Jagoda Cieszyńska-Rożek

METODA KRAKOWSKA WOBEC ZABURZEŃ ROZWOJU DZIECI

Z perspektywy fenomenologii, neurobiologii i językoznawstwa

Kraków 2013

Książkę dedykuję towarzyszom mojej podróży: Rodzicom – Wacławie i Lucjanowi Zuziom, Mężowi – Jankowi Rożkowi, Siostrze – Elżbiecie Wianeckiej, Synowej Agacie i Synowi Jędrzejowi oraz Marcie Korendo i Sławce Orłowskiej-Popek.

W szczególny sposób dziękuję Panu Profesorowi Władysławowi Miodunce, który od wielu lat, inspirując moje myślenie o języku, namawiał mnie do napisania monografii poświęconej Metodzie Krakowskiej.

Projekt okładki: Agata Dębicka-Cieszyńska

Zdjęcie na okładce: Alicja Młodzińska

Zdjęcie autorki wykonała Bożena Rożek – Foto-Rożek w Lublinie

Korekta: Agnieszka Staniszewska-Mól

Skład komputerowy: Agnieszka Suder

© Copyright by Jagoda Cieszyńska-Rożek, Kraków 2013

Konwersja do formatu EPUB/MOBI: Koobe Sp. z o.o.

ISBN 978-83-931685-2-1

Wydawnictwo:

Omega Stage Systems – Jędrzej Cieszyński

os. Centrum D 1/51

31-932 Kraków

www.konferencje-logopedyczne.pl

Druk:

