żądzy uznania i sukcesu. To skromne i proste życie spełnia się w oddzieleniu, w Bożym schronieniu, gdzie jest przyjemnie i przytulnie. Tam czuję się u siebie.

Heinrich Spaemann zwraca uwagę na to, że w Biblii słowo święty pojawia się po raz pierwszy w związku z siódmym dniem stworzenia. Bóg uświęca dzień siódmy. „Wtedy Bóg pobłogosławił ów siódmy dzień i uczynił go świętym; w tym bowiem dniu odpoczął po całej swej pracy, którą wykonał, stwarzając” (Rdz 2,3). Świętość siódmego dnia ma swój najgłębszy sens w odpoczynku Boga. Jest to odpoczynek od wykonanych dzieł. Ten spokój jest święty. W nim jestem wolny od presji zdobywania osiągnięć. Mogę cieszyć się samym istnieniem. Po prostu żyję. To jest święte. Jeśli po prostu tylko żyjemy, mamy udział w ciszy szabatu Boga. Jesteśmy wtedy wolni od wszelkich trosk. Tworzymy harmonię ze sobą samym, z Bogiem i z chwilą obecną. Porzucenie trosk wprowadza nas w ciszę szabatu Boga, w życie w harmonii z naszym najgłębszym ja, w pełnię obecności w chwili obecnej, co właśnie jest świętością. Serce szuka tej ciszy i wewnętrznego zadowolenia. A czymże innym jest szczęście, jak nie tym pokojem serca?

Zostaw troski

Nie martw się – żyj w prostocie

Język jest skondensowanym doświadczeniem. Każdy naród ujął i wyraził w języku swoje doświadczenia. Jeśli wsłuchamy się w język, usłyszymy także, jakie struny drgają jeszcze w słowie „troska”. Greckim odpowiednikiem tego słowa jest „merimna”, co oznacza zatroskane obchodzenie się z czymś, trwożliwe oczekiwanie na coś, strach o coś. Troska odnosi się więc do przyszłości i jest związana z obawą przed tym, co może nastąpić. Człowiek ze strachu staje się pełen trosk. Niemieckie słowo troska „Sorge” wzięło swoje podstawowe znaczenie od zmartwienia, zgryzoty („Kummer” lub „Gram”). Jest spokrewnione z rdzeniem „serg”, który oznacza również chorobę. Jeśli jakaś matka mówi, że martwi się o syna, jest wtedy pełna troski, zgryzoty. Czasami mogą stać się one powodem choroby.

Jak możemy ustrzec się od trosk mogących wywołać chorobę? Istnieje zdanie, które w naszym społeczeństwie, gdzie tak bardzo liczą się wszelkie ubezpieczenia i zabezpieczenia, może oddziaływać prowokująco: (…) „Nie martwcie się o swoje życie, o to, co macie jeść i pić, ani o swoje ciało, czym się macie przyodziać” (Mt 6,25). Jezus wypowiada to zdanie w Kazaniu na Górze. Wskazuje na ptaki na niebie i na lilie na polu, o które troszczy się sam Bóg. Co to oznacza w społeczeństwie, które samo siebie nazywa „społeczeństwem ryzyka” i w którym branża ubezpieczeniowa przeżywa niebywały rozkwit. Czy wszystko nie jest kwestią odpowiedzialności? Ojciec rodziny musi troszczyć się o swoją rodzinę, żeby dzieci mogły studiować i otrzymać wykształcenie. Każdy musi zadbać o swoją starość. Czy wezwanie Jezusa jest więc czymś nierealnym? Jezus z pewnością nie chce, abyśmy żyli tylko dniem dzisiejszym i nie brali odpowiedzialności za nasze życie. On zachęca nas do innego sposobu patrzenia, kiedy mówi, żebyśmy byli pełni wdzięczności i zaufania, że Bóg się o nas troszczy. Jako powód podaje: „Kto z was, martwiąc się, może choćby jedną chwilę dołożyć do wieku swego życia?” (Mt 6,27). Żyj w harmonii ze sobą i z Bogiem, a wtedy twoje życie będzie udane.

Gdzie leży problem?

Wewnętrzny niepokój jest najgłębszym powodem troski, a nie tylko jej zjawiskiem towarzyszącym. Dlatego filozofia stoicka dążyła ku temu, aby prowadzić ludzi do wewnętrznego pokoju. Chciała uwolnić człowieka od niepotrzebnych zmartwień. Epiktet, przedstawiciel filozofii stoickiej, którego chętnie cytowali dawni mnisi, twierdził: „To, co nas, ludzi, niepokoi, to nie sprawy, ale nasze sądy o nich”. Martwimy się na przykład tym, czy aby nie będzie padało jutro w czasie wycieczki. Deszcz nie musi nas jednak niepokoić. Chodzi tutaj o nasze zdanie na temat deszczu. Jeśli spojrzymy na niego pozytywnie, wtedy również w czasie deszczu wycieczka będzie udana. Niepokoimy się też czasami, czy podjęta przez nas decyzja była słuszna. Jednak nie sama decyzja stanowi problem, ale nasza interpretacja jej. Jeśli definiujemy się z pozycji jakiegoś ideału, a mianowicie, że nasze decyzje muszą zawsze być absolutnie prawidłowe, to wtedy ciągle jesteśmy pełni trosk i obaw. Jeśli jednak z dobrą intencją zrobimy wszystko, co w naszej mocy i pozostawimy to Bogu, zmartwienia i troski znikną.

Przez dziurkę od klucza

Tłumienie z reguły w niczym nie pomaga. Można wprawdzie spróbować zamknąć drzwi za problemami, ale to na nic się przyda. Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832), niemiecki poeta i pisarz, widział to bardzo wyraźnie: „Troska wkrada się przez dziurkę od klucza”. Nie jest tak łatwo strzec się przed zmartwieniami. Mogę spróbować za pomocą rozumu pozbyć się troski o przyjaciela będącego w podróży. Mogę pozwolić dzieciom na jakieś przedsięwzięcie i próbować się nie martwić. Jednak zmartwienia nie daje się tak łatwo wymazać. Jeśli uważam, że drzwi mojego domu życia dobrze zamknąłem przed zmartwieniami, wślizną się one przez dziurkę od klucza. Wieczorem powierzam troski Bogu. Kiedy budzę się rano, troska zjawia się z powrotem. Być może zakradła się w czasie, gdy spałem. Istnieją takie miejsca, takie „dziurki od klucza”, które stanowią dostęp i jakby drzwi do naszej duszy. Nie jestem w stanie raz na zawsze zamknąć się przed zmartwieniem. Muszę je ciągle od nowa prosić, aby opuściło mój dom. Jednak wiem, że nigdy się go całkowicie nie pozbędę. Być może jakąś pomocą będzie zmiana perspektywy?

Goethe ukazuje w następującym dwuwersie inny sposób patrzenia na troskę:

„Jeśli nie chcesz mnie opuścić,

trosko, uczyń mnie więc mądrym”.

Za tymi słowami kryje się doświadczenie, że troska nie pozwala mi cieszyć się szczęściem. Ponieważ nie jestem w stanie całkiem pozbyć się jej z domu mojej duszy, powinna przynajmniej wykonać pozytywne zadanie w moim wnętrzu, czyli obdarzyć mnie mądrością. Zmartwienie może mnie nauczyć ostrożności, aby nie zostało zniszczone szczęście w moim życiu. Jeśli troska doprowadziła mnie do mądrości, wówczas wypełniła swoje zadanie. Przypomina mi o konieczności budowania domu mojego życia na mocnym i twardym gruncie, a nie na piasku iluzji. Taki jest według Jezusa sens mądrości. Człowiek mądry buduje swój dom na skale, a nie na piasku. Troska była dla Goethego najwyraźniej mistrzynią i nauczycielką mądrości. Możemy uczyć się od niego, jeśli zmartwienie pojawi się przed naszymi drzwiami lub stanie pośrodku naszego domu.

Domofon

Strach jest bratem zmartwienia. Martwimy się i niepokoimy, ponieważ się boimy, że może się stać coś, co przekroczy nasze możliwości. Chińskie przysłowie mówi, że „Strach puka do drzwi naszej duszy. Zaufanie otwiera. Nikt nie stoi na zewnątrz”. Większość wyśle troskę do drzwi, aby otworzyła. Pukanie strachu tłumi w nas zbyt często zaufanie. Ono nie odważa się podejść do drzwi. Przysłowie ma nas zachęcić, abyśmy się otworzyli na zaufanie, które pomimo strachu jest w nas ukryte. Nikt z nas nie ma w sobie tylko strachu i nikt też jedynie zaufania. Mamy jedno i drugie. Od naszej decyzji zależy, co będzie otwierało drzwi naszej duszy. Jeśli zaufanie, to doświadczymy, że na zewnątrz nikt nie stoi. To był tylko strach naszej duszy i nikt z realnego świata nie pukał do naszych drzwi.

Obrzydłe życie

„Istnieją trzy rodzaje ludzi: tacy, którzy się zamartwiają na śmierć; tacy, którzy się zapracowują na śmierć; i tacy, którzy się zanudzają na śmierć”. Ironia tego stwierdzenia, autorstwa Winstona Churchilla (1874-1965), brytyjskiego męża stanu, pisarza, polega na tym, co oczywiście każdy wie: chociaż tak bardzo się staramy i zaharowujemy się, i jakiekolwiek byłoby nasze nastawienie do życia – i tak wszyscy bez wyjątku musimy umrzeć. Pozostaje tylko pytanie, jak zagospodarujemy ten czas, który pozostał nam do śmierci. Możemy zapełnić go zmartwieniami, pracą lub nudą. Churchill nie był ani myślicielem, ani też nie rozdzierała go nuda. „Jestem za bardzo zajęty i nie mam czasu na zmartwienia”, zaznaczył pewnego razu. To, co powiedział, jest jednak prawdą. Można naprawdę zamartwić się na śmierć, ponieważ utrapienia, praca i nuda są w stanie, w znaczeniu przenośnym, prowadzić bezpośrednio do śmierci. Możemy poprzez zamartwianie się obrzydzić sobie życie i w pewnym sensie je zdławić. Możemy również tyle pracować i tak bardzo się martwić, że przyśpieszymy przez to naszą śmierć. Nie są pożądane ani przesadne troski, ani nadmiar pracy i na pewno nie pustka spowodowana prze nudę, ale konieczne jest umiarkowane życie i praca, które odpowiadają naszym możliwościom.

Obłęd na punkcie zdrowia

Wiele osób dziś bardzo troszczy się o swoje zdrowie. Boją się, żeby nie zachorowali na raka lub nie dostali zawału. Tak więc obracają się wokół swojego zdrowia i żyją jakby obok życia, mijają się z nim. Zabieganie o swoje zdrowie jest z pewnością czymś dobrym, jednak kiedy staje się ono jakąś religią zastępczą, to wówczas troska o nie przybiera nieograniczone rozmiary, które nie przynoszą niczego dobrego i ostatecznie szkodzą naszemu zdrowiu. Ludzie, u których wszystko obraca się wokół problemu zdrowia, zaczynają naprawdę być chorzy. Uwolnienie się od trosk jest najlepszym eliksirem życia. Służy lepiej naszemu zdrowiu niż trwożliwe sprawdzanie, czy naprawdę jeszcze jesteśmy zdrowi. „Niektórzy ludzie tak bardzo boją się śmierci, że całą swoją siłę skierowują na to, by jej uniknąć i przy tym nigdy tak naprawdę nie żyją”, jak stwierdził Anthony de Mello. Strach przed śmiercią może nam przeszkadzać żyć. Nie możemy przy tym zapominać o tym, co powiedział wielki lekarz: „W końcu wszyscy umrzemy i to nie z powodu, że jesteśmy chorzy, ale że żyjemy”.

Fałszywe ofiary

Istnieje wielkie niebezpieczeństwo dla naszego zdrowia: Jesteśmy tak opanowani przez ambicję, że nie zważamy już ani na naszą duszę, ani na ciało. Taka sytuacja dotyczy nie tylko sportowców wyczynowych, którzy poprzez środki dopingujące rujnują swoje ciało, ponieważ chcą być zawsze na pierwszym miejscu. Gdy nasze ciało się buntuje, zmuszamy je za pomocą leków do większej wydajności. Kładziemy nasze zdrowie na szali ambicji. Niemiecki filozof, Artur Schopenhauer (1788-1860), ostrzegał przed tym już ponad 150 lat temu: „Największą niedorzecznością jest poświęcenie swojego zdrowia; obojętnie, czy to byłby zarobek, awans, nauka, czy też sława”. Zostały wymienione tutaj takie same cele, do jakich dążą ludzie również w dzisiejszych czasach kosztem swojego zdrowia. Ponieważ kariera jest dla nich ważniejsza niż stosowny dla nich umiar, nie zważają na to, iż zbytnie obciążenie wpędzi ich w chorobę. Właśnie w sytuacjach przeciążenia potrzeba tym bardziej mądrego umiarkowania, którego św. Benedykt wymaga od swoich mnichów. Uporządkowanie wszystkiego według odpowiedniej miary oznacza unikanie skrajnego zdenerwowania czy tchórzliwości, nieufności, podejrzliwości i zazdrości. Tylko ten, kto zna miarę i możliwości – swoje i innych – będzie potrafił prawidłowo rozłożyć siły. Tylko wtedy, gdy nie będę przekraczał swoich granic, osiągnę wewnętrzną równowagę i harmonię.

Pułapka

Martwimy się o siebie samych: o nasze zdrowie, poważanie w oczach innych, o przyszłość w trudnych czasach. Zamartwiamy się również o ludzi wokół nas. Zrozumiałe jest, że rodzice martwią się o swoje dzieci, gdy te nie idą drogą, którą oni sobie wymarzyli. Istnieją jednak ludzie, którzy obojętnie, gdzie się znajdują, natychmiast zamartwiają się z powodu innych. Niekiedy wygląda to na miłość bliźniego, lecz może być niestety pułapką. Św. Teresa z Ávila (1515-1582), była świadoma istnienia takiej pułapki. Jest autorką następującej modlitwy: „Wybaw mnie Panie, od wielkiego prag-nienia, aby porządkować sprawy innych”. Teresa miała widocznie tendencję do porządkowania życia innych. Jezus stara się skierować jej uwagę na siebie samego. Powinna zaufać, że Bóg troszczy się również o innych, a ona nie musi wszystkiego sama załatwiać. Przede wszystkim nie wie przecież, czy inni w ogóle chcą, aby przejmowała za nich odpowiedzialność.

Każdy musi sam troszczyć się o siebie. Możemy ludziom towarzyszyć, ale oni sami muszą uporządkować swoje życie. Postawa Teresy zachęca nas, abyśmy przy całym współczuciu dla innych zachowali spokój. Również pod tym względem święci mogą stanowić dla nas przykład.

Śmieci duszy

Zamartwiamy się o wiele rzeczy. Często zmartwienie przeradza się w zgryzotę, która jest dla nas wielkim obciążeniem. Pisarz amerykański Mark Twain (1835-1910),wspomniał o swoim doświadczeniu: „Jestem starym człowiekiem, widziałem wiele zmartwień i trosk, ale większość z nich się nie spełniła”. Mark Twain spotkał wielu ludzi, którzy zaprzątali sobie głowę rozmyślaniem o tym, co mogłoby zniszczyć ich życie lub stać się jakimś przeciążeniem. Jednak najczęściej zmartwienie, gnieżdżące się w sercach ludzi, nie znajdowało swojego odpowiednika w rzeczywistości. Niemieckie słowo „Kummer” – zmartwienie, troska, pochodzi od średniowiecznego wyrazu „kumber”, który oznacza gruzy, śmieci, mozół, trud. Kiedy jesteśmy pogrążeni w zmartwieniach, obciąża nas wiele duchowych śmieci. Tej duchowej stercie śmieci nie odpowiada jednak żadna obiektywna sterta gruzu. Często sami wymyślamy sobie przeszkody, które mogłyby stanąć nam na drodze. Śmiech uwalnia również od skoncentrowania na własnych obawach. Być może są one tylko fantomem. Doświadczenie Marka Twaina może nam otworzyć oczy na tę sprawę. Być może niepotrzebnie obciążamy serce troskami. Zbędne niepokoje i zmartwienia zostawmy tam, gdzie ich miejsce, czyli na wysypisku śmieci.

Zmartwienia potrafią pływać

„Zmartwienia to źli goście,

przywierają mocno i trwale”.

Powyższe zdanie wypowiedział kiedyś niemiecki pisarz, poeta Otto Juliusz Bierbaum (1901-1993).Istnieją różne sposoby postępowania z takimi niechcianymi gośćmi. Wielu ludzi nie potrafi wytrzymać swoich problemów i pogodzić się z obecnością takiego ciężaru. Nie starają się ich rozwiązać, ale chcą je zasłonić lub zatopić w alkoholu. Niemiecki aktor filmowy, Heinz Rühmann (1902-1994), ostrzegał przed taką metodą. Ona jest nieskuteczna: „Nie można topić zmartwień w alkoholu – one potrafią pływać”. Trzeba znaleźć inne drogi. Kto chce je usunąć za pomocą alkoholu, ten przysporzy sobie nowych zmartwień. Będzie dręczył go strach przed uzależnieniem, utratą pracy oraz przegraniem całego swojego życia. Człowiek taki zacznie te lęki znowu topić w alkoholu. W taki sposób powstanie błędne koło, wciągające uzależnionego w większe tarapaty i zmartwienia.