DKP Marcin Krzysiek

ul. Skotnicka 183b

30-394 Kraków

Spis treści

CZYTELNIKU

WSTĘP

PODSTAWY TEORETYCZNE

I. Czego uczą nas dzieje człowieka na Ziemi?

1. Od narzędzia do symbolu

2. Źródła komunikacji językowej

3. Rozwój pisma

II. Wpływ środowiska na rozwój dziecka

1. Biologia, środowisko wewnętrzne i zewnętrzne a kształtowanie się procesów neurogenezy

1.1. Etapy rozwoju neuronalnego

1.2. Umiejętności zdobywane w życiu płodowym

1.3. Sposób przetwarzania informacji przez lewą i prawą półkulę mózgu

2. Etapy rozwoju funkcji poznawczych

2.1. Wiek niemowlęcy

2.1.1. Noworodek

2.1.2. Zdobycze pierwszego miesiąca życia

2.1.3. Drugi i trzeci miesiąc życia

2.1.4. Czwarty i piąty miesiąc życia

2.1.5. Szósty i siódmy miesiąc życia

2.1.6. Ósmy i dziewiąty miesiąc życia

2.1.7. Dziesiąty i jedenasty miesiąc życia

2.1.8. Zdobycze pierwszego roku życia

2.1.9. Sytuacje niepokojące

2.2. Wiek poniemowlęcy

2.2.1. Od trzynastego do szesnastego miesiąca życia

2.2.2. Od siedemnastego do dwudziestego miesiąca życia

2.2.3. Od dwudziestego do dwudziestego trzeciego miesiąca życia

2.2.4. Po drugich urodzinach

2.2.5. Pierwsza połowa trzeciego roku życia

2.2.6. Druga połowa trzeciego roku życia

2.3. Wiek przedszkolny

2.3.1. Czwarty rok życia

2.3.2. Piąty rok życia

2.3.3. Szósty rok życia

3. Formowanie się dominacji stronnej

4. Wpływ wysokich technologii na funkcje lewej półkuli mózgu

5. Rola języka w rozwoju poznawczym

5.1. Etapy rozwoju języka w pierwszych latach życia dziecka

5.2. Język etniczny i język obcy w pierwszych latach edukacji

III. Poszukiwanie metod terapeutycznych

1. Wyjaśnienia terminologiczne

2. Koncepcje behawioralne

3. Koncepcje neopsychoanalityczne

4. Koncepcje humanistyczne

5. Jatrogenne techniki terapii

6. Teoria umysłu

7. Deficyt uwagi

8. Jak założenia mentalne formują błędne wnioskowanie

ZABURZENIA ROZWOJU FUNKCJI POZNAWCZYCH I KOMUNIKACJI JĘZYKOWEJ

I. Diagnoza zaburzeń rozwojowych

1. Podstawy teoretyczne

1.1. Rodzaje diagnozy

1.2. Przydatność badania poziomu intelektualnego

2. Rozwiązania praktyczne

2.1. Test Wechslera

2.2. Międzynarodowa Wykonaniowa Skala Leitera

2.3. Test SON oraz SON-R

2.3.1. Budowa, zasady badania i interpretacja wyników testu SON.

2.3.2. Budowa, zasady badania i interpretacja wyników testu SON-R

2.4. Test SWM

II. Wybrane zakłócenia formowania się struktur poznawczych

1. Bilingwizm i wielojęzyczność

1.1. Ustalenia terminologiczne

1.2. Drogi i bezdroża dwujęzyczności

1.3. Sugestie terapeutyczne

2. Opóźniony rozwój wymowy a opóźniony rozwój mowy

2.1. Kilka uwag o rozwoju umiejętności artykulacyjnych

2.2. O badaniu wymowy dziecięcej

2.3. O ćwiczeniach oddechowych i praksji oralnej

2.4. Komu potrzebny jest termin dziecko późno zakwitające?

2.5. Opóźniony rozwój mowy, czyli kształtowania się systemu językowego

2.6. Wpływ opóźnionego rozwoju mowy na kształtowanie się funkcji poznawczych

3. Wady wymowy

3.1. Nieprawidłowe artykulacje w sytuacji uszkodzeń organicznych

3.2. Przyczyny wad wymowy i zasady ich usuwania

3.3. Seplenienie międzyzębowe

3.4. Seplenienie boczne

3.5. Seplenienie boczne miękkie

3.6. Funkcjonalne nosowanie otwarte

3.7. Funkcjonalne nosowanie zamknięte

3.8. Wymowa bezdźwięczna

3.9. Pozanormatywne artykulacje głoski r

4. Zagrożenie dysleksją

5. Jąkanie dziecięce

6. Alalia

6.1. Alalia a SLI (specific language impairment)

6.2. Propozycja rozstrzygnięć terminologicznych

6.3. Alalia – zaburzenia funkcji lewej półkuli mózgu

6.3.1. Przebieg rozwoju mowy dziecka z alalią

6.3.2. Zaburzenia sekwencji

6.3.3. Zabawy dzieci z alalią

6.3.4. Opóźniony etap formowania się dominacji stronnej

7. Alalia z komponentem ze spektrum autyzmu lub zespołu Aspergera

8. Afazja dziecięca

8.1. Kilka uwag na temat afazji percepcyjnej i motorycznej

8.2. Rozwój mowy dziecka z afazją dziecięcą

8.3. Charakterystyczne cechy wypowiedzi językowych osób z afazją

9. Afazja u dzieci

10. Zaburzenia słuchu

11. Zespół Downa

12. Zespół Aspergera

12.1. Rozwój funkcji poznawczych dziecka o wczesnym rozwoju języka

12.2. Rozwój funkcji poznawczych dziecka z opóźnionym rozwojem mowy

12.3. Sugestie do prowadzenia terapii

13. Autyzm

13.1. Wczesne symptomy

METODA KRAKOWSKA

I. Dlaczego Metoda Krakowska?

1. Rola stymulacji symbolicznej w formowaniu się struktur poznawczych

II. Neurobiologiczne podstawy terapii prowadzonej metodą krakowską

1. Neuroplastyczność układu nerwowego

2. Współczesne poglądy na mechanizm uczenia się

3. Uczenie się i rozwój

III. Podstawowe elementy Metody Krakowskiej

1. Stymulacja słuchowa

1.1. Podstawy naukowe

1.2. Rozwiązania praktyczne

1.2.1. Eliminacja dźwięków niewerbalnych

1.2.2. Słucham i uczę się mówić

1.2.3. Identyfikowanie i różnicowanie dźwięków

2. Komunikacja niewerbalna

2.1. Gesty artykulacyjne (wizualizacje) i gesty interakcyjne

2.2. Manualne Torowanie Głosek®

2.2.1. Podstawy naukowe

2.2.2. Rozwiązania praktyczne

3. Technika komunikacyjna – dialog twarzą w twarz

3.1. Podstawy naukowe

3.1.1. Słownictwo centrów zainteresowań

3.2. Rozwiązania praktyczne

3.2.1. Ćwiczenia rozumienia języka

4. Programowanie języka

4.1. Podstawy naukowe

4.2. Rozwiązanie praktyczne

4.2.1. Rzeczownik

4.2.2. Czasownik

4.2.3. Przymiotnik

4.2.4. Przysłówek

4.2.5. Zaimek

4.2.6. Przyimek

4.2.7. Liczebnik

4.2.8. Spójnik

4.2.9. Definiowanie pojęć

5. Dziennik wydarzeń

5.1. Podstawy naukowe

5.2. Rozwiązania praktyczne

6. Symultaniczno-Sekwencyjna Nauka Czytania®

6.1. Podstawy naukowe

6.1.1. Sylaba jako elementarna jednostka percepcji mowy

6.2. Rozwiązania praktyczne

6.2.1. Czego nie wolno, a co należy robić, ucząc dzieci czytania

6.2.2. Czytanie samogłosek

6.2.3. Czytanie emocjonalnych wykrzyknień

6.2.4. Czytanie wyrażeń dźwiękonaśladowczych

6.2.5. Globalne rozpoznawanie wyrazów

6.2.6. Czytanie sylab otwartych

6.2.7. Czytanie dwóch sylab – tajemnicze imiona zwierząt

6.2.8. Czytanie sylab zamkniętych

6.2.9. Czytanie tekstów i nowych sylab

6.2.10. Czytanie sylab ze spółgłoskami miękkimi

6.2.11. Samogłoski nosowe

7. Terapia funkcji wzrokowych

7.1. Podstawy naukowe

7. 2. Rozwiązania praktyczne

8. Stymulacja funkcji motorycznych

8.1. Podstawy naukowe

8.2. Rozwiązania praktyczne

9. Wybór dominującej ręki

9.1. Podstawy naukowe

9.2. Rozwiązania praktyczne

10. Rola zabawy w kształtowaniu języka

10.1 Podstawy naukowe

10.2. Rozwiązania praktyczne

11. Stymulacja lewej półkuli mózgu

11.1. Podstawy naukowe

11.2. Rozwiązania praktyczne

12. Kształtowanie zachowań społecznych

12.1. Podstawy naukowe

12.2. Rozwiązania praktyczne

13. Poznanie wielozmysłowe – bodźce zapachowe i smakowe

13.1. Podstawy naukowe

13.2. Rozwiązania praktyczne

13.3. Jak zmieniać jednostajność diety?

14. Stymulacja pamięci

14.1. Pamięć symultaniczna

14. 2. Pamięć sekwencyjna

15. Ćwiczenia kategoryzacji

15.1. Podstawy naukowe

15.2. Rozwiązania praktyczne

16. Kształtowanie myślenia przyczynowo-skutkowego

16.1. Podstawy naukowe

16.2. Rozwiązania praktyczne

17. Logoterapia

17.1. Logoterapia jako kierunek terapeutyczny

17.2. Logoterapia jako spotkanie

17.3. Samodoskonalenie się terapeuty

17.4. Terapia rodzin

17.4.1. Odnalezienie sensu podejmowanej terapii

17.4.2. Wybór metody

17.4.3. Obraz niepełnosprawnego dziecka w społeczeństwie

17.4.4. Rola matki w przebiegu terapii

18. Metoda Krakowska – dane statystyczne

ZAKOŃCZENIE

CZYTELNIKU

Wszystkie zdania zawarte w tej książce są potrójnie zapośredniczone: przez czytane teksty, trzydziestotrzyletnie doświadczenie w pracy terapeutycznej i diagnostycznej oraz przez rozmowy.

Słowa Mistrzów budowały moje myślenie, sposób argumentowania i wiarę w sens pisania. Teksty, z którymi się nie zgadzam, pozwoliły mi jaśniej formułować sądy, prowadzić badania i eksperymenty, oglądać rzeczywistość oczami Innego.

Ustalanie najlepszych sposobów kształtowania funkcji poznawczych i budowania systemu językowego w umyśle dzieci z zakłóconym rozwojem dokonywało się w ciągu wielu lat pracy terapeutycznej. Umiejętności diagnostyczne mogły się ukształtować właśnie dzięki terapii i uzyskiwanym w jej trakcie efektom.

Rozmowy, od tych prowadzonych przy rodzinnym stole, przez dyskusje ze współpracownikami i studentami, z dziećmi, ich rodzicami, dziadkami i rodzeństwem, do polemik z przeciwnikami Metody Krakowskiej, nadały ostateczny kształt tej publikacji.

Imperatyw przedstawienia pełnego obrazu metody zmusza mnie do wykorzystania treści, które już omawiałam we fragmentach w wielu artykułach. Będę się starała za każdym razem zaznaczać te odwołania. Byłoby jednak rzeczą zgoła nierozsądną pominąć w tak zakrojonej pracy sformułowane wcześniej w innych tekstach ważne elementy teoretyczne i praktyczne.

Jerzy Vetulani napisał, że należy „starać się dobierać lepszych od siebie współpracowników, bo to jest bodźcem rozwijającym człowieka”[1]. Cieszę się, że było mi dane zgromadzić wokół siebie wspaniałych współpracowników, do grona których należy także Mąż, nieustannie inspirujący moje przemyślenia naukowe.