Najskuteczniejszym sposobem na poradzenie sobie z tym problemem jest odważne spojrzenie mu w oczy, stawienie czoła i oddanie wszystkiego Bogu. W taki sposób znajdziemy metodę, która pomoże nam odpowiednio obchodzić się ze zmartwieniami i troskami i nie pozwoli, aby nami rządziły. Innym sposobem jest aktywne i odważne przeciwdziałanie problemom.

Otto Juliusz Bierbaum radzi lakonicznie:

„Musisz zwrócić się do nich plecami;

jeśli ujrzą cię zajętego pracą,

nie pozostanie im nic innego,

jak zostawić cię w spokoju”.

Wielki rzut

Żadne życie nie przebiega zawsze tak, jakbyśmy sobie tego życzyli, czy też według planów, które sobie ustaliliśmy. Ciągle doświadczamy, że nie wszystko możemy trzymać w ręce, nawet jeśli się bardzo postaramy. Są w życiu okresy, kiedy problemy zdają się nas całkiem przygniatać i pomimo naszych wysiłków, nie widać żadnych rozwiązań. Tak było w każdych czasach. Takie jest również nasze życie. Również w Biblii jest mowa o tym i pewna rada, gdzie należy szukać pomocy: „Przerzuć swą troskę na Pana, a On cię podtrzyma”, mówi psalmista (Ps 55,23). Psalmista liczy się z tym, że możemy być pełni trosk, ale nie poddaje się zwątpieniu. Jego rada jest taka, abyśmy nie obracali się wokół swoich zmartwień. Powinniśmy przerzucić je na Pana. Jest to piękny obraz. Nie mamy ich zbyć czy wyrzucić, ale celowo przerzucić je na Boga. Mamy dosłownie zarzucać Boga naszymi troskami. W rzucaniu kryje się agresja, ale jednocześnie wyzwolenie. Kiedy odrzucę z całej siły wielki kamień, odczuję ulgę. Tak właśnie proponuje psalmista, powinienem zrzucić troski na Boga. Nagrodą za taki rzut będzie moja wyprostowana postawa, gdyż sam Bóg mnie podtrzyma. Moja wytrwałość zostanie wzmocniona. Kto się zadręcza, ten nie potrafi zwolnić. Jest nieustannie w drodze i dręczy go niepokój. Kiedy wreszcie się zatrzyma, będzie dreptał w miejscu. Uwolnienie się od trosk i zmartwień jest warunkiem przyjęcia spokojnej postawy stojącej, jak i przetrwania wielu niepowodzeń.

Cóż nam pomoże narzekanie?

W 1657 roku Georg Neumark napisał słowa i muzykę do jednej znanej pieśni. Jest ona śpiewana jeszcze dzisiaj, ponieważ ludzie pomimo upływu czasu jakoś się odnajdują w tym tekście i melodii: „Kto tylko pozwoli dobremu Bogu panować”. („Wer nun den lieben Gott lässt walten”). Druga zwrotka pieśni zaczyna się słowami: „Cóż nam pomogą ciężkie zmartwienia, co nam pomoże jęk i wzdychanie? Cóż da nam skarga na naszą niedolę?” Poeta wskazuje nam na środek uzdrawiający, gdy dręczą nas troski i zmartwienia: „Śpiewaj, módl się, idź Bożymi drogami i wypełniaj wiernie to, co do ciebie należy”. Zamiast trapić się zmartwieniami, powinienem po prostu wykonywać to, co mam dzisiaj do zrobienia. Każdego dnia mam również modlić się i wielbić Boga swoim śpiewem. Wtedy troski nie będą miały nade mną władzy. Taka jest rada Georga Neumarka, którego pieśń stała się znana pewnie z tego powodu, iż wielu odnajdywało w niej odbicie swoich własnych doświadczeń. Można by wskazać na jeszcze jedną starą, chrześcijańską wskazówkę, która zawiera w sobie podobny sens; a jest nią motto benedyktyńskie: „Módl się i pracuj”. Również to jest środkiem zaradczym na wiele ciężkich zmartwień. Spokojna i jednocześ-nie energiczna aktywność oraz pełne ufności zawierzenie są dobrą metodą, aby iść pewniej przez życie i szybciej uwalniać się od trosk.

Kiedy robi się ciemno i zimno

Poetka austriacka, Ingeborg Bachmann, która żyła w latach 1926-1973, proponuje w jednym wierszu („Reklama”, 1956):

„Dokąd byśmy nie szli,

idź bez trosk bez zmartwień,

kiedy ciemno i kiedy zimno

nie martw się, lecz

zajmij się muzyką”.

Poetka przywołuje w tych wersach wielokrotnie słowa Jezusa o tym, byśmy się zanadto nie martwili i nie troskali. Wkłada je w ciemność naszego życia. Czy te słowa Jezusa będą zdolne nas nieść, gdy w naszym wnętrzu zapanują ciemności, a w nasze serce wkradnie się chłód? Ingeborg Bachmann wskazuje na muzykę. Jest ona dla niej miejscem, w którym pośrodku naszych ciemności i chłodu, możemy odczuć coś z beztroski, o której mówi Jezus. Tę beztroskę bardzo dobrze wyraził w swojej muzyce Mozart. Nie pokazał nam jednak nieprawdziwego i świętego świata. Sprawił, że ta beztroska rozbrzmiewa pośrodku niepokoju, obaw i ciemnych otchłani ludzkiej duszy. Beztroska jest miejscem, do którego możemy dotrzeć mimo ciemności i zimna, i gdzie ogarną nas ciepło, światło oraz poczucie bezpieczeństwa.

Szczególny przypadek życia

W rozumieniu języka potocznego słowo „troska” oznacza też zmartwienie, utrapienie, kłopot. Jeśli się bliżej przyjrzymy temu słowu, okazuje się, że ma ono jeszcze znaczenie pozytywne: Troszczymy się o jakiegoś człowieka i okazujemy mu przez to naszą sympatię. Albo ktoś się o nas troszczy i dba. Obchodzimy się troskliwie z przedmiotami wokół nas. Im bardziej jakąś rzecz, czy sprawę cenimy lub kochamy, tym więcej wkładamy w nią troski, staranności. Sprawdzamy dokładnie i z troską faktyczny stan rzeczy, aby móc znaleźć naprawdę dobre rozwiązanie. Wszyscy zgodziliby się co do tego, że bez troski nasze społeczeństwo nic by nie zdziałało, niczego by nie dokonało. „Możliwość troski o kogoś jest również związana z doświadczeniem szczęścia”. Słowa te wypowiedziała Regina Ammicht-Quinn, która nazywa szczęście szczególnym przypadkiem życia i dlatego jest nastawiona krytycznie wobec zbyt płytkiego rozumienia szczęścia. Według niej troska może być decydującym sposobem dojścia do szczęścia: Troska o kogoś jest czymś innym niż troska z powodu kogoś. Ona stwarza przestrzeń dla sensownego życia. Wskazuje na to, do czego przywiązane jest nasze serce. Nie chodzi tutaj o troskę spowodowaną strachem, ale o troskę z miłości. Ponieważ kogoś kocham, troszczę się o niego. Staram się o to, czego mu potrzeba do życia. Zaopatruję go w to, co konieczne i jednocześnie sam czuję się napełniony tym, co robię. Matka troszczy się chętnie o swoje dzieci. A dzieci doświadczają przez tę troskę jej miłości. Czy nie jest czymś cudownym, a nawet szczęściem wiedzieć, że istniejemy w relacji do innych, do ludzi, którzy nam pomagają, i dla których również my jesteśmy pomocą?

Troszczyć się i opiekować

Często martwimy się tym, czy pozytywnie wypadliśmy w oczach innych, czy to, co robimy, nie zostanie źle osądzone. Ewangelista Łukasz opowiada nam w związku z tym klasyczną historię. Opowiadanie o Marcie i Marii odnosi się również do nas. Każdy z nas ma w sobie obie cechy: Marty, która opiekuje się gośćmi i jest zatroskana o to, czy aby jest dobrą panią domu, oraz Marii, która po prostu jest przy gościach i stara się słuchać, co mają do powiedzenia. Marta jest często naszą mocniejszą stroną. Może wreszcie pokazać, co potrafi, jaka jest zaradna, jak umie gospodarzyć. Często nie mamy odwagi iść za głosem Marii, który się w nas odzywa, i po prostu zostawić na boku wszystkie sprawunki oraz troski, i tylko usiąść i przysłuchiwać się. „To jest przecież czysta strata czasu!”. Jezus reaguje na takie nasze wątpliwości i zarzuty wysuwane pod adresem samych siebie. Przyznaje rację Marii, a do Marty mówi: „Marto, Marto, martwisz się i niepokoisz o wiele” (Łk 10,41). Wskazuje On również na to, że Marta prawidłowo postępuje, troszcząc się o gości, ale nie powinna się martwić, czy czyni to wystarczająco dobrze. Musimy mieć w sobie również Marię, która po prostu słucha, co gość ma do powiedzenia. Wtedy wyczuje, czego on tak naprawdę potrzebuje. A to jest najczęściej, tak czy inaczej, przedmiotem naszej niepodzielnej uwagi i sympatii.

Prawidłowa troska

Wielu skarży się obecnie na zanik i upadek wartości. Ludzie myślą egoistycznie tylko o swoim własnym dobru, i nie dopuszczają do siebie biedy i troski innych. Takie skargi słyszymy z jednej strony, a z drugiej dochodzą do nas nieprzychylne uwagi o państwie opiekuńczym. Są osoby, które widzą niebezpieczeństwo wypływające stąd, że ludzie zdają się tylko na państwo i już nie dbają sami o siebie oraz swoją przyszłość. Obie krytykujące strony widzą coś prawidłowego. Pojedynczy ludzie są dzisiaj często zdani na samych siebie. Muszą sami się o siebie troszczyć i być odpowiedzialnymi. Taka sytuacja może prowadzić do tego, że bieda i potrzeby innych nie będą przez nich zauważane. Nie zawsze łatwo można określić granice między zapobiegliwością a opieką i troską wobec siebie samego oraz tym, co jesteśmy winni innym, własnym dzieciom i rodzicom, wspólnocie. Naprawdę istnieją ludzie, którzy spodziewają się, że ich problemy rozwiążą inni lub państwo. Sami pozostają w kondycji dziecka i dają się prowadzić mamie, którą jest państwo. Mamy być wdzięczni, jeśli mama troszczy się i zabiega o nas. Lecz kiedy stajemy się dorośli, musimy sami troszczyć się o siebie. Troska o siebie jest oznaką wewnętrznej wolności. Troszczę się o siebie, przeznaczając czas potrzebny na zrobienie zakupów czy posprzątanie mieszkania. Znam ludzi, którzy z powodu pracy zaniedbują troskę o swoją własną osobę. To zaniedbanie widać po pustej lodówce, przed którą stają w weekend. Chodzi o to, aby wiedzieć, co jest dobre i ważne. Prawidłowe dbanie o siebie jest wyrazem miłości. Istotne jest również, żeby nie stracić z oczu tego, co jest dobre dla innych i służy dobru wspólnemu.

Jestem pod opieką

„Ja zaś jestem ubogi i nędzny, ale Pan troszczy się o mnie” (Ps 40,18). To nie jest oklepana i odległa od rzeczywistości tania fraza. Nie ma ona nic wspólnego z naszą współczesną mentalnością polegającą na ubezpieczaniu się i nie odbiera nic rzeczywistej sytuacji. Psalmista jest przekonany: To nie ja muszę się o siebie troszczyć. Sam Bóg troszczy się o mnie. To zaufanie potwierdza również Nowy Testament. Kierując się tym zaufaniem, św. Paweł wzywa Filipian: „O nic się już nie martwcie, ale w każdej sprawie wasze prośby przedstawiajcie Bogu w modlitwie i błaganiu z dziękczynieniem” (Flp 4,6). Paweł pisze te słowa z więzienia. Nie wie, czy kiedykolwiek wyjdzie na wolność, lecz zna postawę psalmisty. Człowiek, który jest pełen zmartwień, powinien swoją trudną sytuację przedstawić podczas modlitwy do Boga. Wtedy jego ciężar, jego kłopoty i trudności staną się mniejsze. Będzie się czuł niesiony przez Boga, nawet jeśli będzie musiał siedzieć w więzieniu i bać się o swoje życie. Ten list św. Pawła przemawia do nas bezpośrednio poprzez całe wieki: Nie powinniśmy przymykać oczu na naszą sytuację, ani też przesadnie koncentrować się na niej i tylko o niej myśleć. Oddając ją Bogu, przestajemy się z jej powodu zamartwiać.

Nie złość się

Zmartwienia powodują stres. Za niepokojem o innych ludzi, który objawia się jako zdenerwowanie, kryje się jeszcze coś innego. Kiedy spytano Dereka Rogera, który zajmuje się badaniami dotyczącymi stresu, jak można uniknąć irytacji lub uwolnić się od niej, odpowiedział: „Poznanie, że właściwie nic nie jest wystarczająco ważne, aby się z tego powodu denerwować”. Znam ludzi, którzy ciągle denerwują się z powodu innych. Pewna kobieta złości się na swoją koleżankę, bo ma ona dziś taką sukienkę a nie inną, lub na kolejną osobę, że ma określoną fryzurę. Taka irytacja jest nieuzasadniona. Koleżanka może mieć sukienkę czy fryzurę, jaką chce. Kiedy się irytuję, ma to związek wyłącznie z moim sercem. Nie jestem wtedy zakotwiczony w sobie, ale uzależniony od innych. Niedawno napisał do mnie ktoś list pełen wyrzutów, ponieważ nie oburzyłem się na jedno zdanie pewnego psychologa. Zapewne uważał on, że muszę irytować się z powodu wszystkiego, co nie jest zgodne z moimi poglądami. Przeciw temu zwyczajowi ciągłego oburzania się wypowiadają się mędrcy całego świata, że mamy być sobą i pozwolić na to samo innym.

Cmentarz błędów

Często krążymy w myślach wokół błędów innych osób. Denerwujemy się, kiedy przyjaciel zapomni o naszych urodzinach, lub gdy podczas rozmowy nie przysłuchuje się nam z dostateczną uwagą. Możemy później jeszcze przez wiele dni opowiadać o naszej wrażliwości i coraz bardziej utwierdzać się w złości z powodu tak niedelikatnego przyjaciela lub niewiernej przyjaciółki. Ważnym aspektem uwolnienia się od tego jest przebaczenie. Zamiast żywić urazę do kogoś z powodu jego błędów, przebaczamy mu, odwracamy się od tych uchybień, nie myślimy o nich. Henry Ward Beecher, duchowny amerykański, który bardzo zaangażował się w sprawę zniesienia kary śmierci w swoim kraju, przedstawił uzdrawiające działanie przebaczenia poprzez następujące porównanie: „Każdy powinien posiadać cmentarz, tylko niezbyt mały, na którym będzie grzebał błędy swoich przyjaciół”. To, co jest pogrzebane, powinniśmy już zostawić w grobie, a nie ciągle to roztrząsać. Czasami śni nam się grób. Może być to napomnieniem, żeby uwolnić się od przeszłości.

Zaproszenie

Kiedy się na kogoś złościmy, uważamy z reguły, że to jego wina. Żydowski rabbi, Charles Klein, odwraca tę perspektywę na nas samych: „Każdy, kto cię denerwuje, ma nad tobą władzę”. Zdenerwowania na innych prawie nie potrafimy uniknąć, lecz gdy robimy w nas zbyt dużo miejsca dla tej złości, pozwalamy, aby dany człowiek panował nad nami. Wtedy on ma wpływ na nasz nastrój. Pozwalamy, aby odniósł nad nami zwycięstwo. Nie ma sensu również tłumić złości. Niektórzy chcą natychmiast uwolnić się od niej. Ale to, co chciałbym zlikwidować, będzie mnie uporczywie prześladować. Od tego również trzeba się uwolnić. Możemy to uczynić tylko wtedy, kiedy przyjrzymy się danej sprawie i przyjmiemy ją. Jeśli świadomie dostrzeżemy złość, będziemy potrafili się wobec niej zdystansować. Nie będziemy narzekać na złość, ale przyjrzymy się jej i powiemy: „Więc znowu jesteś. Znam cię. Gniewasz się na innych. Zostaw ich w spokoju. Oni mają prawo być tacy, jacy są. Zajmij się chwilą obecną”. Wtedy złość stanie się zaproszeniem do odczucia samego siebie i życia w harmonii.

Jak śpiewa ptak

Wielu młodych ludzi cierpi obecnie na brak perspektyw. Ma to również duchowe konsekwencje. Depresje stają się zjawiskiem coraz częstszym właśnie wśród młodzieży. Św. Jan Bosko (1815-1888), był charyzmatycznym duszpasterzem, przyjacielem „trudnej” młodzieży w Turynie. Problemy młodych ludzi jego czasów były z pewnością inne od problemów dzisiejszej młodzieży. Mimo to jest on trwałym przykładem, jak należy się z nimi obchodzić. Jego zmysł socjalny, zdolność empatii, a przede wszystkim jego optymistyczne nastawienie do życia przyciągały młodych ludzi. Ten duszpasterz pełniący również funkcję wychowawcy, nie posługiwał się nawet wobec trudnej młodzieży żadnymi karami czy innymi środkami przymusu. Postawił na miłość i zaufanie. Zrozumiał słowa Jezusa dotyczące uwolnienia się od trosk. Jezus wskazuje na zaufanie ptaków, które jedynie śpiewają i ufają w to, że Bóg je wyżywi. Na tej podstawie Jan Bosko sformułował swoją radę: „Postępuj jak ptak, który nie przestaje śpiewać nawet wtedy, kiedy gałąź się łamie. On wie, że ma skrzydła”. Realizm i mocne stanie na ziemi są ważne, ale czasami potrzebujemy owej lekkości ptaka, który śpiewa, chociaż gałąź się łamie. Nasza dusza, podobnie jak ptak, również ma skrzydła. Może pomóc nam wznieść się ponad problemy dnia codziennego. Uskrzydla nas i pomaga spojrzeć na wszystko z innej perspektywy. Wtedy nasze troski i obawy relatywizują się. Pośród naszych obaw, że ziemia, na której stoimy, usuwa się nam spod nóg, wznosimy się dzięki naszej duszy ku niebu. Tam już strach i niepokój nie mają do nas dostępu. Rada Jana Bosko, aby zachować spokój i opanowanie, stała się dość znana: „Być radosnym i pozwolić ptakom śpiewać!”.