WSTĘP

Metoda krakowska[2] powstawała od połowy lat osiemdziesiątych w Zespole Diagnozy i Terapii w Krakowie. Polityczne zmiany, jakie się wówczas dokonały w Polsce, umożliwiły wprowadzenie nowych metod i technik, które poznawałam w Holandii i w ówczesnych Niemczech Zachodnich. Przede wszystkim jednak mogłam sama, bez jakichkolwiek nacisków zewnętrznych budować zupełnie odmienne od dotychczasowego podejście do terapii dzieci z zaburzeniami komunikacji językowej. Od przełomowego 1989 roku zarówno dyrekcja ośrodka, w którym mieścił się Zespół Diagnozy i Terapii, jak i Kuratorium Oświaty umożliwiły mi kreowanie nowej rzeczywistości, wierząc, iż kieruję się wiedzą i umiejętnościami wciąż pogłębianymi i rozszerzanymi.

Każda teoria terapeutyczna musi rozpocząć od pytania o człowieka w wymiarze duchowym i cielesnym. Od odpowiedzi zależy wybór podstaw teoretycznych i stosowanej metody oraz technik oddziaływania.

Spojrzenie na dziecko z zaburzeniami komunikacji językowej i całą jego rodzinę w wymiarze personalistycznym pozwoliło na skonstruowanie całościowej metody opartej na refleksji filozoficznej, wynikach badań neurobiologicznych i dociekaniach językoznawców.

Terapia ukierunkowana jest na umożliwienie pełni rozwoju każdemu dziecku, by nawet w sytuacjach głębokich uszkodzeń struktur mózgu pojawiły się reakcje wskazujące na podjęcie choćby elementów komunikacji.

Viktor Frankl zostawił takie oto przesłanie każdemu terapeucie:

Człowiek ma nieskończoną zdolność samookreślenia. To, kim się staje – w granicach wyznaczonych mu przez otoczenie oraz przyrodzone możliwości – zawdzięcza tylko sobie samemu[3].

Słowa te budują nadzieję w terapeucie i rodzicach. A rozwój dokonywać się będzie nie tylko w strukturach mózgu dziecka, ale i w życiu dorosłych zgromadzonych wokół niego.

PODSTAWY TEORETYCZNE

I. Czego uczą nas dzieje człowieka na Ziemi?

Wiedza na temat rozwoju człowieka, a szczególnie roli języka w zdobywaniu nowych przestrzeni i w poznawaniu świata, znacznie się poszerzyła w ciągu ostatnich dziesięcioleci. Naukowcy uzyskali dowody, że istniało na Ziemi kilka gatunków hominidów[4], które jednak ostatecznie wymarły.

Istotne dla neurobiologicznego myślenia o terapii jest stwierdzenie faktu, że ewolucyjne zmiany możliwości człowieka wiążą się nie tylko z powiększeniem powierzchni kory mózgowej, ale są wynikiem reorganizacji jej struktury pod wpływem podejmowanych działań.

Rekonstrukcja ewolucji ludzkości w szczególny sposób buduje myślenie o procesie terapeutycznym, o niezwykłych możliwościach rozwoju umiejętności człowieka oraz wpływie środowiska i indywidualnych doświadczeń na strukturę i funkcje kory mózgowej.

1. Od narzędzia do symbolu

Fakty na które warto zwrócić uwagę, to uwolnienie rąk dzięki postawie wyprostowanej. Dwunożność nie tylko dorosłym hominidom pozwoliła spostrzegać więcej, ale także ich potomstwu noszonemu na rękach przez samice. Musiało jednak minąć wiele lat, by człowiekowate mogły uzyskać możliwość modulowania ruchu powietrza w celu wytworzenia dźwięków mowy. M. S. Gazzaniga twierdzi, że to dwunożność dała sposobność regulowania oddechu, umożliwiając tym samym rozwój mowy[5]. Dzięki postawie wyprostowanej wydłużyła się szyja, a język i gardło przesunęły się w głąb jamy ustnej. Ale możliwości wydawania głosu i kształtowanie się komunikacji językowej nie dokonały się niezależnie od formowania się pozostałych funkcji. Równolegle bowiem dochodziło do zasadniczych zmian w poziomie sprawności manualnej, co umożliwiło tworzenie i użycie narzędzi.

Pierwszym wytwórcą narzędzi był homo habilis (człowiek zręczny) żyjący przed 2 milionami lat. Korzystanie z narzędzi pozwoliło hominidom rozpocząć proces formowania się dominacji stronnej. Stanowiło to prapoczątek kształtowania się struktur mózgu przetwarzających linearne informacje. Pojemność mózgoczaszki Homo habilis dochodziła do 750 cm³. Musiało minąć jeszcze kolejne pół miliona lat, by wielkość ta uległa kolejnej przemianie.