To się uda

Johann Wolfgang Goethe, w jednym swoim krótkim wierszu, mówi o doświadczeniu, które łatwo przychodzi i nie wyklucza trosk:

„Pozwól troskom być,

to się uda!

Chociażby niebo zdawało się walić,

ujrzysz na nim skowronka”.

Goethe rozumiał beztroskę ptaków jako obraz, który można odnieść do naszego życia. One symbolizują wolność wzniesienia się ponad codzienne sprawy, które nam zagrażają i napawają nas lękiem. Dla Jana Bosko była to gałąź, mogąca się złamać, dla Goethego jest to niebo, które może się zawalić. Ptak nie potrzebuje ani gałęzi, która może się złamać, ani nieba, które może się zawalić. On jest wolny. Leci tam, gdzie ma przestrzeń. Nawet jeśli runie dom naszego życia, który z takim trudem budowaliśmy, dusza nie jest przecież przywiązana do tych rzeczy zewnętrznych. Jest jak ptak, który może wymknąć się temu wszystkiemu.

Niełatwa sztuka

Czasami spotykam ludzi, którzy są przywiązani do samych siebie. Uważają, że potrafią od wszystkiego uwolnić się. Jednak ich zwisające ramiona pokazują, że to nieprawda. Oni są wewnętrznie zniewoleni. Niekiedy potrzeba długiego czasu, aby mogli się z tego wyzwolić. Uwalnianie się jest zbawienną sztuką. Trzymanie się czegoś związuje i blokuje nas.

„Muszę uwolnić się od tego, czego się uczepiłem. Dopóki traktowałem tę sprawę jako stratę, nie byłem szczęśliwy. Jak tylko zacząłem patrzeć na nią pod kątem tego, że życie staje się wolne dzięki stopniowemu opuszczaniu wszystkiego i dzięki śmierci, mój duch napełnił się głębokim pokojem”. Rabindranath Tagore (1861-1941), indyjski poeta i prozaik, który sformułował tę tezę, twierdzi, że jeśli zbyt mocno trzymamy się czegoś, stajemy się niezdolni do działania. Jeżeli jesteśmy chciwi i pragniemy coś koniecznie mieć, stajemy się niewolnikami tego. Mamy związane ręce. Opuszczenie tego jest aktem wewnętrznego uwolnienia się.

Oswobodzenie może być czasami rzeczywiście bardzo trudne, a opanowanie i spokój jest sztuką, która nikomu nie spada z nieba. Prawdziwej sztuki trzeba się nauczyć. Nie jest to łatwe dla nikogo, a bynajmniej dla ludzi młodych. Brzmi to dziwnie, iż dla spokoju i opanowania trzeba coś uczynić. Nie jest to przecież czyn, ale zostawienie czegoś. Jednak przede wszystkim praktyczne ćwiczenie oswobadzania się jest prawdziwą sztuką. Życzę tej umiejętności szczególnie ludziom, którzy mają dużo do zrobienia. Polega ona na tym, aby pozwolić na swobodny bieg rzeczy. Jeśli uporczywie i zaciekle chcemy czegoś dokonać, nie będzie w tym błogosławieństwa. Jeśli coś dokonuje się w spokoju, wtedy ten, dla kogo to czynimy, chętniej to przyjmie. Nie będzie wtedy trzymał się tego z całych sił, ale zacznie się tym rozkoszować i cieszyć.

Program przeciwdziałający

Do pełni wolności należy uwolnienie się od swoich marzeń o wielkości. Wielu ludzi jest bardzo nieszczęśliwych, ponieważ trzymają się iluzji o sobie samych. Trwają uporczywie przy pragnieniu, aby być kimś ważnym, najlepszym, najbardziej uduchowionym, najinteligentniejszym. Angelo Giuseppe Roncalli (1881-1963), późniejszy papież Jan XXIII, znał oczywiście tę pokusę zatrzymywania się przy iluzji. Stworzył jednak sobie pewien program przeciwdziałający: „Świadomość moich niedociągnięć podtrzymuje mnie w prostocie i nie pozwala mi stać się śmiesznym”. A innym razem przemawia do siebie samego: „Janie, nie traktuj siebie tak poważnie!”. W takich zdaniach wyczuwamy wyzwalającą humanitarność. Patrząc z zewnątrz, Jan XXIII był człowiekiem pełnym godności i dostojeństwa. Lecz nie musiał się wysilać, aby realizować ideał spokoju, opanowania i prostoty. Wiedza o swoich własnych niedociągnięciach sama doprowadziła go do prostoty i jasności. Kto zna siebie samego i uwolnił się od iluzji, nie jest narażony na niebezpieczeństwo stania się śmiesznym, w przypadku, gdyby te iluzje zostały odkryte przez innych.

Po prostu powiedz, co myślisz

Kto się martwi, ten jest napięty. To, co nam ciąży na barkach, nie musi być od razu wielkim problemem. Znam ludzi, którzy nie potrafią z odprężeniem i radością iść na rozmowę. Stale wywierają na sobie jakąś presję. Uważają, iż rozmowa musi się udać. Muszą dowieść swojemu rozmówcy, że są wykształceni i mają do powiedzenia coś decydującego i to na wszystkie ważne tematy. W czasie każdej rozmowy czują się postawieni przed wewnętrznym sędzią, który ich osądza i kontroluje, czy wszystko robią dobrze. Jest to sytuacja, o której wspomina Jezus (…) „Nie martwcie się, w jaki sposób albo czym macie się bronić lub co mówić” (Łk 12,11). Powiedz po prostu to, co myślisz, co pochodzi z twojego wnętrza. Nie musisz się ani bronić, ani usprawiedliwiać. Masz prawo być takim, jaki jesteś. Zaufaj swojemu wyczuciu. Kiedy nie chcesz nic mówić, to słuchaj. A kiedy przyjdą słowa, które byś chętnie wypowiedział, uczyń to. Ale uwolnij się od swojego wewnętrznego sędziego. On zabiera ci zbyt dużo energii. Żyj po prostu swoim życiem.

W dobrej dłoni

„Zmartwienia zabijają nawet najmocniejszych ludzi”. Takie zdanie można znaleźć w Talmudzie Babilońskim, sławnym zbiorze żydowskich mądrości. Troski i niepokoje wyniszczają nas. Pozbawiają sił. Kto się zbytnio martwi, nie ma apetytu. Staje się coraz chudszy. Natychmiast zauważamy, jeśli ktoś jest gnębiony przez jakiś problem. Na takie zmartwienia, które mają na nas niszczący wpływ, istnieje jednak lekarstwo. W tradycji biblijnej jest nim zaufanie w Bożą opatrzność. Sam Bóg troszczy się o mnie, dlatego nie powinienem pozwalać, aby wyniszczały mnie niepokoje i zmartwienia. Konkretną pomoc możemy znaleźć, przedstawiając Bogu nasze zmartwienia. Dużą szansę daje modlitwa. Wtedy kłopoty się rozwiązują, albo przynajmniej relatywizują. Poprzez modlitwę wzrasta zaufanie, że wraz z moimi zmartwieniami spoczywam w dobrej dłoni Boga.

Obejmij swoją złość

Gniew, strach i złość są tym, co powoduje największy niepokój w naszym sercu. „Obejmij swoją złość” radzi mistrz zen (nurt japońskiego buddyzmu) Thich Nhat Hanh. Oczywiście łatwiej powiedzieć, niż wykonać. Kiedy spróbuję objąć swoją złość, nie będzie mogła się rozszerzać i wziąć w posiadanie całe serce. Obejmuję jakiegoś człowieka wtedy, kiedy go kocham. Nie jest tak łatwo polubić swoją złość. Pierwszy krok będzie polegał na tym, że przestanę ją potępiać i oceniać. Wezmę ją za rękę, spojrzę na nią z miłością i rozpocznę rozmowę: „Co chcesz mi powiedzieć? Dlaczego tak się wściekasz? Co cię zraniło? Jaka tęsknota tkwi w tobie?” Przez taką rozmowę, którą przeprowadzę bez wyrzutów, ale z miłością, złość objawi mi coś o mnie samym. Jeśli będzie mogła się wypowiedzieć, nie będzie tak bez powodu wściekać się. Zwróci mi uwagę na ważne obszary mojej duszy, które przeoczyłem. Jeśli obejmę złość, pozwolę jej na istnienie. A kiedy będzie mogła po prostu być, nie będzie potrzebowała z takim hukiem dawać o sobie znać. Stanie się towarzyszem mojej drogi.

Kiedy przychodzi zwątpienie

Święta Teresa z Lisieux (1873-1897), zwana Małą Tereską, należy do wielkich mędrców wśród świętych. Zmarła jako bardzo młoda karmelitanka. W panującym wówczas klimacie ciasnej i napawającej poczuciem strachu duchowości znalazła odwagę do odkrycia dla siebie małej drogi codziennej miłości. Obaliła cały skomplikowany duchowy system, który jej wpajano, i zaufała miłości. Mimo swojego młodego wieku miała głębokie wyczucie tajemnicy człowieka. Ta wielka znawczyni duszy pisze: „Kiedy opanowuje nas zwątpienie, jest to spowodowane tym, że zbyt dużo myślimy o przeszłości i o przyszłości”. Jesteśmy zrozpaczeni, jeśli w przeszłości nie byliśmy tak perfekcyjni, jakbyśmy tego chcieli, nie potrafimy uwolnić się od przeszłości i patrzymy z obawą i strachem w przyszłość. Jedynym sposobem, aby uwolnić się od zwątpienia, jest być skoncentrowanym i w pełni obecnym w danej chwili. Teraz, w tym momencie, żyję przed Bogiem. I teraz jestem otoczony Jego miłością. To wystarczy. Cokolwiek by nie przyszło, nie martwi mnie i nie przysparza trosk.

Czy śmiech, czy płacz?

Twierdzenie, że czas, okres naszego życia, został nam dany jako zadanie, znajdziemy zarówno we wschodnich jak i zachodnich tradycjach. W buddyzmie zen istnieje wiedza zbliżona do filozofii stoickiej. Możemy przeczytać: „Czy przeżyjemy życie w śmiechu czy w płaczu, będzie to i tak taki sam okres”. Wielcy duchowi nauczyciele zgadzają się co do jednego: Jesteśmy odpowiedzialni za to, w jakim nastroju spędzimy czas, w strachu czy zaufaniu, w radości czy smutku, z troską czy wiarą. Również tutaj wiele zależy od naszej interpretacji życia. Jeśli widzimy wszystko negatywnie, spędzimy nasz czas na płaczu. Jeśli zbytnio się zamartwiamy, że nasze wyobrażenia o życiu się ziszczą, stanie się ono męczące. Nigdy nie mamy pewności, czy nasze pragnienia się spełnią. Jeśli jednak oddamy się temu życiu w zaufaniu, że jest dobre, że może być takie, jakie jest, wtedy będziemy mogli cieszyć się każdą chwilą.

Pudełko ze zmartwieniami

Postawa wyczekująca może być wyrazem niezdecydowania, czasami nawet lenistwa. Ale może być również cnotą i zaoszczędzić zbędnych nerwów. Na biurku założyciela firmy samochodowej „Chrysler”, Waltera Chryslera (1875-1940), stało pudełko, w którym przechowywał wszystko to, co mu przysparzało zmartwień. Po tygodniu sprawdzał, które z trosk jeszcze zostały. Większość spraw sama się rozwiązała, a o innych w międzyczasie zapomniał. Zrozumiał, że większość zmartwień można by porównać z katarem: Czy trwa siedem dni, czy tydzień, to tylko kwestia naszego nastawienia. Jeśli chodzi o fakty, to nic się nie zmienia. Czy człowiek się martwi, czy nie, wszystko zostaje takie samo. Walter Chrysler zrozumiał prawdę zawartą w zdaniu: „Wiele problemów załatwi się samych, jeśli się im da na to czas” (Krishna Menon).

Życie jest dziś, a nie jutro

Abba Pojmen był jednym z wielkich ojców pustyni. Żył w IV wieku. Przychodziło do niego wielu szukających rady. Jeden z nich postawił mu raz pytanie, do kogo odnoszą się słowa Pisma Świętego: „Nie troszczcie się o jutro”. Pojmen dał następującą odpowiedź: „Są one skierowane do człowieka, który stracił nadzieję z powodu pokusy i pyta się z wielkim zmartwieniem: Jak długo będę musiał wytrzymać jeszcze tę pokusę? Powinien jednak się zastanowić i codziennie sobie powtarzać: Tylko dzisiaj!”. Jest to bardzo osobliwe wytłumaczenie słów Jezusa, którego dokonał Pojmen. Nie chodzi mu o zatroskanie o pożywienie czy ubiór. W większym stopniu odnosi te słowa do troski o przetrwanie życia. Znam wielu ludzi, dla których te słowa byłyby pomocne. Są pełni zmartwień i trosk, czy pokonają depresję, czy zdołają oprzeć się pokusie zwątpienia lub rezygnacji. Do nich odnosi się rada: Nie troszcz się o jutro. Żyj chwilą obecną. Teraz masz wystarczająco dużo sił. To, co ma jutro przyjść, zostaw dniu jutrzejszemu. Pozostaw to również Bogu, który również jutro będzie cię wspierał.

Kiedy nastaje noc

Georg Christoph Lichtenberg (1742-1799), pisarz niemiecki, autor wielu aforyzmów, uważny obserwator stosunków międzyludzkich, zanotował pewnego razu: „Szafa ze zmartwieniami, to co najświętsze w duszy, jest otwierana tylko nocą. Każdy ma coś takiego”. Chciał przez to powiedzieć: Wiele osób w ciągu dnia nie dopuszcza do siebie trosk, gdyż nie chce, aby one przeszkadzały im w działaniu. Chcą uchodzić w swoim środowisku za ludzi nie mających problemów i zawsze radosnych. Nie chcą się wyróżniać przez swoje osobiste zmartwienia. One jednak nie pozwolą się wyprzeć. Pojawiają się szczególnie w nocy. Czasami ludzie przewracają się z boku na bok i nie mogą zasnąć. Razem z kłopotami chcą wejść w sen.

Pewne litewskie przysłowie mówi o innym doświadczeniu: „Noc jest bibułą do osuszania wielu trosk”. Jeśli przed pójściem spać powierzę moje troski Bogu, będę mógł położyć się ze spokojem. Wtedy następnego ranka przekonam się, że sen wymazał wiele trosk, jak bibuła usuwa kleksy. Kto zaufa uzdrawiającemu działaniu snu, uwolni się od swoich trosk. We śnie odwiedzą go anioły i wymażą niepokój. Nie musi on nic robić, tylko wraz ze swoimi troskami oddać się w ręce snu. We śnie uwalniam się od zmartwień, a dzięki uwolnieniu potrafię zaufać. Oddaję się w dobre dłonie Boga. On mnie niesie i koi moje troski.

O błogosławieństwie snu

Sen jest jedną z radości życia. Potwierdza to wielu ludzi, zarówno pobożnych jak i mniej pobożnych. Teolog i filozof, św. Augustyn (354-430), doświadczył dobroczynnego wpływu snu na własne ciało: „Usnąłem i znowu się zbudziłem, a mój ból okazał się słabszy, został złagodzony”. Jeśli oderwiemy się od siebie w czasie snu, wtedy on będzie miał uzdrawiające działanie. Zmniejszy się ból z powodu zranień doświadczonych w ciągu minionego dnia. Wprawdzie jeszcze je odczuwamy, ale już tak nas nie bolą. Doświadczył tego również Aldous Leonard Huxley (1894-1963), pisarz angielski, który napisał: „Ze wszystkich łask i błogosławieństw natury sen jest najlepszy”. To zdanie nie pomoże jednak ludziom, którzy cierpią na bezsenność. Nie istnieje sposób na szybkie pozbycie się bezsenności. Jedyną drogą, która powoli doprowadzi do przemiany, jest uwolnienie się od troski o własny sen. Wtedy możemy zaufać, że ciało odnajdzie spokój, którego potrzebuje.

Żyj w harmonii

Sam bądź dźwiękiem i melodią

Harmonia ma coś wspólnego z brzmieniem. Friedrich Wilhelm Nietzsche (1844-1900), filozof niemiecki, porównuje nasze życie do symfonii. Każda symfonia ma przerwy, chwile napięcia, kontrapunkt oraz punkty kulminacyjne. Również nasze życie ma niewiele takich momentów, w których jesteśmy poruszani do głębi, kiedy coś zaczyna w nas drgać i czujemy się dogłębnie napełnieni. Nietsche pisze: „Miłość, wiosna, każda piękna melodia, góry, księżyc, morze – wszystko to przemawia do serca, jeśli w ogóle zostanie dopuszczone do słowa. Wielu ludzi nie doświadcza takich momentów i są sami interwałami oraz pauzami w symfonii prawdziwego życia”. Kto jest tylko interwałem, kto żyje jedynie w miejscach między tonami, tego nie może poruszyć żaden dźwięk, ten nie zacznie rozbrzmiewać, kiedy dotrą do niego dźwięki. Musimy być dźwiękiem, aby życie włączyło nas do symfonii.