Oprócz narzędzi otoczakowych człowiek zręczny tworzył odłupki służące do cięcia i skrobania. Rozwinął się podział pracy w zależności od płci: mężczyźni polowali, a kobiety oprawiały zdobycz, zbierały jadalne rośliny, zajmowały się dziećmi. Wspólnie zdobytą żywność spożywano razem – w ten sposób człowiek przekształcał się nie tylko biologicznie, ale i jako istota społeczna. Wspólne polowania i posiłki były ważnym elementem budowania podwalin do kształtowania się językowej komunikacji.

Ale dopiero Homo ergaster (człowiek pracujący), żyjący około 1,5 mln lat temu, wytwarzał w zaplanowany sposób nowy rodzaj narzędzi kamiennych. Wcześniejsze narzędzia musiały mieć przede wszystkim ostrą krawędź, by mogły posłużyć do cięcia i krojenia. Homo habilis tworzył swoje narzędzia w sposób przypadkowy, wykorzystując kamienie, które znalazł, czyli to co stworzyła natura. Homo ergaster, którego pojemność puszki mózgowej ocenia się na 800-900 cm³, stał się już zdolny do samodzielnego wykonywania pięściaków o symetrycznym i standardowym kształcie równoramiennego trójkąta[6]. Były to pierwsze narzędzia wykonane zgodnie z obrazem, który powstał w umyśle wytwórcy, jeszcze przed przystąpieniem do pracy. Można więc sądzić, iż są to początki myślenia obrazowego, związanego z konkretnymi czynnościami, innymi słowy z rozwiązywaniem zadań poprzez działanie.

Dopiero jednak około 300-400 tysięcy lat temu powstały wytwory noszące znamiona początków myślenia przyczynowo-skutkowego. Tworzono wówczas narzędzia poprzez wstępną obróbkę rdzenia kamiennego, a także drewniane włócznie wykonane tak, że środek ciężkości każdej z nich przypadał w 2/3 długości[7]. Warto zauważyć, że taki kształt posiada także współczesny oszczep. „Wyprodukowanie prymitywnej włóczni lub noża (…) wymagało zaplanowania sekwencji czynności (…). Podobny rodzaj złożonego planowania był konieczny do rozwoju gramatyki języka – łączenia wyrazów i fraz przy jednoczesnym koordynowaniu ruchów mięśni twarzy i ust, co z kolei przyspieszyło dalszy rozwój płata czołowego”[8].

Ujarzmienie ognia przypisuje się człowiekowi neandertalskiemu[9], choć niektórzy naukowcy powołują się na wykopaliska świadczące o umiejętności rozpalanie ognia już 700 tysięcy lat temu.

Neandertalczyk, posiadający puszkę mózgową o wielkości od 1370 do 1900 cm³, praktykował pochówek rytualny swych zmarłych już około 50 tysięcy lat temu, ale nie pozostawił żadnych symbolicznych artefaktów, co nie pozwala przypuszczać, iż posiadał choćby najmniejszą zdolność komunikacji językowej[10].

Dopiero człowiek żyjący około 40-30 tysięcy lat temu tworzył nie tylko narzędzia krzemienne, ale także przedmioty ozdobne, znaki geometryczne i pełne ekspresji malowidła naskalne. We francuskiej jaskini Chauveta znajdują się liczące 31 tysięcy lat rysunki przedstawiające walczące nosorożce, mamuty, lwy, renifery, motyle i ptaki, a także odciski ludzkich dłoni. Te pierwsze symboliczne wytwory człowieka wskazują na rodzące się myślenie językowe.

Ludzie zaczęli posługiwać się także kościanymi igłami, tworzyli biżuterię –bransoletki, naszyjniki, paciorki (na przykład z kłów mamuta) i instrumenty muzyczne (z kości zwierząt). Pojawienie się elementów rzeczywistości, które nie zaspokajają biologicznych potrzeb, tworzenie przedmiotów w celu jedynie estetycznym zwiastowało kształtowanie się człowieka duchowego, rozumnego, który wkrótce będzie chciał zapisywać to, co pomyślał, aby ocalić siebie dla przyszłości.

2. Źródła komunikacji językowej

Język nie mógł rozwinąć się niezależnie od umiejętności wytwarzania mowy, a samo jej narodzenie było uzależnione od wygięcia podstawy czaszki i przesunięcia krtani w dół. Dzięki temu powstała przestrzeń, w której mogły być wytwarzane dźwięki o dużej różnorodności.

Odnalezione w pirenejskich grotach instrumenty muzyczne sprzed ponad trzydziestu tysięcy lat, kościane flety z wieloma otworami, bez wątpienia pozwalały wydobywać bogatą gamę dźwięków[11]. Naukowcy sądzą, iż wraz z wytwarzaniem instrumentów i muzyką pojawiła się komunikacja językowa.

Z francuskiego stanowiska Abri Blanchard pochodzi plakietka, której wiek ocenia się na 32 tysiące lat, interpretowana jako rodzaj kalendarza księżycowego[12]. Te obrazowe zapisy upływającego czasu wskazywały na próby porządkowania linearnego, który wcześniej ujęty był w cykle regulowane przez zdarzenia w przyrodzie. Znaczenie tych wczesnych symboli jest współcześnie niemożliwe do odczytania, nie ma jednak wątpliwości, że dla twórców tych zapisów miały one głęboki sens.

Grupy plemienne musiały dzielić się pracą, przekazywać młodym osobnikom umiejętności: budowania obozowiska, rozniecania ognia, oprawiania skór. Uczenie się przez naśladownictwo i współdziałanie stwarzało doskonałą sytuację do pojawienia się instrukcji językowych, choćby najprostszych, zrazu wokalicznych, a jednak niezbędnych na przykład podczas polowania.

Język rodził się z ekumeny niewielkich grup i z kooperacji w zdobywaniu pokarmów, ze wspólnego świętowania w kręgu, z podziwiania wytwarzanych ozdób, z „zapisywania” zdarzeń w naskalnych obrazach i kalendarzach, ze słuchania muzyki i z troski o zapewnienie ochrony przed niebezpieczeństwami. Te wszystkie problemy bliskie są także współczesnemu człowiekowi, który znowu coraz chętniej „notuje” zdarzenia w obrazach malowanych w kamerze filmowej czy telefonie komórkowym.

3. Rozwój pisma[13]

Istnieje duże prawdopodobieństwo, że pismo wyewoluowało z metod księgowania za pomocą kamiennych i glinianych liczmanów[14]. Już 8 000 lat p.n.e. wypalano z gliny tokeny i umieszczano je w pojemnikach, jak w kartotekach, a na nich wyciskano odpowiednie znaki identyfikujące przeliczany zbiór. Taką samą funkcję pełniły kamienne calculi zaopatrzone w oznaczenia liczbowe. Rysunki umieszczone na tokenach stosowano potem jako symbole przedstawiające obiekty, np. owcę lub oliwę. Stało się to zalążkiem pisma, bo z czasem pojemniki zastąpiono tabliczkami, a odciski wyrytymi znakami. Stało się to między V i VI tysiącleciem p.n.e.

Podobną funkcję musiały pełnić australijskie czuryngi – kawałki drewna lub kamienia z wyrytymi wzorami oznaczającymi miejscowości, rzeczy lub ludzi i zwierzęta. Naukowcy skłonni są więc przypuszczać, że pismo powstało z motywacji administracyjnych.

Najstarszymi zabytkami pisma są datowane na lata 3300-2900 p.n.e. znaleziska w sumeryjskim Uruk, w Niniwie oraz na terenie Iranu. Obok buchalteryjnych zapisów powstawały też malowidła na ścianach jaskiń, swoiste mitogramy, będące formą przedstawień symbolicznych, pamiętników indywidualnych lub kronik zbiorowych, których sens musiał być przecież wyjaśniany językowo. To prapoczątki literatury.

Rysunki naskalne i symbole były symultanicznym zapisem ogólnej idei, myśli, która była odczytywana przez każdego nieco inaczej. Współczesna kultura nie może w sposób jednoznaczny tych przekazów odbierać, choć badacze próbują je interpretować. Trzeba jednak znać kontekst, aby zrozumieć, co zostało symbolicznie „napisane”. Te obrazy nie są jeszcze pismem, jedynie jego zapowiedzią, jak gaworzenie jest zaraniem mowy.

M. Kuckenburg, poszukując reliktów tego asocjacyjnego języka obrazowego, odnalazł je także w zachodnich cywilizacjach, np.: krzyż czy trzcina z gąbką mogą oznaczać mękę lub wprost Chrystusa, serce przebite strzałą – miłość, wąż Eskulapa – lekarza[15].

Prymarne znaki pisma, czyli piktogramy, były symbolami rzeczy lub osób. Na tabliczce pochodzącej z Ur z 2360 r. p.n.e. widać wyraźnie rysunek przedstawiający osła (wydłużona głowa i szyja, uszy odchylone ku tyłowi). Do tej pory zidentyfikowano prawie 1 500 prymarnych piktogramów[16]. Wczesne tabliczki z pismem to, zdaniem M. Kuckenburga, nośniki informacji, jak dzisiejsze karty perforowane.