Harmonia

Powstaje pytanie: Jak mam żyć w harmonii z sobą samym? Muzyka może nas nauczyć, że harmonia to nie jeden dźwięk. To byłoby nudne. Sztuka polega na tym, aby wszystko w nas współbrzmiało, ale w taki sposób, żeby nie było dysonansu, lecz wielka harmonia. Rozpoznał to już św. Tomasz z Akwinu (1225-1274), kiedy mówił o pięknie, nie tylko w muzyce: „Przyczyna piękna leży we współbrzmieniu przeciwieństw”. Muzyka staje się piękna nie dzięki trwałej i niezmiennej harmonii, ale kiedy wśród przeciwieństw powstają ciągle nowe współbrzmienia. Mozart rozumiał to jak niewielu innych kompozytorów. Jego muzyka pozwala rozbrzmiewać wszystkim głębinom i szczytom ludzkiego serca. Słyszymy w niej radość i ból, strach i zaufanie, miłość i nienawiść. Rozbrzmiewanie wszystkich uczuć dąży do tego, aby stwarzać wciąż nową harmonię.

Brzmienie duszy

Chorał gregoriański zna osiem różnych tonów. Każdy z nich otwiera przestrzeń brzmieniową, w której uwielbienie Boga rozbrzmiewa w moim sercu na rozmaite sposoby. Każdy dźwięk otwiera w mojej duszy miejsce, do którego poprzez śpiew może przeniknąć uzdrawiająca nowina Boga i napełnić mnie światłem i miłością. Pieśń rozpoczynająca niedzielę wielkanocną jest śpiewana na przykład w tonie czwartym. W tym tonie komponowano wcześniej pieśni pogrzebowe. Widać w tym głęboką mądrość, gdy Kościół nowinę o zmartwychwstaniu Jezusa śpiewa w melancholijnej tonacji, gdyż zmartwychwstanie ma na celu przemienić nasz strach, niepokój i smutek. Zbawienne słowa Biblii śpiewamy w ośmiu tonach i przenikają one we wszystkie obszary naszej duszy, aby rozbrzmiewała w nas miłość Boga i by wszystko zaczęło w nas żyć w harmonii z Bogiem.

Przyjemne tony i harmonia

Grecy wciąż mówili o harmonii, o współbrzmieniu sfer. Cały kosmos jest według pitagorejczyków jednym śpiewem. Różne planety wytwarzają harmonijną muzykę sfer. Kto odzwierciedla w muzyce tę harmonię, ten ma udział w jej porządku. Heraklit mówi o harmonii jako współbrzmieniu przeciwstawnych elementów. W harmonii to, co przeciwstawne, zaczyna współgrać, dochodzi do zgodności. Wychodząc od muzyki, Platon odniósł te zależności do ludzkiej duszy. Również ona musi doprowadzić do współbrzmienia różne istniejące w niej siły. Filozofia stoicka mówi o Bogu jako o najlepszym muzyku, który łączy w harmonię przeciwstawne siły kosmosu. Klemens z Aleksandrii, grecki filozof, odnosi ten obraz do Chrystusa, Boskiego Logosu: „Logos sprawił, że dysonanse elementów zaczęły współgrać, aby cały kosmos stał się jedną wielką harmonią”.

Czysty i nieskazitelny

Klemens z Aleksandrii rozwinął „muzyczną chrystologię”. Chrystus jest prawdziwym Orfeuszem, Boskim śpiewakiem, który poprzez swój śpiew porusza serca ludzi i otwiera je na Boga. Słowa, które głosi, sprawiają, że człowiek zaczyna żyć w harmonii z samym sobą. Klemens powołuje się tu na św. Jana, który przytacza w swojej ewangelii słowa Jezusa: „Wy już jesteście czyści dzięki słowu, które wypowiedziałem do was” (J 15,3). Jezus w taki sposób mówił o Bogu, że ludzie już się czuli czyści, doświadczali jedności z Bogiem. Słowa mogą więc wprowadzić człowieka w wewnętrzną harmonię.

Powinniśmy zważać na to, co wywołują nasze słowa, czy powodują w człowieku rozdźwięk, czy brudzą go nasze negatywne emocje, czy też prowadzą go do tego, iż czuje się on bardziej czysty, świeży i nieskazitelny.

Prowadzeni przez dźwięki

Drogą kontemplacji prowadzącą do wnętrza człowieka jest według św. Augustyna śpiew. Uważa on, że śpiew wprowadza nas do najgłębszego poziomu naszej duszy, na którym mieszka Bóg. Św. Augustyn rozwinął tę teologię śpiewu na podstawie Psalmu 42. Znajdujemy tam następujące słowa: „Wspominam o tym i rozrzewnia się dusza we mnie, jak to na czele uroczystego pochodu szedłem do domu Bożego, wśród głosów radości i dziękczynienia w świątecznym orszaku” (Ps 42,5). Augustyn twierdzi, że to poprzez radosny śpiew wchodzimy do tajemniczego mieszkania naszego serca, gdzie mieszka Bóg (secretum domus Dei). Nie tylko nasz własny śpiew wprowadza nas w głębiny duszy, ale również słuchanie śpiewu innych.

Kiedy słuchamy ludzi, którzy śpiewają całym swoim sercem i są całkowicie oddani tej czynności, wtedy jesteśmy jak jeleń, który spragniony źródeł wody wyrusza w drogę do Boga. Porwani brzmieniem radosnego śpiewu zapominamy o tym, co zewnętrzne i kierujemy się ku wnętrzu. Jesteśmy wręcz wciągani do wnętrza (in interiora raperetur). Tam, wewnątrz, jesteśmy w harmonii z naszą prawdziwą istotą.

Zostaw wszystko to, co tak mocno trzymasz

Brytyjski śpiewak, Paul Williams, nie na darmo był muzykiem, który wskazał sposób, w jaki możemy z tym wszystkim, co jest w nas, osiągnąć harmonię: „Zostaw wszystko to, co tak mocno trzymasz. A wszystko to, co naprawdę do ciebie należy, zjawi się w twoim życiu jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki”. Jeśli trzymamy się kurczowo czegoś lub nawet siebie samych, to wówczas to, co w nas żyje, nie może w pełni rozkwitnąć. Nie może powstać harmonia między nami i naszym otoczeniem. Odnosi się to do naszych relacji z innymi, ale również do naszego stosunku wobec samych siebie. Jeśli tylko uwolnimy się od siebie, spotkamy naszą prawdziwą tożsamość. Nagle odkryjemy, kim rzeczywiście jesteśmy. Odczujemy nasz prawdziwy byt, doświadczymy naszych prawdziwych uczuć i bogactwa naszej duszy. Trzymanie się czegoś oznacza upieranie się przy określonym wyobrażeniu, jakie mamy o sobie i które zniekształca moje prawdziwe ja. Jeśli przypatrując się sobie, uważam się jedynie za dobrego, wtedy nigdy nie odkryję tego, co naprawdę należy do mnie, jest częścią mnie. Harmonia, dobrze brzmiący rezonans jest możliwy tylko wówczas, gdy uwolnię się od siebie samego i pozwolę innym, aby byli tacy, jakimi są.

Jak w niebie

Thich Nhat Hanh, buddyjski mnich z Wietnamu, poleca uwagę i skupienie jako sposób prowadzący do życia w harmonii z samym sobą. Kto jest uważny i potrafi dostrzegać każdą chwilę, jako coś nowego, jakby był to pierwszy dzień stworzenia, nie będzie czuł się wyobcowany, a rzeczywistości nie będzie odbierał jako banalnej czy nudnej. Będzie włączony w fale życia, a świat według niego będzie promieniał czarem świeżości. Będzie mu się zdawało, iż jest on wypełniony niezliczonymi wartościami. Jeśli ktoś żyje w takiej harmonii z samym sobą i z chwilą obecną, której właśnie doświadcza, ten jest już, jak mówi mnich buddyjski, w Królestwie niebieskim: „Nie musimy czekać na śmierć, aby wejść do nieba. Wystarczy żyć pełnią życia. Kiedy każdy nasz wdech i wydech będzie uważny, kiedy obejmiemy drzewo, poczujemy coś z niebiańskiej szczęśliwości. Kiedy będziemy świadomie oddychać i jeśli będziemy świadomi swoich oczu, serca, wątroby, braku bólu zębów, wtedy odczujemy, iż zmierzamy w kierunku rajskiej radości. Pokój już istnieje, jest obecny. Musimy go tylko dotknąć”.

W posiadaniu wolnych rąk

Taoizm jest obok konfucjanizmu i buddyzmu trzecią wielką tradycją religijną w Chinach. W duchowej tradycji taoizmu chodzi przede wszystkim o uwolnienie się. Powinienem zostawić rzeczy takimi, jakie są, a nie wciąż ingerować i niszczyć je. Mędrcy wschodni mają następujące przekonanie: We wszystkich rzeczach tkwi wewnętrzny porządek. Ten porządek wymaga od ludzi odpowiedniego zachowania. W oparciu o tę filozofię powstało chińskie przysłowie: „Kiedy się uwolnisz, będziesz miał dwie wolne ręce”. Jeśli kurczowo się czegoś trzymam, nie jestem zdolny do działania. Nie mam rąk, które mogłyby coś wykonywać, ponieważ są one zajęte upartym trzymaniem się czegoś. Czasami jest tak, że trzymam się czegoś jedną ręką, a czasami dwiema. Dzięki oswobodzeniu zyskam dwie wolne ręce, za pomocą których będę mógł uchwycić to, co naprawdę jest ważne. Te wolne ręce umożliwią mi kształtowanie i formowanie czegoś, podanie ręki komuś, kto jest w potrzebie, pogłaskanie go, kiedy będzie potrzebował czułości i miłości.

Na czym polegają cuda

Wielu ludzi ma nadzieję na cud: na cud uzdrowienia, na cud znalezienia dobrej pracy czy pomyślnego zdania egzaminów. Oczekują cudów z zewnątrz. Bóg powinien zdziałać w nich cud. On tak też czasami czyni, ale nie powinniśmy wypatrywać niczego nadzwyczajnego, czy szukać sensacji, ponieważ Boże cuda otaczają nas stale. Wystarczy tylko otworzyć oczy. Dostrzeżemy wtedy cudowne piękno natury. Przeżyjemy cud spotkania z drugim człowiekiem. Odczujemy cud naszego istnienia, oraz tego, że możemy oddychać, czuć, żyć. Amerykańska pisarka, Willa Sibert Cather (1873-1974), pisze o tym doświadczeniu następująco: „Cuda polegają na wydoskonaleniu naszej zdolności postrzegania tak, że nasze oczy są w stanie dostrzegać coś w każdym momencie, a nasze uszy mogą słyszeć to, co nas otacza”. Prawdziwa sztuka życia polega na tym, aby każdego dnia być uważnym na cuda, otwierać na nie swoje oczy i uszy – „wyciągnąć rękę ku szczęściu, aby usiadło na niej jak ptak” (Hilde Domin).

Nigdy nie jest za późno

W czasie rozmów dowiaduję się bardzo często, jak wielu ludzi cierpi z tego powodu, że nigdy tak naprawdę nie żyli pełnią życia. Mają wrażenie, że do tej pory ciągle tylko spełniali wymagania innych i nigdy nie żyli tym, co tak naprawdę tkwi w ich wnętrzu. Przechodzili obok życia. A teraz mają wrażenie, że jest już za późno, aby znaleźć drogę powrotu do życia. Jednak nie jest za późno. Nie chodzi o to, aby opłakiwać przeszłość. Teraz, w obecnej chwili, mogę być zdolny do tego, aby żyć pełnią. Nie muszę wszystkiego zacząć robić inaczej. Wystarczy mieć kontakt z sobą samym i po prostu żyć. Jeśli dany dzień przeżyję świadomie, wtedy wieczorem będę mógł powtórzyć za rzymskim filozofem Seneką: „Jeśli ktoś każdego wieczoru może powiedzieć «żyłem», dla tego każdy poranek będzie zyskiem”. Jeśli będę żył dzisiaj prawdziwie, to również jutrzejszy dzień będzie udany.

Zachować równowagę

Sami z siebie nie znajdziemy drogi prowadzącej do harmonii. Prawdziwą sztuką jest żyć tak, aby życie było spójne i harmonijne. Theodor Fontane (1819-1898), pisarz niemiecki, opisuje tę sztukę jako zdolność wytworzenia w sobie wewnętrznej równowagi: „Sztuka życia to życie lekkie lecz bez lekkomyślności, pogodne lecz bez swawoli, odważne lecz bez zuchwałości”. Zawsze, jeśli jakąś postawę uważamy za absolutną, nie będzie ona dla nas oparciem, nawet jeśli będzie dobra sama w sobie, ale wytrąci nas z równowagi. Lekkość egzystencji, ale bez lekkomyślności, ma w sobie coś podnoszącego wzwyż. Sztuką jest być pogodnym, ale nie swawolnym i rozhukanym, mieć odwagę, lecz nie stać się zuchwałym i aroganckim. Tej lotnej równowagi nie możemy zaksięgować jako stałej własności. Potrzeba raczej delikatnego wyczucia, aby za każdym razem znajdować odpowiednią dla nas równowagę. Potrzeba uwagi i skupienia, aby przy tym pozostać.

Bądź cierpliwy

Święty Franciszek Salezy (1567-1622), od 1602 r. biskup Annecy (Sabaudia), również w czasie sprawowania tego urzędu pozostał zwykłym duszpasterzem. Poprzez listy towarzyszył ludziom w ich sprawach wewnętrznych. Jego rady świadczą o wielkiej znajomości człowieka, a jednocześnie o pełnym miłosierdzia usposobieniu. Pisał tak: „Nie pozwól, aby twoje pragnienia, choćby były najmniejsze, niepokoiły twoje serce”. Mamy prawo oczywiście posiadać pragnienia i wyrażać je. Lecz nie mogą one stać się tak potężne, aby zawładnęły naszym sercem i wniosły w nie niepokój. Aby odpowiednio traktować własne pragnienia bardzo ważna jest cierpliwość do siebie samego, ponieważ stają się one często tak mocne, że aż zaczynają nas niepokoić. Franciszek Salezy w następujący sposób namawia do cierpliwości własne serce: „Musimy mieć cierpliwość do wszystkich, a najbardziej do nas samych”.

Polubić nawet problemy

W jednym pięknym wierszu Rainer Maria Rilke (1875-1926), poeta austriacki i prozaik, opisuje istotę naszej cierpliwości:

„Trzeba mieć cierpliwość

wobec nierozwiązanych spraw w sercu

i próbować polubić nawet problemy,

będące jak zamknięte izby

i jak księgi napisane w obcym języku”.

Człowiek jest często sam dla siebie zagadką. Mogę pełen niecierpliwości wściekać się na siebie, ponieważ siebie nie rozumiem. Mogę również przyjąć z cierpliwością wszystko to, co jest nierozwiązane i niezrozumiałe i pokochać w sobie te nierozwiązane problemy. Książki napisane w obcym języku, którego nie rozumiem, traktuję ze szczególną troskliwością. To, co obce ma jakąś siłę przyciągania. Jeśli ostrożnie i troskliwie będę obchodził się z tym, co we mnie obce, wtedy również pogodzę się z tym, co w moim życiu i mojej egzystencji zagadkowe.

Pokój jest możliwy

Tomasz z Kempen (1379-1471), mistyk niemiecki, autor traktatu mistyczno-ascetycznego O naśladowaniu Chrystusa, który był od XV wieku przez długi czas obok Biblii najczęściej czytaną książką, podaje powody niepokoju, w którym żyje wielu ludzi: „Moglibyśmy żyć w pokoju, gdybyśmy nie zajmowali się bezustannie tym, co inni mówią i robią”. Słowa te są obecnie tak samo aktualne jak dawniej. Wielu ludzi krąży ciągle wokół tego, co inni o nich myślą lub mówią. Boją się, aby inni czasami nic złego o nich nie powiedzieli. Inna grupa ludzi zajmuje się zaś słowami i czynami innych. Wciąż denerwują się tym, co ten lub tamten powiedział lub uczynił. Czytają w gazetach i czasopismach historie skandali jakichś aktorów czy członków rodów książęcych, aby się z tego powodu oburzać. Zamiast żyć w swoim własnym spokoju, potrzebują innych, aby rzucać na nich swój niepokój. Do tego się jednak nie przyznają. W taki sposób pozostają zawsze niezadowoleni ze świata i ostatecznie z siebie samych. Pokój serca pojawia się wtedy, kiedy jesteśmy pojednani z innymi i akceptujemy ich takimi, jacy są. A prawdziwy pokój wewnętrzny jest przestrzenią, w której żyjemy w harmonii z sobą, z naszym otoczeniem oraz z całym stworzeniem.

Stanowić jedność z sobą samym

Stanowić jedność z sobą samym chciałby w gruncie rzeczy każdy. Pozostaje tylko pytanie, jak to osiąg-nąć. Jezus ukazuje nam drogę w Ewangelii św. Jana. Wstawia się wtedy u Ojca za swoimi uczniami, (…) „aby tak jak My stanowili jedno” (J 17,11). Ta prośba odnosi się nie tylko do jedności chrześcijan wobec siebie nawzajem, ale również do jedności każdego z samym sobą. Osiągniemy jedność ze sobą, jeśli uczynimy tak jak Jezus, który zstąpił z nieba, aby wszystko to, co ludzkie włączyć do jedności z Bogiem. Również my staniemy się jednością, jeśli zdobędziemy się na odwagę, aby wniknąć w głębię naszego człowieczeństwa, w przepaście naszej duszy, otchłań naszej podświadomości. Tylko to, czego sami dotkniemy, może osiągnąć jedność z Bogiem. Tylko w taki sposób zaakceptujemy siebie, ponieważ wszystko w nas zostanie napełnione Bożą miłością. Zdołamy osiągnąć jedność wewnętrzną, jeśli zjednoczymy się z Bogiem. Jezus modlił się w następujący sposób: „aby wszyscy stanowili jedno, jak Ty, Ojcze, we Mnie, a Ja w Tobie, aby i oni stanowili w Nas jedno” (J 17,21).

Słabość i moc

Tym, co nam najbardziej przeszkadza w osiąg-nięciu wewnętrznej harmonii, jest odrzucanie większości z tego, co odkrywamy w sobie. Mamy taki idealny obraz siebie, że z trudem przychodzi nam pogodzić się z prawdą o nas samych. Fryderyk Nietzsche kieruje do ludzi, którzy nie potrafią wybaczyć sobie, że są tacy a nie inni, następujące słowa: „Odrzuć niezadowolenie z powodu swojej istoty! Wybacz sobie swoje własne ja!”. Jak mam wybaczyć sobie swoje własne ja? Nie mogę przecież nic poradzić na to, że jestem taki, jaki jestem. Jednak we własnej duszy odkrywam zarzuty wobec mojej osoby. Nie potrafię darować sobie, że mam określone słabości czy cechy, których w sobie nie lubię. Jednak dopiero wtedy, kiedy będę zdolny wybaczyć samemu sobie, stracą te domniemane słabości swoją destrukcyjną moc. Kiedy sobie przebaczę, słabości przemienią się w mocne strony. Wtedy brak zaufania do samego siebie przerodzi się w zdolność rozumienia i pokrzepiania na duchu innych ludzi.

Jedyna modlitwa

Ważnym sposobem na osiągnięcie wewnętrznej harmonii i spójności jest wdzięczność. Johannes Eckhart (1260-1327), niemiecki teolog i filozof, dominikanin, pisze: „Jeśli jedyną modlitwą, którą powtarzasz przez całe życie jest «Dziękuję Ci», to już wystarczy”. Wielu ludzi prosi Boga o to, aby uczynił ich mocniejszymi, zdrowszymi, odnoszącymi większe sukcesy. Uważają, że będą mogli zaakceptować siebie samych tylko wtedy, kiedy staną się takimi, jakimi chcieliby być. W celu osiągnięcia tych wyobrażeń, chcieliby posłużyć się Bogiem. Mistrz Eckhart uważa, że najgłębszą modlitwą jest dziękczynienie. Nie mówi wcale, za co mamy dziękować. Całkiem proste słowa „Dziękuję Ci”, już wystarczą. Mogę je powtarzać zawsze i wszędzie. Jeśli coś mi się udało, modlę się „Dziękuję Ci”. Kiedy się coś nie uda, będzie trudniej wypowiedzieć tę modlitwę. Jeśli jednak mimo wszystko zdobędę się na to, inaczej przeżyję dane zdarzenie. Poczuję, że mimo trudności zagościł we mnie pokój. Dziękuję Ci, że uwolniłem się od iluzji o sobie samym. Dziękuję, że we wszystkich wydarzeniach spoczywam w dobrych dłoniach Boga.

Nowy smak

Postawę dziękczynienia w dzisiejszym świecie opisał Dawid Steindl-Rast jako właściwą postawę człowieka duchowego. Stwierdza on: „Każda wdzięczność jest wyrazem zaufania. Wszelka nieufność prowadzi do nieuznawania daru jako takiego – bo któż mógłby być pewien, czy nie ma w nim przynęty, czegoś będącego próbą przekupienia mnie, czy pułapką? Wdzięczność ma odwagę zaufać i w taki sposób przezwycięża strach”. Niewdzięczni ludzie są nieprzyjemni dla innych. Mają w sobie głęboką nieufność wobec wszystkiego i wszystkich. Jeśli chcemy im coś podarować, sądzą, że mamy w tym interes. Nie potrafią przyjąć z wdzięcznością tego, co jest. Wszystko interpretują w negatywny sposób poprzez swoją nieufność. Człowiek wdzięczny, pisze Steindl-Rast, kieruje na prezent radosne i dobre spojrzenie w każdej sytuacji. Dostrzeże szansę tkwiącą nawet w najgorszej sytuacji i spróbuje z niej skorzystać. Wszystko, za co jesteśmy wdzięczni – a nic nie jest w życiu na próżno – napawa nas radością. Steindl-Rast ma rację, twierdząc: „Jeśli przyjmuję z wdzięcznością to, czym obdarza mnie codziennie Bóg i inny człowiek, będę żyć w harmonii ze sobą i światem. Wtedy moje życie nabierze nowego i przyjemnego smaku”.

Nie umniejszaj swojej wartości

Spotkałem ludzi, którzy nigdy nie byli zadowoleni z pochwały, którą otrzymali. Kiedy im dziękowałem za coś, co mi się podobało czy też było ważne dla mnie i mojej drogi, wtedy próbowali się deprecjonować. Twierdzili, że nie ma o czym mówić, że to nie było nic wielkiego. Takie umniejszanie się jest próbą otrzymania jeszcze większej pochwały. Kryje się za tym wielkie nienasycenie lub też niezdolność do przyjęcia pochwały i obawa, aby dogodzić. Nie tylko wtedy, kiedy ktoś mnie chwali, ale kiedy ktoś dziękuje za moją pochwałę, czuję wewnętrzną harmonię, jak i jedność z tym człowiekiem. Oboje dziękowaliśmy i doświadczyliśmy w tym dziękczynieniu jakiejś wspólnoty. Razem czuliśmy, że ostatecznie wszelkie dobro pochodzi od Boga. Dobrze jest powiedzieć również odbiorcy tych Bożych darów, że jestem za nie wdzięczny.

Rezonans

Dużą przyjemność sprawia bycie z ludźmi wdzięcznymi. Lubimy ich obecność. Wdzięczność jest warunkiem prawdziwego spotkania z drugim człowiekiem. Nie potrafię w ogóle otworzyć się przed człowiekiem niewdzięcznym, gdyż mam wrażenie, że moja otwartość nie wywoła żadnego rezonansu. Wdzięczność jest takim rezonansem, dzięki któremu rozmowy i spotkania mają szansę się powieść. Uczucie wdzięczności jest konieczne dla zaistnienia oraz przetrwania dobrej wspólnoty i porozumienia. Wdzięczność jest konkretnym wyrazem akceptacji drugiego człowieka, radości, że jest on w mojej wspólnocie. Takie uczucia muszą zostać wyrażone, żeby nie obniżył się wskaźnik emocjonalny w danej wspólnocie.

Wspólna radość

Wdzięczność jest czymś oswobadzającym i wyzwalającym. Uwalnia mnie od przymusu porównywania się z innymi oraz przechwalania się moimi dziełami czy zdolnościami. Umożliwia mi radość z powodu drugiego człowieka, z tego, co mu się udało. Nie muszę wtedy umniejszać wartości ani swojej, ani jego. Moja wartość się nie zmniejszy, kiedy uznam z wdzięcznością wartość drugiego. Wdzięczność połączy mnie z drugim. Nie jestem jego konkurentem, tak jak on nie jest nim dla mnie. Patrzymy raczej wspólnie na to, czym obdarza nas Bóg: czasami mnie, innym razem kogoś innego, jednym darem mnie, a innym jego. Wdzięczność sprawia, że staje się możliwa dobra wspólnota; ta postawa uwalnia nas od podziału, od przymusu ciąg-łego porównywania się z innymi. Każdy człowiek ma wystarczającą ilość powodów do wdzięczności. Jestem wdzięczny nie tylko za to, co dał mi Bóg, ale również za ludzi, których postawił koło mnie i wyposażył ich w dary, których ja nie posiadam. Nie muszę mieć w sobie wszystkiego. Dobrze, że mogę podziwiać u innych to, czego u siebie nie znajduję. Wtedy nie jestem zazdrosny, ale cieszę się bogactwem, które widzę u innych.

Zgoda na życie

Możemy być wdzięczni nie tylko za miłe rzeczy i przyjemne strony życia. Kiedy patrzę wstecz, ogarnia mnie głęboka wdzięczność również za trudne chwile, w których nie wiedziałem, co mam począć. Kiedy dziś wspominam ten czas, widzę, że moje życie nie przyniosłoby takich owoców, gdyby wszystko w życiu szło mi gładko. Byłbym wtedy wiecznym wzorowym uczniem, ambitnym i pilnym, ale kierowanym tylko rozumem i wolą, bez duchowej głębi. Szczególnie kiedy patrzę na okresy niepewności, mogę stwierdzić z wdzięcznością, że Bóg mnie prowadził i wybrał dla mnie to, co najlepsze. Kryzysy wprowadziły mnie w głąb mojego serca. Wdzięczność oznacza dla mnie zgodę na życie, zaakceptowanie go, osiągnięcie harmonii z samym sobą. Oznacza również odczuwanie głębokiego pokoju i poznanie, że wszystko jest dobre takie, jakie jest. Ta wdzięczność jest jednocześnie przepojona postawą pokory. Wiem, że nie mogę sobie niczego wmówić. Wszystko mogło się potoczyć inaczej. Bóg pozwolił, abym przeżył tyle ciemności i chaosu, ile mogłem wytrzymać. Nigdy nie stawiał przede mną wyzwań i nie doświadczał mnie ponad miarę. Wdzięczność uwalnia również od dumy i chroni przed tworzeniem sobie iluzji na temat własnych osiągnięć i zdolności. Wiem, że to wszystko jest darem Boga, ale również ludzi, którym wiele zawdzięczam. Od nich nauczyłem się ufać życiu i we wszystkim szukać Boga.

Wszystko jest darem

Nie należy mylić wdzięczności z naiwnością. Wdzięczność uczy mnie, że nie mogę spocząć przy żadnej zdolności, żadnym dziele, gdyż nie wiem, jak długo mój duch jeszcze będzie w formie, jak długo będzie funkcjonować moje ciało przy tych wszystkich obciążeniach. Nie mam żadnej gwarancji, że moja energia twórcza nie zostanie zahamowana w skutek jakiegoś nieszczęśliwego wypadku lub choroby. Wdzięczność uczy mnie radosnego przyjmowania tego wszystkiego, czym Bóg mnie obdarza, oraz bycia gotowym, aby to wszystko opuścić, kiedy On mnie wezwie. W konsekwencji wdzięczność uwalnia mnie na przykład od strachu przed chorobą, od obaw przed trudnościami mogącymi mnie spotkać w wieku starczym. Wdzięczność prowadzi do spokoju.

Jedność ze wszystkim wokół

Ludzie, którzy nie żyją w harmonii z samym sobą, boją się samotności. Kiedy są sami, wtedy wyłania się i daje o sobie znać ich wewnętrzne rozdarcie. Chcieliby najchętniej przed tym uciec, dlatego ciągle muszą być czymś zajęci, aby uciekać przed samotnością. Niemieckie słowo „Einsamkeit” – samotność – ma w sobie jednak pozytywny wydźwięk. Składa się z przedrostka „ein”, który nie oznacza tylko liczby jeden, ale wskazuje również na jedność. Sufiks „sam” znaczy „w zgodzie z czymś”. Samotny zgadza się na swoją jedność. Mówi w swoim wnętrzu „tak” temu, że jest sam, jedyny na świecie i jednocześnie w swojej głębi samotny. Jednak ta samotność mu nie przeszkadza. Wyraża na nią zgodę, ponieważ wie, iż w samotności staje się jednością ze wszystkim, ze sobą samym, z ludźmi, z Bogiem.

Objąć samotność

Wszystkie religie wskazują na samotność jako na drogę do Boga. Paul Tillich (1886-1965), niemiecki teolog, ewangelista i filozof, zauważył raz, że jakość religijności danego człowieka można określić po tym, co robi on ze swoją samotnością. A dużo wcześniej przed nim pisał o samotności Lao-Tse: „Przeciętni ludzie nienawidzą samotności, ale mistrz wykorzystuje ją, obejmuje swój samotny byt i zaczyna rozumieć, że stanowi jedność z całym wszechświatem”. Kto świadomie przyjmuje swoją samotność, ten może doświadczyć, że ze wszystkim tworzy jedność. Taki jest też sens niemieckiego słowa „allein” – sam, samotny. Dzieli się ono na „all” (wszystko) i „eins” (jedność) i oznacza „być jedno ze wszystkim”. Kto się odważy dotrzeć do głębi swojej samotności i nie ucieknie przed nią, ten odczuje, że w głębi swojej duszy stanowi jedność ze wszystkim, co istnieje na tym świecie. Wszystko łączy się ze sobą, stanowi ścisły związek. W głębi wszystko jest jednością. Samotność wskazuje nam więc drogę prowadzącą do najgłębszych pokładów świata, na których opiera się nasze istnienie.

Unikalny i niepowtarzalny

Hermann Hesse (1877-1962), niemiecki powieściopisarz, poeta i eseista, napisał: „Życie to bycie samotnym. Żaden człowiek nie zna drugiego człowieka, każdy jest sam”. Te słowa można rozumieć jako skargę z powodu ludzkiej samotności. Jednak mogą też być pozytywną wypowiedzią na temat naszej istoty. Każdy człowiek w swojej głębi doświadcza samotności. Istnieje we mnie przestrzeń, do której inni nie zaglądają, i której nie potrafią zrozumieć. Jednak to doświadczenie samotności nie izoluje mnie. Nadaje mi raczej prawdziwej godności. Jestem kimś jedynym i niepowtarzalnym. Tak jak ja czuję, nie czuje nikt inny. W taki sposób, jak ja widzę, nie widzi nikt inny. Jeśli zacznę to świadomie przeżywać, stanę się wdzięczny za moją samotną i niepowtarzalną egzystencję. Poczuję, że właśnie w swojej samotności i unikalności zaczynam rozumieć coś z istoty Boga, który mówi o sobie: „Jestem, który Jestem”. W swojej samotności czuję, co to znaczy, że jestem. Po prostu istnieję, żyję.

Spójrz w głębię

Fryderyk Nietzsche zrozumiał sens samotności, gdyż napisał: „Kto zna ostateczną samotność, zna też rzeczy ostateczne”. Kto przyjmie swoją najgłębszą samotność, ten przybliży się do rzeczy ostatecznych, do istoty wszystkich rzeczy, a ostatecznie do Boga, prapoczątku wszelkiego bytu; spojrzy w przepaść tajemnic naszego życia i u podstaw wszelkiego bytu wszystko stanie się dla niego jasne. To jest sens kontemplacji w rozumieniu ojców Kościoła: Patrzę w głębię, na istotę rzeczy. Tam wszystko staje się dla mnie oczywiste i jasne. Nie widzę nic konkretnego. Nie potrafię wyjaśnić, co ujrzałem. Jest to takie patrzenie, dla którego wszystko staje się jasne. Wszystko się wyjaśnia nawet wtedy, kiedy pozostaje tajemnicą.

Prawdziwa kontemplacja

Drogą prowadzącą do wewnętrznej harmonii jest kontemplacja. Kto zanurzy się w sobie, ten odkryje prawdziwe bogactwo swojej duszy. W swoim wnętrzu – jak doświadczył tego św. Augustyn – spotykamy Boga, ponieważ Bóg jest nam bliższy niż my sami sobie. Wielu ludzi zatrzymuje się czasem w gospodzie, co jest również czymś przyjemnym, kiedy po uciążliwej wędrówce można się pokrzepić. Jednak prawdziwe schronienie powinniśmy znaleźć we własnym wnętrzu. Niektórzy uważają, że jest to albo nudne, albo niebezpieczne, ponieważ można odkryć własny chaos. Jednak tylko ten, kto się na to zdobędzie, może osiągnąć wewnętrzną harmonię i spójność.

Wewnętrzna radość

Ludziom, którzy oczekują od życia zbyt wiele, ciężko jest pogodzić się ze swoim życiem. George Bernard Shaw (1856-1950), angielski dramatopisarz, znalazł sposób na odnalezienie harmonii we własnym życiu: „Nauczyłem się nie oczekiwać wiele od życia. To jest właśnie tajemnicą prawdziwej pogody ducha i powodem, dla którego przeżywam przyjemne niespodzianki, zamiast beznadziejnych rozczarowań”. Ponieważ nie tworzy sobie iluzji na temat życia i nie uzależnia udanego życia od określonych oczekiwań, może żyć w harmonii z samym sobą. Dlatego może być wewnętrznie radosny, spokojny i wdzięczny za miłe niespodzianki, którymi wciąż zaskakuje go życie.