Piktogramy utworzone przez różne cywilizacje, także te współcześnie konstruowane w metodach alternatywnej komunikacji, wykazują intrygujące podobieństwo do siebie. Człowiek chciał (i pragnie nadal) zapisywać jak najwięcej informacji w możliwie krótkim czasie, tworzył więc piktogramy stylizowane, symboliczne, które nazywam sekundarnymi.

Z czasem konieczne okazało się zapisywanie pojęć abstrakcyjnych, zaczęły powstawać ideogramy, przedstawiające to, co zostało wyobrażone, a nie to, co wypowiedziane. Piktogramy i ideogramy utrwalają znaczenie, a nie brzmienie słów, są więc pismem jedynie częściowym, służącym do komunikacji niezależnie od języka, którym się kodujący i deszyfrujący człowiek posługiwał. Odczytywanie ideogramów było rozpoznawaniem znaczeń, nie konkretnych słów. Symbol ‘król’ mógł być zwerbalizowany jako lugal (j. sumeryjski), sarru (j. akadyjski), nula (j. kasycki), iwri (j. hurycki), ereli (j. urartyjski)[17]. Dziś także te same symbole czytane są w odmienny sposób, np. cyfra 1 (jeden, eins, one).

Proces przekształcania się graficznej formy piktogramów następował bardzo wolno. Pokolenia krok po kroku przyzwyczajały się do zmian. Od około 2 900 r. p.n.e. prymarne piktogramy używane były coraz rzadziej. Spadła też liczba znaków z 2 000 do 800, by w 2 500 roku p.n.e. liczyć jedynie 600[18]. Dla językoznawców fascynujący jest proces przekształcania się prymarnych piktogramów w sekundarne, których sens trzeba już odczytywać z kontekstu.

W XIX wieku p.n.e. pojawiło się pismo klinowe. Było to możliwe dzięki wzrostowi umiejętności symbolicznego przedstawiania rzeczywistości i zastosowaniu innego materiału (gliniane tabliczki i trzcinowe rylce). Pismem klinowym zapisywano nie tylko przekaz w języku sumeryjskim, ale także w języku asyryjskim i babilońskim. Sumerowie, Akadowie, Babilończycy i Asyryjczycy prowadzili korespondencję, używali nawet glinianych kopert, zostawili świadectwo kultury, dla której zapisywanie informacji stawało się faktem codziennym, choć oczywiście nie dla wszystkich. W piśmie klinowym jeden znak mógł przedstawiać wiele pojęć, ‘krąg’ oznaczał słońce, światło, blask, białość i dzień. Ta polifonia znaku jest obecna także w piśmie hieroglificznym, ‘oko’ odczytywano jako wzrok, czuwanie, wiedzę[19].

Ci, którzy posiedli trudną sztukę pisania, tworzyli repertoria umożliwiające zapamiętanie różnych znaczeń użytego symbolu. I tak rysunek ‘stopy’ mógł być w tekście odczytany jako chodzić, stać, przenosić. W taki sposób liczba znaków zmniejszała się, stawały się one jednocześnie bardziej abstrakcyjne. Dziś nadal istnieją takie próby zapisywania znaczeń w alternatywnych metodach komunikacji. W systemie Makaton piktogram przedstawiający twarz z uniesioną do czoła dłonią ma znaczenia patrzeć, oglądać, szukać.

Wieloznaczność utrudnia komunikację, znaczenia słów muszą być negocjowane. Problemy z rozumieniem i tworzeniem tekstów pisanych obserwujemy u osób z porażeniem mózgowym[20]. Tworzone dla tej społeczności alternatywne sposoby komunikacji, takie jak PCS, system Bliss, Makaton, są w różnym stopniu zbliżone do pisma piktograficznego, ideograficznego, a nawet – jak w wypadku systemu Coghamo – do zapisu mitograficznego, dostrzegamy tu tę samą polisemię. Należy więc przypuszczać, że sposób widzenia i opisywania świata będzie u tej grupy odmienny w stosunku do osób czytających i tworzących teksty zapisywane alfabetem.

Prawidłowe odczytywanie takich znaków zależy od zasobu słów w języku mówionym i umiejętności rozumienia wynikające z relacji między znakami. Współczesne emotikony każdy użytkownik języka „odczyta” zgodnie z językiem, którym się posługuje.

Znaczek ;-) można zinterpretować:

- obawiam się, że to nie może być prawdą,

- to żart,

- nie bierz tego na serio,

- nie przejmuj się tym, co napisałem.