Co mówi mi serce

W klasztorze franciszkanów w Lyonie widnieje napis, który wskazuje nam sposób, jak możemy stać się bardziej zadowoleni z życia: „Strzeż się, abyś nie pragnął tego wszystkiego, co widzisz, nie wierzył w to wszystko, co słyszysz, nie mówił wszystkiego, co wiesz i nie czynił wszystkiego, co możesz”. Kto chciałby posiadać to wszystko, co tylko ujrzy, ten nigdy nie znajdzie siebie, gdyż uczyni własne szczęście zależnym od stanu swojego posiadania. A wciąż przecież będzie widział nowe rzeczy, których nie ma. Nigdy więc nie osiągnie harmonii wewnętrznej. Kto musi mówić wszystko, co wie, ten stawia się ciągle pod presją, aby jeszcze to czy owo dorzucić do rozmowy. Musi prezentować przed ludźmi swoją całą wiedzę. Nigdy nie doświadczy takich reakcji, jakich oczekuje. Powinniśmy się nauczyć zadowalać tym, co mówi nasze serce. Wtedy będziemy wolni od przymusu, aby wszystko mówić, czynić, we wszystko wierzyć.

Na dnie duszy

Wielu stara się czynić to, czego się od nich wymaga. Sądzą, że jest to sposób na osiągnięcie harmonii. Uważają, że muszą spełniać wszystkie oczekiwania swojego otoczenia. Jednak często uzależniają się od ludzi i ich oczekiwań. Żyją poza sobą, poza własnym wnętrzem. I w taki sposób są zawsze zdani na to, jak zaprezentują się w oczach innych. Tomasz z Akwinu ukazuje inną drogę prowadzącą do wewnętrznej radości: „Nic nie uda się tak dobrze, jak to, co będziemy wykonywać z radością”. Jeśli to, co robię, będę wykonywać kierowany wewnętrzną radością, wtedy ma to większe szanse powodzenia. Pozostaje pytanie, jak osiągnąć tę radość. W każdym z nas, na dnie duszy, jest ukryta radość. Najczęściej jednak jesteśmy odcięci od tej radości. Ważne jest, abyśmy dotarli do niej. Ona rozszerzy nam serce i sprawi, że wszystko, co będziemy czynić, stanie się wyrazem radości i wdzięczności.

Pola, łąki, kwiaty

Harmonię wewnętrzną osiągniemy nie tylko poprzez zanurzenie się we własnej duszy. Również obserwacja świata zewnętrznego może doprowadzić nas do wewnętrznego pokoju. Doświadczyła tego św. Teresa z Ávila (1515-1582), mówiąc: „Chętnie patrzę na pola, łąki, kwiaty. To wszystko pomaga mi w skupieniu”. Kiedy całkowicie zanurzę się w podziwianiu łąk i pól wokół mnie, wtedy jestem skupiony, bardziej zintegrowany wewnętrznie. Oglądanie tego, co piękne, łączy mnie ze źródłem piękna, które jest ukryte w mojej duszy. W pięknie natury dostrzegam swoją własną istotę. Poprzez kontemplowanie zewnętrznego piękna, dostrzegam piękno własnej duszy i osiągam coraz większą wewnętrzną harmonię.

Szczęście w zakamarku

Każdy ma inne sposoby na osiągnięcie wewnętrznego pokoju. Jeden doświadcza go w naturze. Czuje, że przyroda go nie ocenia, że na jej łonie może być taki, jaki jest. To uwalnia go od oceniania samego siebie. Franciszek Salezy znalazł inne miejsce, w którym się uspokajał: „Wszędzie szukałem spokoju i w końcu znalazłem go, siedząc z książką w małym zakamarku”. Czytając książkę, wchodzi w inny świat. A jest to świat wolny od zawirowań codziennego życia, świat, w którym liczy się dusza, w którym człowiek doświadcza siebie samego i swojej prawdziwej istoty. Słowa znajdują oddźwięk w jego duszy i prowadzą go do wewnętrznej pełnej harmonii.

Bądź, kim jesteś

Henri Frederic Amiel (1821-1881), pisarz szwajcarski, ukazał w prostych słowach jak możemy osiąg-nąć spójność wewnętrzną:

„Naucz się być, kim jesteś.

I naucz się ze spokojem

rezygnować z tego wszystkiego,

kim nie jesteś”.

Nie jest tak łatwo zadowolić się tym, kim jestem. Chciałoby się być takim, jak ten lub ów. Chciałoby się mieć jego inteligencję i sukcesy. Jednak w takim przypadku będę gonić za szczęściem, nie osiągając go. Jedynym sposobem na osiągnięcie harmonii wewnętrznej jest rezygnacja ze wszystkiego, co nie odpowiada mojej prawdziwej istocie. Nie powinienem się martwić o to, co mi nie odpowiada. Wystarczy, że będę w pełni tym, kim jestem.

Pojednaj się z samym sobą

Codziennym sposobem pomocnym w osiąganiu harmonii jest pojednanie i pogodzenie się z samym sobą. Ta droga nie wydaje się łatwa. Musimy jednak wciąż od nowa na nią wchodzić. Nigdy tak naprawdę nie jesteśmy do końca ze sobą pogodzeni. Fryderyk Nietzsche wie, jakie wyzwania stawia takie wciąż od nowa podejmowane pojednanie: „Dziesięć razy musisz się pogodzić ze sobą; przezwyciężenie napawa goryczą i źle śpi człowiek niepogodzony”. Muszę wciąż się przezwyciężać, aby godzić się ze sobą. To przezwyciężanie się jest w pewnym sensie goryczą. Nie ma jednak drogi, która prowadziłaby obok tego doświadczenia. Ponieważ – jak uważa Nietzsche – jeśli się nie pojednam, będę źle spał. Wszystko to, co we mnie niepojednane, może pojawić się we śnie i uniemożliwić spokojny jego przebieg.

Pewnego dnia

Wszyscy tęsknimy za wewnętrzną harmonią. Jednak mamy tak wiele wątpliwości i pytań: Co jest dla mnie właściwe? Kiedy będę żyć w harmonii? Co muszę przyjąć, a co zwalczać? Rainer M. Rilke napisał wiersz o wewnętrznym napięciu między tęsknotą a wątpliwością:

„Kiedy się żyje pytaniami,

wchodzi się stopniowo

niezauważalnie

pewnego dnia

w odpowiedzi”.

Nie chodzi o to, aby odpowiadać na pytania. Najczęściej nie znajdziemy odpowiedzi. Jednak kiedy będziemy żyć pytaniami, znajdziemy odpowiedź poprzez życie. Nagle życie samo da odpowiedź. W życiu pytaniami formułuje się odpowiedź.

Żyj w prostocie

Jasno i prawdziwie

Tak łatwo mówimy innym: Żyj w prostocie! Już samo słowo „prostota” ma wielorakie znaczenie. Może określać życie ot tak sobie, kiedy się nic szczególnego w nim nie robi, kiedy nie ma się żadnych specjalnych projektów ani wyobrażeń. Jest to po prostu samo istnienie. Po prostu żyję i nie zastanawiam się specjalnie, jak mam to rozumieć. Prostota oznacza w tradycji również skromność i niestawianie wygórowanych wymagań. Taka postawa idzie w parze z solidarnością z biednymi. Prostota może także oznaczać prawdziwość i autentyczność. Jeśli mówimy o kimś, że żyje w prostocie, to mamy wtedy na myśli jego przejrzystość, jednoznaczność. Ktoś taki nie ma potrzeby, aby cokolwiek udawać, ani jakoś się wyróżniać. Po prostu jest. Jest, kim jest i tak też żyje.

Wewnętrzna wolność

Tęsknota za życiem w prostocie istnieje w ludziach od dawna. Stoicki grecki filozof Posejdonios chwali Rzymian, że „z powodu prostoty swojego życia, sprawiedliwości oraz bogobojności” zostali powołani do panowania nad światem. Prostota ich życia dała im najwyraźniej siłę do opanowania ówczesnego świata. Kiedy Rzymianie z powodu swojego ogromnego bogactwa zaczęli hulać i prowadzić rozwiązłe życie, mocarstwo upadło. Słowa stoickiego filozofa sprzed dwóch tysięcy lat powtarzają socjologowie nawet dzisiaj. Uważają, że prawdziwe elity były zawsze elitami ascetycznymi. Cechą charakterystyczną elit jest to, że prowadzą proste życie. Mają cele, które ich przekraczają. Potrzebują wewnętrznej wolności, którą daje im proste życie, aby móc całkowicie angażować się w swoją działalność i swoje cele.

W zgodzie

W filozofii stoickiej prostota była pojęciem centralnym. Przede wszystkim cesarz Marek Aureliusz, filozof na tronie cesarskim, lubił to pojęcie. Używał greckiego słowa „haplotes”, które występuje również często w Biblii. Uważa, że w prawdziwie dobrym człowieku, „wszystko jest proste i pełne dobrej woli”. Pewnego razu zawołał do siebie: „Nie pozwól, aby powstał w tobie niepokój, stań się prosty!”. Prostota oznacza dla Marka Aureliusza wypełnianie swoich zadań bez pobocznych celów i zamiarów. Zakłada również wolność od namiętności, czyli zważanie na to, aby one nami nie kierowały, oraz wolność od iluzji, które często tworzymy sobie na temat naszego życia. Człowiek prosty jest ufny i nie ma w nim fałszu. Jest wolny od podejrzliwości i nieufności wobec innych. Również filozof nie powinien formułować żadnych skomplikowanych zdań. Cechą prawdziwego filozofa jest prostota: „Prostota i skromność jest zadaniem filozofii”. Prostota jest przede wszystkim celem człowieczeństwa. Prawdziwy człowiek jest prosty, rzetelny i nieskazitelny, pozbawiony przebiegłości i pobocznych zamiarów. Tak więc Marek Aureliusz woła: „Kiedy wreszcie, droga duszo, będziesz dobra, pełna prostoty (haplous), pojednana ze sobą oraz przeźroczysta i bez osłonek, jak otaczające cię ciało?”. Według Marka Aureliusza prostota jest jednym z największych dóbr, o które stara się on w swoim życiu. Człowiek jest prosty wtedy, kiedy żyje w zgodzie z naturą i jest wolny od namiętności. Człowiek prosty jest po prostu obecny. Żyje w harmonii ze swoją najgłębszą istotą i z Bogiem. Jest szczery i ufny, czysty i rzetelny.

Dar Boży

Według Marka Aureliusza prostota jest cechą dobrego filozofa oraz dobrego władcy. Jedno i drugie wyszłoby nam dziś na dobre. Kto ma coś istotnego do powiedzenia, może to powiedzieć w prosty sposób. Kanclerz Niemiec, Konrad Adenauer (1876-1967), miał w sobie coś z prostoty Marka Aureliusza. To on jest autorem zdania: „Należy widzieć rzeczy tak głęboko, aż staną się proste”.

Proste mówienie o rzeczach nie jest oznaką powierzchowności, lecz głębi. W głębi wszystkie rzeczy stanowią jedno i łączą się ze sobą. Jeśli wystarczająco rozmyślam, dostrzegam głębię i istotę rzeczy, wtedy stają się one proste. A wówczas mogę mówić o nich w prosty sposób. Adenauer widzi związek między prostym myśleniem a mową: „Proste myślenie jest darem Bożym. Proste myślenie i mowa są podwójnym darem Bożym”. Adenauer najwyraźniej otrzymał ten dar od Boga. Dlatego ujmował ludzi swoimi prostymi i jasnymi słowami.

Dziś mówi się w polityce o fatalnym uproszczeniu. Jest to wędrówka na krawędzi pomiędzy myśleniem i mówieniem nacechowanym prostotą, a zbyt łatwym upraszczaniem. Niemieckie słowo „vereinfachen” – upraszczać, zawiera owo podwójne znaczenie. Upraszczanie życia jest cnotą. Upraszczanie myślenia jest dla Adenauera darem Bożym. Jeśli jednak zbyt upraszczam rzeczy i dostosowuję je do mojego punktu widzenia, sprawa staje się niebezpieczna. Wówczas mój uproszczony język zacznie ludźmi manipulować lub nawet ich ogłupiać.

Skierowany ku jednemu pragnieniu

W Starym Testamencie słowo „tham” odpowiada naszemu słowu „prostota”. Ma jednak jeszcze wiele innych znaczeń. Również Septuaginta (najstarszy przekład grecki Starego Testamentu) zawiera różnorodne tłumaczenia tego słowa, raz jako „skromny, prosty, zwyczajny”, a drugim razem jako „doskonały, czysty, prawdziwy, nienaganny”. Sam Bóg powiedział do Salomona: „Ty zaś, jeżeli będziesz postępował wobec Mnie, jak postępował twój ojciec, Dawid, w szczerości serca i uczciwości wypełniając wszystko, do czego cię zobowiązałem, jeżeli będziesz strzegł moich praw i nakazów, to na wieki utrwalę tron twego królowania nad Izraelem, jak przyrzekłem niegdyś twemu ojcu, Dawidowi” (1 Krl 9, 4-5). Szczerość i prostota oznacza tutaj pełne oddanie się człowieka Bogu. Jestem królem w Jego służbie. Nie chodzi mi o moją sławę i władzę, lecz o to, aby być dla ludzi i pragnąć dla nich tego, co najlepsze. Ten, kto jest dla innych całym swoim szczerym sercem, staje się dla nich błogosławieństwem. Na nim można polegać. Czuje się, że dobrze życzy innym ludziom. Jest wolny od wszelkich przejawów egoizmu. Jest na wskroś przeniknięty Duchem Bożym, skierowany ku jednemu pragnieniu: być dobrym, czynić dobro i pragnąć dla ludzi tego, co najlepsze.

Kiedy twoje spojrzenie jest skromne i proste

W Kazaniu na Górze Jezus mówi o skromnym i jasnym spojrzeniu: „Światłem ciała jest oko. Jeśli więc twoje oko jest zdrowe [haplous], całe twoje ciało będzie rozświetlone. (…) Lecz jeśli jest chore [poneros],ciało twoje będzie również w ciemności” (Mt 6,22 oraz Łk 11,34). Niektórzy egzegeci tłumaczą słowo „haplous” jako „zdrowy”, a „poneros” jako „chory”. Tkwi w tym jakaś prawda. Skromne i zwyczajne oko jest zdrowe. Widzi rzeczy takimi, jakie są. Nie przenosi własnych potrzeb i emocji na rzeczy i innych ludzi. To widać po człowieku, czy jest szczery, przejrzysty i prawdziwy. Wystarczy, że spojrzymy mu w oczy. Wtedy odczujemy, co od niego promieniuje: przejrzystość czy nieklarowność, miłość czy bezwzględność, osądzanie czy akceptacja, dobroć czy pogarda. Istnieją ludzie, którzy uprzejmie pozdrawiają, lecz ich oczy pozostają nieszczere, niemiłe i odpychające. W obecności takich ludzi czujemy się niedobrze. Tęsknimy za ludźmi o spojrzeniu jasnym i szczerym. Będąc obok nich wiemy w czym rzecz. Od takich ludzi promieniuje jakieś dobro. W Ewangelii św. Łukasza, Jezus wskazuje na to pozytywne oddziaływanie, kiedy rozwija dalej słowa o spojrzeniu: „Patrz więc, żeby światło, które jest w tobie, nie było ciemnością. Jeśli zatem całe twoje ciało będzie w świetle, nie mając w sobie nic ciemnego, całe będzie w świetle, jak gdyby światło oświecało cię swym blaskiem” (Łk 11,35f). Od takiego człowieka, który ma dobre i proste spojrzenie, będzie promieniować światło. Ludzie odczują jego ciepło. Dostrzegą w nim tę przejrzystość i prostotę. Będą potrafili mu zaufać i będą czuli się dobrze w jego obecności.

Bez ukrytych myśli

Święty Paweł, który znał filozofię stoicką i jej zamiłowanie do prostoty, użył siedem razy słowa „haplotes”. W Liście do Rzymian wzywa chrześcijan (…) „Kto zajmuje się rozdawaniem, [niech to czyni] ze szczodrobliwością” [en haploteti = w prostocie serca, ze szczodrobliwością]. (Rz 12,8) Również do Koryntian zwraca się trzy razy i wspomina o bezinteresownym dawaniu (haplotes) (2 Kor 8,2; 9,11,13). Swoją bezinteresowność i prostotę kieruje ku tym, którzy odczuwają jej brak. „Obawiam się jednak, ażeby nie były odwiedzione umysły wasze od prostoty i czystości wobec Chrystusa w taki sposób, jak w swojej chytrości wąż zwiódł Ewę” (2 Kor 11,3). Tutaj nie chodzi już tylko o bezinteresowność, ale również o ukierunkowanie całego swojego serca na Chrystusa. Chrześcijaninem pełnym prostoty jest ten, kto pozwala, aby kierował nim całkowicie Duch Jezusa, i kto oddaje się Chrystusowi niepodzielnym sercem. Prostota jest tutaj wyrazem miłości pozbawionej ukrytych myśli. Jest to miłość czysta. Jest to postawa, która charakteryzuje się przejrzystością dla Chrystusa, i nie zasłania Ducha Chrystusowego swoimi egoistycznymi zachciankami.

Jak dzieci

Kiedy Jezus wzywa nas, abyśmy byli jak dzieci, to ma na myśli przede wszystkim ich prostotę i przejrzystość. One nie mają żadnych ukrytych zamiarów. Ich oczy są jasne, skromne i przejrzyste. Widać po nich ich dziecięcą niewinność. Kościół pierwszych wieków łączył zawsze prostotę z niewinnością i czystością. Klemens Aleksandryjski twierdzi, że Jezusowi w Jego orędziu chodzi o to, abyśmy stali się jak dzieci właśnie dzięki prostocie (haplotes). Dzieci są w stanie przyjąć Królestwo Boże dlatego, ponieważ są proste i skromne. Są otwarte i gotowe na przyjęcie Boga do swego serca i na poddanie się Jego prowadzeniu. Św. Łukasz opisuje pierwszych chrześcijan skupionych wokół wspólnoty w Jerozolimie jako ludzi mających proste, czyste i skromne serca. „Codziennie trwali jednomyślnie w świątyni, a łamiąc chleb po domach, spożywali posiłek w radości i prostocie serca” (Dz 2,46). Chrześcijanie urzeczywistniają to, co stoiccy filozofowie pisali o ludziach prawdziwie szczerych i prostych. Potrafią się oni zjednoczyć, ponieważ są skromni, przejrzyści i nie mają ukrytych zamiarów, nie knują intryg. Kto żyje w prostocie, zostanie napełniony radością. Będzie zdolny do nawiązania wspólnoty i będzie się cieszyć szczerym i otwartym przebywaniem razem.

Bez fałszu i obłudy

Gnostycy byli ruchem zadomowionym w hellenistycznej kulturze wczesnego chrześcijaństwa, wymagającym pod względem intelektualnym, który wiedzę i rozważania intelektualne stawiał ponad wszystko. Gnostycy drwili z chrześcijan, że są oni prości i często jak dzieci, naiwni i ograniczeni. Przed tymi drwinami bronił chrześcijan Klemens z Aleksandrii, teolog, który znał dobrze filozofię grecką. Według niego pojęcie „dziecko” jest określeniem zaszczytnym. Chwali w hymnach dziecięcą postawę chrześcijan: „Dzieci są prawdziwie tymi, którzy znają Boga jako Ojca, istotami czystymi i prostymi”. Dzieci są niewinne, bez fałszu i obłudy, mają prawe i czyste sumienie. Klemens łączy dziecięcą prostotę z tym, co wiecznie młode i nienaruszone: „Naturalne i proste są te serca, które pośrodku wielu starych i niezrozumiałych spraw stały się przejrzyste. Wśród młodych, którzy nauczyli się rozpoznawać nowe dobra powstaje nowy naród, w przeciwieństwie do starego. Do nas, młodych, należy tryskająca pełnia i świeżość życia, nigdy nie starzejący się czas młodości, w którym jesteśmy zawsze dojrzali do poznawania, zawsze młodzi, delikatni, nowi”. Prostota charakteryzuje człowieka, który pozostał młody sercem, otwarty na życie, na to, co nowe. Nie jest zgnuśniały i znudzony, lecz otwarty i tryskający życiem.

Łagodni jak gołębie

Gołąb był we wczesnym chrześcijaństwie symbolem prostoty. Ojcowie Kościoła powołują się przy tym na słowa Jezusa (…) „Bądźcie więc roztropni jak węże, a nieskazitelni jak gołębie!” (Mt 10,16). U Greków występował gołąb poświęcony Afrodycie. Był on symbolem miłości. Jest o tym mowa również w Pieśni nad pieśniami, kiedy oblubieniec zwraca się do oblubienicy ze słowami: (…) „gołąbko moja, ty moja nieskalana” (Pnp 5,2). Gołąb symbolizuje czystą miłość, pozbawioną ukrytych zamiarów. Ojcowie Kościoła łączą symbol gołębia z łagodnością. Kiedyś wierzono, że gołąb nie ma woreczka żółciowego i dlatego nie zna agresji. Widzieli w gołębiu obraz ufności i niewinności. Dlatego mówili o chrześcijanach jako o „gołębiach na wzór Chrystusa”. Chrześcijanie mają być ludźmi całkowicie przenikniętymi Duchem Chrystusa, Jego łagodnością, przejrzystością i czystością.

Wewnętrznie czysty

„Bądź prostego serca i bogatego ducha!”. Zdanie to możemy znaleźć w liście, który napisał papież Klemens prawdopodobnie około setnego roku. Często łączymy prostotę z brakiem rozumu. Jednak papież Klemens łączy prostotę serca z bogactwem ducha. Kto jest prostego serca, jest wolny od intryg i egoistycznych ukrytych zamiarów. Umie jasno myśleć. Może przez niego przepływać Boży Duch, ponieważ nie natrafia w takim człowieku na przeszkody związane z jego własnymi wyobrażeniami. Kto jest wewnętrznie czysty i przejrzysty, ten jest otwarty na działanie Ducha. Jest bystry i napełniony Duchem. Jego duch pije ze źródła Bożego Ducha. Dlatego może rozwijać się w sposób wolny i przenikać głębiny ludzkiego bytu.

Nie tak łatwo

Język niemiecki ukazuje swoje własne doświadczenia związane ze słowem „einfach” (skromny, prosty, zwyczajny). Pierwotnie znaczyło ono: niezłożony. Na słowo „einfach” składa się słowo „fach”, które określa coś oddzielonego. Na początku było ono używane na określenie sieci zastawianej w rzekach i służące łowieniu wędrujących ryb. W średniowieczu określało ono plecionkę, która wypełniała przestrzenie między belkami, z których zbudowane były ściany domu. Z czasem słowem „fach” zaczęto określać szkolny przedmiot nauczania lub jakąś określoną dziedzinę rzemiosła, sztuki i nauki. Dlatego mamy dziś wyrażenie „fachowiec”. Jest to ekspert, który ma odpowiednie uzdolnienia i wykształcenie z danej dziedziny. W słowie „einfach” występuje słowo „fach”, które potrzebuje fachowca umiejącego skoncentrować się na czymś jednym. Dla fachowca wszystko jest proste. Nie musi składać rzeczy ani też wykonywać ich podwójnie. Nadaje rzeczom taką formę, że stają się proste i klarowne. Życie w prostocie nie jest wcale sprawą prostą. Potrzeba tu fachowca, który wie, że należy chcieć tylko jednego.

Nie komplikuj tego, co jest proste

„Uprość to, co jest skomplikowane, i nie komplikuj tego, co jest proste”. To piękne zdanie przypisuje się papieżowi Janowi XXIII. Upraszczanie nie oznacza, że traktuję rzeczy w zbyt prosty sposób. Powinienem widzieć ich złożony, kompleksowy charakter. Muszę jednak zrozumieć i przejrzeć to, co jest skomplikowane. Wtedy stanie się to dla mnie łatwiejsze. Aby opisać rzeczywistość, będę potrzebował prostych słów. Niektórzy komplikują to, co jest proste. Czynią tak najczęściej po to, aby uciec przed decyzją. Komplikują wszystko, żeby mieć pretekst do zaniechania działania. W taki sposób usprawiedliwiają swoją pasywność. Papież Jan XXIII, po którym się niewiele spodziewano w momencie jego wyboru i określano go jako papieża przejściowego, wskazał w prostej formule na skomplikowaną sytuację Kościoła i powiedział: „Otwórzcie okna!”. Zdobył się na odwagę zwołania soboru, który od podstaw zmienił oblicze Kościoła.

Nie ma przeszkody

W czasie dyskusji często dostrzegam, że niektórzy zwlekają z każdą decyzją. Wyszukują jedną przeszkodę po drugiej, spekulują na temat czegoś, co się może pojawić, jeśli pójdą określoną drogą. Zauważam, że pojawia się u mnie wtedy odcień złości. Mam wrażenie, że niektórzy wymigują się od decyzji, dlatego wypatrują przeszkody. Istnieje wystarczająco wiele powodów, aby nie podjąć decyzji. Czasami myślę, że odczucie gniewu jest wynikiem mojej niecierpliwości. Szukam wtedy winy u siebie. Pomogło mi pewnego razu zdanie Franza Kafki (1883-1924), niemieckiego poety i dramatopisarza: „Nie trać czasu na szukanie przeszkód. Być może żadna nie istnieje”. Poczułem się przez niego zrozumiany. Będę więc nadal z odwagą kłaść nacisk na podejmowanie decyzji. A odnośnie wszelkich przeszkód, jakie zostaną przytoczone w czasie rozmowy, będę się dokładnie przyglądał czy istnieją w rzeczywistości, czy raczej w głowie mojego rozmówcy.

Rozeznanie

„Prostota jest wynikiem dojrzałości”, stwierdził Friedrich Schiller (1759-1805), niemiecki poeta, dramatopisarz. Czasami wypowiadamy się lekceważąco o człowieku, który jest prosty i skromny w myśleniu, i mówimy, że jest naiwny, a nawet ograniczony. Schiller uważa, że prostota jest cechą człowieka dojrzałego. Kto stał się dojrzały, ten jest w pełni zintegrowany ze sobą i w sobie. Jego wewnętrzna jedność i harmonia będzie miała wpływ na stosunek do innych osób. Taki człowiek będzie w stosunku do nich prosty i przejrzysty. Nie będzie musiał się wynosić nad innych, gdyż może sobie pozwolić na to, aby być skromnym i żyć po prostu cichą obecnością. Jego prostota w zachowaniu i myśleniu będzie działać na innych wyzwalająco. W jego obecności inni zaczną widzieć coś więcej, ciemności w nich się rozjaśnią i otworzą się im również oczy.

Mały kluczyk

„Również ciężkie drzwi potrzebują tylko jednego małego kluczyka”, twierdził Charles Dickens (1812-1870), angielski powieściopisarz. Słowa są jak klucze, które otwierają coś w naszej duszy. Niektórzy teologowie i filozofowie piszą tak skomplikowane słowa i zdania, że zamykają nam raczej drzwi prowadzące do naszego własnego wnętrza. A potrzeba tylko jednego małego kluczyka, aby otworzyć wielkie drzwi. Musimy znaleźć jedynie dziurkę od klucza. Według mnie zadaniem pisania jest otwieranie za pomocą prostych słów drzwi do prawdziwego życia. Oczywiście mam ciągle poczucie, że jeszcze nie znalazłem odpowiedniego klucza. Jednak wiem, że może on być bardzo mały, całkiem niepozorny. A mimo to drzwi się otworzą i wejdę do owych pomieszczeń, do komnaty prawdy i miłości, do komnaty mojego własnego wnętrza, w którym mieszka sam Bóg.

Żyć solidarnie

Mahatma Gandhi (1869-1948), przywódca indyjskiego ruchu narodowego, odróżniał się prostotą oraz brakiem potrzeb i wymagań. Cechował go bardzo skromny styl życia. Nie był to dla niego wyraz jedynie jego osobistej ascezy. Czynił to przede wszystkim z poczucia solidarności z ludźmi. „Żyj skromnie, aby wszyscy mogli żyć skromnie”. Jego słowa mają dwojakie znaczenie. Powinienem praktykować prosty sposób życia, żeby inni w ogóle mogli żyć i mieć to, co jest im potrzebne do życia. Prosty styl życia stanie się wtedy wyrazem solidarności ze wszystkimi ludźmi. Te jego słowa mogę rozumieć w jeszcze inny sposób: Powinienem żyć skromnie, aby życie, które ode mnie promieniuje, ożywiało innych. Jeśli po prostu żyję, to moje życie jest zaproszeniem dla ludzi z mojego otoczenia, aby również się odważyli po prostu żyć.

W prawdzie

Lew Tołstoj (1928-1910), rosyjski pisarz, który porzucił luksusowe życie na rzecz skromnego i prostego, pisał w swoich dziennikach: „Prostota jest nieodzownym warunkiem i cechą prawdy”. Miał tutaj na myśli nie tylko skromny styl życia, ale również prostotę myślenia. Prawda jest prosta. Wiedzieli o tym już greccy filozofowie, którzy dostrzegali związek między jednością, dobrem i prawdą. Byt jest prosty. Prawda to jest ogołocony byt. Według Greków prawda oznacza zdjęcie jakiejś woalki, która zasłania nam całą prawdę. Za zasłoną spotkamy byt jako coś prostego, jasnego i zrozumiałego samo przez się. Doprowadzi nas on do prawdy i jedności z naszą prawdziwą istotą.

Niczego nie komplikować

Erich Kastner (1899-1974), pisarz niemiecki, który wykazał w swoich pismach ogromną znajomość człowieka. Często z humorem opisywał różne charaktery. Kiedy patrzył na ludzi i obserwował ich, raz stwierdził: „Niektórzy ludzie używają swojej inteligencji do uproszczenia wszystkiego, a niektórzy do komplikowania”. Upraszczanie jest według niego oznaką inteligencji. Chodzi tu o takiego człowieka, który w czasie dyskusji, kiedy pojawiają się różne zdania, potrafi wszystko sprowadzić do jednego punktu. Wówczas pośród chaosu dyskusji pojawia się jakaś oczywistość i prostota. Istnieją też ludzie, którzy nigdy nie przestają argumentować. Przez to ich argumentowanie tak naprawdę nic już nie można zrozumieć. Używają swojej inteligencji, aby wszystko jeszcze bardziej skomplikować. Tacy uczestnicy dyskusji mogą nam czasami działać na nerwy. Mamy wrażenie, że mówią w sposób tak skomplikowany, aby wynosić się ponad innych i pochwalić się swoją wiedzą. Jednocześnie czujemy, że pod ich skomplikowaną mową nie kryje się ilość, w ogóle duża ilość wiedzy.

Mało słów

Ci, którzy wiele mówią, nie nawiązują tak naprawdę kontaktu i więzi z innymi. Jest nawet odwrotnie: Dzielą ludzi. Za pomocą wielu słów trzymają jakby ludzi z daleka od siebie. „Aby się wzajemnie rozumieć, ludzie potrzebują niewiele słów. Mnogość słów prowadzi raczej do nieporozumień”. Tak brzmi indyjskie powiedzenie, które ma uniwersalną wartość. Niewiele słów, które ktoś rozumie, stwarza głęboką relację. Słowa są nośnikiem komunikacji. Poprzez słowa zbliżamy się do siebie. Jednak kiedy ktoś mówi bezustannie, mamy wrażenie, że już nie chcielibyśmy przekroczyć progu jego domu. Nie znajdujemy z nim kontaktu. Przez swoje liczne słowa trzyma nas na dystans. Jego słowa nie stwarzają komunikacji, ale wprowadzają zamieszanie i chaos, abym się zgubił we mgle słów i nie nawiązał bliższego kontaktu z moim rozmówcą.

Najszczęśliwsze dni

Najważniejszym punktem prostoty jest skromne życie i prosty styl. Stał się on obecnie czymś oczywistym dla wielu ludzi żyjących świadomie. Nie jest on oznaką ubóstwa czy braku pomysłów. Ich proste życie ma raczej własną jakość. Bezpretensjonalna skromność prowadzi do radości, do piękna i prostoty życia. O takim szczęśliwym życiu mówi Jean Paul: „Można przeżywać najszczęśliwsze dni, nie potrzebując nic innego jak błękitnego nieba i zielonych wiosennych łąk”. Prostota łączy się według Jeana Paula ze szczęśliwością. Dla tego, kto potrafi cieszyć się błękitnym niebem i zielonymi łąkami, prosty sposób życia jest drogą prowadzącą wtedy do szczęścia.

Wszystko podarowane

Lao-Tse, wielki chiński mędrzec, kojarzy prosty sposób życia z bezpretensjonalnością, skromnością i umiarkowaniem, pisząc: „Kiedy poczujesz, że niczego ci nie brakuje, będzie to oznaczało, że do ciebie należy cały świat”. Jeśli zadowalam się tym, co Bóg mi podarował, moim ciałem i duszą, ludźmi, z którymi żyję, rzeczami, które posiadam, wtedy mogę powiedzieć, że należy do mnie cały świat. Żyję w zgodzie ze światem, akceptuję go, i jestem z nim w jedności. A kiedy tworzę z nim jedność, wtedy on należy do mnie. Odczuwam swoją przynależność do świata. W tym momencie, kiedy idę uważnie przez las i rozkoszuję się zapachem drzew, jestem w jedności z całym światem i ostatecznie ze Stwórcą wszystkiego. W takiej chwili mam poczucie, że wszystko do mnie należy. Wszystko istnieje dla mnie, zostało mi podarowane przez Boga, który stworzył również mnie wraz z moim duchem i moją duszą.

Prawdziwy mistrz

Niektórzy przedstawiają duchowość jako skomplikowaną drogę. Pewna historia zen mówi o tym, że duchowość polega na tym, aby robić w danej chwili to, co należy, to, co trzeba. „Trzej uczniowie zen zastanawiali się pewnego razu, który z ich mistrzów jest najbardziej pobożny. «Mój jest tak pobożny, że potrafi cały dzień pościć» – powiedział pierwszy. «Nieźle», skwitował drugi. «Mój jest tak pobożny, że całe noce spędza na medytacji». «Możliwe», podsumował trzeci. «Mój jest tak pobożny, że je, kiedy jest głodny i śpi, kiedy jest zmęczony»”.

Prawdziwa pobożność – jak wskazuje nam historyjka z tradycji zen – polega na tym, aby robić po prostu to, co w danym czasie należy robić. Nie chodzi o to, aby z danej duchowości uczynić coś szczególnego. Wyraża się ona raczej w czynieniu tego, na co przyszła właśnie kolej.

Spocznij w sobie

Dag Hammarskjöld (1905-1961), szwedzki dy-plomata, jeszcze jako sekretarz generalny ONZ, spisał wiele myśli, które naznaczyły jego życie. Świat był bardzo zdumiony, kiedy po jego śmierci opublikowano jego dziennik. Wtedy polityk okazał się człowiekiem naznaczonym duchowymi poszukiwaniami, a nawet mistycyzmem. W skomplikowanym świecie, który jest pełen przeciwstawnych interesów i motywów, i często trudno go przeniknąć, zastanawiał się nad tematem prostoty. Pewnego dnia zanotował: „Prostota to widzenie, ocenianie i działanie z perspektywy punktu, w którym spoczywamy zanurzeni w sobie. Jakże wiele rzeczy staje się wtedy nieistotnych! A jak dużo z nich wchodzi na właściwą pozycję”. Warunkiem prostoty jest więc spoczywanie w sobie. Jeśli mam kontakt z moją prawdziwą istotą, wtedy widzę rzeczy takimi, jakie są. Wówczas poprzez moje działanie mogę sobie z nimi poradzić. Jeśli jednak nie żyję w harmonii z sobą, wtedy moje oczy są mętne i widzę jedynie swoje własne obawy, niepokoje i potrzeby.

Tak powinno być

Jezus, w jednej z przypowieści, przestrzegł nas przed wynoszeniem się ponad innych z powodu naszej duchowości oraz przed wzbudzaniem zainteresowania własną osobą. Również dla Niego prawdziwa duchowość oznacza czynienie tego, co się powinno czynić. W przypowieści o nieużytecznym słudze mówi, że pan nie dziękuje służącemu za to, co jest jego obowiązkiem. „Tak i wy, gdy uczynicie wszystko, co wam polecono, mówcie: Słudzy nieużyteczni jesteśmy; wykonaliśmy to, co powinniśmy wykonać” (Łk 17,10).

Duchowość to wykonywanie tego, co powinniśmy, to wypełnianie obowiązków danej chwili wobec samych siebie, wobec bliźniego i wobec Boga. Taki pogląd można znaleźć również w mądrości chińskiej, która mówi: Tao jest czymś zwyczajnym. Jest drogą, którą należy przejść. Człowiek duchowy to ten, który idzie swoją drogą, wykonuje zwyczajne rzeczy, czyni to, czego wymaga dana chwila.

Sprawa decydująca

Lew Tołstoj rozumiał Jezusa bardzo dobrze, mimo tego, że jako pisarz posługiwał się innym językiem niż teolog. Jest on jednak przekonany o tym, że prawdziwa duchowość polega na tym, aby być w pełni obecnym tam, gdzie się w danej chwili znajduję. Przypisywane jest mu następujące zdanie: „Najważniejszym momentem jest zawsze teraźniejszość, najważniejszym człowiekiem jest zawsze ten, który właśnie stoi przed tobą, a koniecznym dobrem jest zawsze miłość”.

Nie powinienem wznosić żadnej skomplikowanej budowli duchowości. Decydujące jest to, abym był w pełni obecny w danej chwili i wyczuł, czego ona ode mnie wymaga. Chodzi o to, aby skoncentrować się na danym momencie i konkretnym człowieku. Najważniejsza przy tym jest nasza postawa miłości.

Nieskomplikowany

Uważamy często, że „prosty” oznacza „prymitywny”. Prawdziwe życie jest jednak skomplikowane i można je wyjaśniać za pomocą trudnego toku myślowego. Heimito von Doderer (1896-1966), pisarz austriacki, uznał przeciwieństwo za prawdziwe: „Rzeczy w całości są zawsze proste, jak sama prawda. Tylko rzeczy połowiczne są skomplikowane”. Prawda jest zawsze prosta i jasna. Prawda oznacza po prostu widzenie tego, co jest. Według Greków „aletheia” – prawda polega na zerwaniu zasłony, która wszystko nakrywa, i spojrzeniu na istotę rzeczy. Patrzymy w głębię. Tam zaczyna objawiać nam się prawda.

Kto mówi o rzeczach w sposób bardzo skomplikowany, ten z reguły nie pojął wszystkiego, ale zajmuje się raczej połowicznymi sprawami. Jeśli coś tworzy całość, jest nienaruszone, kompletne i zdrowe, jest wtedy również proste, dające się zrozumieć. Jeśli coś nie jest wewnętrznie spójne, żadne części nie będą pasować do siebie. Nie możemy złożyć z tego całości nawet naszym rozumem. Odbieramy to jako zawiłe i zagmatwane. Trudno nam jest to odwikłać i uporządkować. Czynienie rzeczy prostymi – oczywiście nie prostszymi niż są – jest według Alberta Einsteina oznaką inteligencji.

Im prostszy zegar…

Przysłowia wyrażają doświadczenia będące udziałem ludzi na przestrzeni wielu wieków. I w języku niemieckim istnieje przysłowie: „Im prostszy zegar, tym lepiej chodzi”. Jeśli jakiś zegar jest skonstruowany w sposób prosty, jest bardziej pewny. Możemy na nim polegać. Obecnie tęsknimy niekiedy za prostotą niektórych rzeczy. Radio samochodowe stało się jeszcze bardziej skomplikowane. Zanim zacznę je używać, muszę najpierw dokładnie przestudiować instrukcję. A potem w momencie, kiedy potrzebuję informacji dla kierowców, nagle coś się przestawia. Im bardziej skomplikowana technika w samochodzie, tym delikatniejsza. Na rynek wychodzą coraz to nowsze modele komputerów, chociaż nie jesteśmy w stanie od razu zrozumieć techniki. Staliśmy się ofiarami naszej żądzy, która każe nam robić wszystko coraz „lepsze”, czyli bardziej kompleksowe i skomplikowane. Czasami przekonuje nas prostota rzeczy. To, co odnosi się do zegarka, odnosi się nie tylko do wielu rzeczy, które funkcjonują dziś za pomocą skomplikowanej elektroniki, ale również do naszego myślenia. Także myślenie wymaga prostoty, aby można rozumieć rzeczy takimi, jakie są. Prostota jest czymś, co nie odwraca uwagi, ale prowadzi nas do tego, co najistotniejsze.

Boso przez życie

Jezus nazwał błogosławionymi tych, którzy są „ubodzy w duchu”. Ubogimi w duchu są ci, którzy nie dadzą się wewnętrznie przez nic zniewolić, są otwarci i wolni. Potrafią cieszyć się wszystkim, ale nie uzależniają się od tego, co posiadają. Grecy na określenie tego używają słowa „makarios” (szczęśliwy), które jest zarezerwowane dla bogów. Jedynie bogowie są naprawdę szczęśliwi, gdyż nie są zależni od jakichkolwiek rzeczy, ani od osądu innych. To, co obiecał nam Jezus, zna również mądrość świata.

Pewien filozof hinduski podał następujące sformułowanie: „Wszelkie bogactwo należy do zadowolonego ducha. Czy cały świat nie jest pokryty miękką skórą dla takiego człowieka, którego nogi spoczywają w miękkich butach?”. Kto idzie boso po łące, tego stopy odczuwają bogactwo natury, ten dotyka wszystkiego, co jest. Skóra butów oddziela nas od świata. Im więcej mamy na sobie, tym większa jest warstwa, która znajduje się między nami i ziemią. To, co posiadamy, oddziela nas od bytu. ubóstwo, otwartość i wolność pomagają nam nawiązać kontakt ze światem. Nie to, co mamy, ale to, czego dotykamy, należy naprawdę do nas.

Prasowanie również pomaga

Amerykańska aktorka, Mery Louise Streep, znalazła własny sposób na uwolnienie się od manii wielkości: „Nie można stać się aroganckim, prasując samemu swoje rzeczy”. Słowo „arogancki” pochodzi od „arrogare”, co oznacza „domagać się czegoś obcego”, „przywłaszczyć coś sobie”. Człowiek arogancki domaga się jakiejś wartości, której nie posiada. Wzbrania się przed zaakceptowaniem miary odpowiedniej dla niego. Żąda czegoś, co przekracza jego miarę i możliwości. Traci wiele energii, aby odpowiednio zaprezentować swoją zewnętrzną stronę. Mery Streep uważa, że samodzielne prasowanie swoich rzeczy uchroni nas od niebezpieczeństwa przeceniania siebie samych. W czasie wielu medytacyjnych ćwiczeń ludzie są włączani w różne prace domowe. Pomagają w kuchni, sprzątają łazienki. Pracują w ogrodzie. Kryje się za tym głębsza treść. Również życie duchowe, a może właśnie ono powinno „stać” mocno na ziemi. Kto sam sprząta swój pokój i załatwia swoje codzienne sprawy, ten czuje ciężar swojego człowieczeństwa i swoją ograniczoność. A to przypomina nam o tym, jaka jest nasza miara.

Przestrzeń do oddychania

Wielu uważa, że powinni posiadać coraz więcej. Chciwość bogactwa znamy wszyscy. Ostatecznie jest to tęsknota za tym, aby wreszcie się zadowolić, móc pozwolić sobie na to, czego pragniemy. Jednak często zauważamy, że bogactwo omamia człowieka. Nie czyni go szczęśliwym, ale uzależnionym. Musimy wtedy mieć coraz więcej. Henry David Thoreau (1817-1862), amerykański pisarz, filozof, moralista, wskazuje na drogę do osiągnięcia bogactwa, ale innego niż powszechnie określanego: „Człowiek jest tym bogatszy, im więcej rzeczy umie pozostawić”.

Kto chce czynić zbyt dużo, ten najczęściej nie czyni tego, co w danym momencie jest ważne i jest jakby poza sobą. Kto gromadzi zbyt wiele balastu, ten nie ma miejsca ani powietrza wokół siebie. Kto musi posiadać wszystko, co tylko zobaczy, ten sam siebie tym obciąża. Jego dom staje się pełny niepotrzebnych rzeczy, i kiedyś sam nie będzie mógł się w nim pomieścić, gdyż nie będzie miał przestrzeni do oddychania. Zostawić rzeczy, które widzę, cieszyć się nimi bez pragnienia ich posiadania jest sposobem na wewnętrzne bogactwo. Jeśli muszę wszystko mieć, żyję w ciągłym strachu, że coś może zostać mi zabrane. A wyobrażeń rzeczy, które noszę w sobie, nikt nie może mi ukraść.

Najwyższa sztuka

Wielcy mędrcy świata, ale również całkiem zwykli ludzie, bardzo często nawoływali do prostego życia. Mary Jean Irion ma na względzie właśnie takie życie pełne prostoty, kiedy pisze: „Zwykły dniu, pozwól mi dostrzegać, jakim jesteś dla mnie skarbem. Nie dopuść, żebym cię pominęła i nadal szukała perfekcyjnego jutra, które zdarza się bardzo rzadko”. Jeśli dostrzegę ten moment, znajdę w nim pełnię. Jeśli jednak oczekuję szczególnego wschodu słońca lub wyjątkowo pięknej pogody, czy też cudownych krajobrazów, wtedy stanę się ślepy na piękno danej chwili. Żyć chwilą obecną jest największą sztuką. Ona prowadzi do prawdziwego życia, do wdzięczności w każdym momencie.

Ciesz się nicnierobieniem

Thich Nhat Hanh mówi o doświadczeniu, które jest udziałem nas wszystkich, kiedy wypowiadamy do innych słowa: „Nie siedź tak bezczynnie, rób coś”. Takie zdania używają często rodzice i nauczyciele, a nawet przełożeni. Pewna kobieta, która wychowała się na wsi, w gospodarstwie rolnym, opowiadała mi pewnego razu następującą historię: Za każdym razem, kiedy chciała się pobawić, matka mówiła do niej: „Jest tyle do zrobienia. Zrób to lub tamto”. Matka nie mogła wytrzymać, że dziewczynka po prostu siedziała i rozkoszowała się chwilą.

Thich Nhat Hanh radzi, aby to tak często używane słowo odwrócić: „Nie rób ciągle tego i owego. Usiądź na chwilę i po prostu bądź obecny. Ciesz się życiem, tu i teraz”. Temu, kto tę pierwszą wskazówkę często słyszał w dzieciństwie i przyjął ją sobie do serca, będzie ciężko pozwolić sobie, aby po prostu być, żyć chwilą obecną, bez przymusu wykonywania i udowadniania czegoś.

Obserwuj gwiazdy

Chętnie pytamy sławnych ludzi o ich życiowe przesłanie, o to, co stanowi sedno ich poglądów i co chcieliby przekazać w duchowym testamencie innym ludziom. Rosyjski filozof religii, Paweł Florenski, genialny uczony z zakresu wielu dziedzin, napisał w testamencie do swoich dzieci o prostocie życia: „Już dawno chciałem wam o tym napisać: Obserwujcie gwiazdy tak często, jak tylko możecie. Jeśli jest wam ciężko na sercu, spójrzcie na gwiazdy, a w ciągu dnia na błękitne niebo. Jeśli jesteście smutni, jeśli ktoś was obraził, jeśli coś wam się nie udało, jeśli szaleje burza w waszej duszy, wyjdźcie na zewnątrz i zostańcie sami pod niebem. Wtedy wasza dusza znajdzie pokój”. Ojciec chciał za pomocą tych słów zrobić dzieciom prezent. Jeśli będą ćwiczyły sztukę bycia oraz obserwowania nieba i gwiazd, wtedy w prawidłowy sposób poradzą sobie w tym życiu. Taki jest testament sztuki życia.

Listy radości

Sztuka życia w prostocie polega na tym, aby troskom o przyszłość przeciwstawiać chwile obecne i kierować uwagę na to, co znajduje się wokół. Portugalski poeta Fernado Pessoa (1888-1935), zanotował w swojej Księdze niepokoju pod datą 21 czerwca 1934 swoje życzenia:

„Więcej nic…

trochę słońca,

mały oddech,

kilka drzew, które oznaczają odległość,

życzenie, aby być szczęśliwym…”.

Tutaj nie ma trosk i niepokojów. Żadnych żalów i tęsknot. Życie jest chwilą obecną.

Radość można zintensyfikować, jeśli ją sobie uświadomimy. Bertolt Brecht (1898-1956), niemiecki dramatopisarz, poeta, sporządził listę prostych powodów do radości. Aby przeżyć radość, nie potrzeba wielu drogich rzeczy. Dla Brechta wystarczy:

„Prysznic, pływanie,

dawna muzyka.

Wygodne buty

Zrozumienie.

Nowa muzyka.

Pisanie, rośliny.

Podróże.

Śpiew.

Uprzejmość”.

Są to proste rzeczy, które cieszą serce. Na to może sobie każdy pozwolić. Należy tylko zacząć działać. Tylko trzeba się rozejrzeć.

Taka prosta lista radości wygląda trochę inaczej u J.W. Goethego, chociaż kryje się w niej podobne doświadczenie, które było udziałem Brechta:

„Powinno się każdego dnia

posłuchać krótkiej piosenki,

przeczytać dobry wiersz,

obejrzeć doskonały obraz

oraz, jeśli to będzie możliwe,

powiedzieć kilka rozsądnych słów”.

Trzy pierwsze działania są raczej pasywne, nie stanowią jakiejś działalności w dosłownym tego słowa znaczeniu. Odnoszą się do przyjmowania. Przyjmujemy radość, jeśli słuchamy pieśni, czytamy wiersz, oglądamy obraz. Pieśń przenika do serca, wiersz nas porusza, a obraz zapada nam w pamięci. Czwartą rzecz musimy zrobić sami: powiedzieć mądre słowa, słowa, które coś wyjaśnią, obudzą życie, dodadzą otuchy i przysporzą radość.

Zapomnienie o sobie – czysty byt

Szczęście nie pojawia się samo z siebie. Musimy go szukać, ale nie możemy go zatrzymać. Lecz kiedy jesteśmy otwarci, Bóg podaruje nam w przyrodzie – szczególnie wiosną i latem, kiedy wszystko kwitnie – ciągle nowe chwile szczęścia. Raz pachnie łąka, innym razem las. Wąchamy, odczuwamy smak, słuchamy i obserwujemy pełnię życia. Kto jest skupiony na odbieraniu bodźców poprzez zmysły i dostrzega wokół siebie cud stworzenia, ten doświadczy szczęścia. Jest to szczęście przychodzące do nas z zewnątrz. Natura ukazuje nam jeszcze inną drogę prowadzącą do szczęścia. Ona nie jest zależna od jakiejkolwiek pory roku. Jeśli dopuścimy w sobie do głosu pełnię życia, wtedy będziemy szczęśliwi, w harmonii ze sobą. Szczęście jest wyrazem spełnionego życia. Pełnia życia po prostu jest, istnieje. Musimy ją tylko uchwycić i otworzyć się na nią.

Angelus Silesius mówi, że róża kwitnie i nie pyta «dlaczego?». Jeśli będziemy kwitnąć jak ta róża i nie stawiać sobie pytania «dlaczego?», wtedy odnajdziemy wewnętrzną harmonię. Szczęście łączy się z zapomnieniem o sobie. Szczęście jest samym czystym bytem. Zawsze kiedy pragniemy uzasadnić nasze szczęście, przechodzimy obok niego. Potrzebujemy wielu powodów, aby czuć się szczęśliwymi, jeśli tak naprawdę nie jesteśmy szczęśliwi. Kto zapomina o sobie i skupia się na chwili obecnej, na tym, co aktualnie robi, ten jest szczęśliwy. Nie chodzi tu wcale o poczucie szczęścia. Uczuć tak czy inaczej nie możemy zatrzymać. Chodzi raczej o zdolność do zwyczajnego bycia, kiedy się nie myśli o sobie, ale dostrzega to, co jest wokół, we mnie, i świadomość, jak wygląda moje zanurzenie w Bogu.

Natura zachęca nas do osiągnięcia takiej zdolności, polegającej na zapomnieniu o sobie w momencie patrzenia na kwitnącą przyrodę i odbieraniu wszystkimi zmysłami tego, co uważamy za piękne. Kto pozwoli się wprowadzić do takiej szkoły, ten stanie się wolny i zacznie doświadczać szczęścia, którym obdarza go Bóg. Nauczy się, że wiele chwil w życiu ma w sobie posmak szczęścia.