Bywa oczywiście i tak, że jego znaczenie nie zostanie odebrane, lub będzie odczytane wbrew intencji twórcy przekazu. Coraz większa liczba emotikonów tworzonych przez internautów oraz „teksty” zbudowane z ciągów takich znaków pozwalają sformułować tezę, że oto ludzkość zatoczyła koło i zmierza na powrót do pisma obrazkowego.

Pismo ideograficzne było zbyt trudne do opanowania, by mogło stać się powszechne. W Egipcie i Chinach przez wiele stuleci znajomość języka pisanego pozwoliła zachować niezmienny układ zależności społecznych. Chiński mandaryn, skryba z Mezopotamii, kapłan egipski posiadali przywileje, których nie chcieli dzielić z innymi, dlatego umiejętność zapisywania znaczeń była zastrzeżona dla wybranych.

Skrybowie uczyli się języka pisanego, powtarzając czytane przez uczącego zdania. Jeszcze starożytni czytali głośno, nawet w samotności. Prawdopodobnie umiejętność cichego czytania pojawiła się dopiero w XIII wieku[21]. Nie ulega wątpliwości, że jeszcze do XIX wieku wykorzystywano technikę chóralnego czytania.

Opowiadanie o świecie za pomocą rysunków było prymarnym sposobem kodowania istotnych informacji. „Jednakże to, co rozumiemy pod pojęciem pisma, istnieje dopiero od chwili stworzenia zorganizowanego systemu znaków lub symboli, którymi można jasno sformułować to wszystko, o czym człowiek myśli, co odczuwa i chce wyrazić”[22].

Sumerowie, potem Egipcjanie, włączyli do znaków ideograficznych informacje fonetyczne, tak jak obecnie się to czyni we współczesnych rebusach. Włączenie symboli oznaczających brzmienie głoski pozwoliło przekazywać i przechowywać to, co zostało wypowiedziane, a nawet pomyślane. Fakt ten musiał wpływać na sposób formowania się sądów o rzeczywistości. Człowiek coraz bardziej zanurzając się w języku, stawał się od niego zależny, modelował go i sam był przez niego kształtowany.

Trudno jednoznacznie określić czas powstania egipskich hieroglifów, zachowane dokumenty pochodzą z III tysiąclecia p.n.e. Święte znaki Egipcjan składały się z ideogramów i stylizowanych piktogramów, fonogramów oraz determinatywów, określających kategorię, do jakiej dane słowo należy. Fonogramy egipskie mogły być monoliterowe, biliterowe lub triliterowe. System hieroglificzny był trudny do opanowania, skrybowie stosowali więc pismo kursywne, zwane hieratycznym (kapłańskim), pisane na papirusie. Składa się ono z tych samych znaków, co hieroglify, ale uproszczonych i często połączonych ze sobą. Około 650 r. p.n.e. grupy znaków hieratycznych przekształciły się w pojedyncze, demotyczne, powstało pismo ludowe, rzec by można demokratyczne, które stało się pisanym językiem codziennym.[23]

Tylko znaki sylabiczne i literowe są pismem pełnym, bo odtwarzającym brzmienie komunikatu. Taki zapis pozwolił na rzeczywiste oddzielenie słowa od mowy istniejącej „tu i teraz”. Trzeba było jednak tysięcy lat doświadczeń w tworzeniu tekstów pisanych, by stworzyć alfabet. Ludzkość zawdzięcza ten wynalazek plemionom semickim. Stało się to dwa tysiące lat po ukształtowaniu się pisma klinowego, a więc około 1500 roku p.n.e. Niektórzy badacze sądzą, że pierwszym zapisem sylabicznym posługiwała się kultura egejska. Zgrupowanie dwóch i trzech znaków, widoczne na dysku z Fajstos (XVII w p.n.e.), świadczy o prapoczątkach pismach sylabicznego[24].

Dysk z Fajstos. Źródło: zbiory własne

Inne źródła podają, że wczesne egejskie systemy zapisu powstały w XV i XIII wieku p.n.e. Pismo linearne A jest sylabicznym systemem stworzonym przez kulturę minojską (ok. 1450 p.n.e.), pismo linearne B (ok. 1200 p.n.e.) jest sylabicznym zapisem dokonanym przez kulturę mykeńską. G. Jean wspomina także o szczególnym piśmie klinowym, które być może było także zapisem sylabicznym[25]. Świadectwa te, pochodzące z XIV wieku p.n.e., odnaleziono w Ugarit (Syria), zawierały jedynie 30 znaków spółgłosek.

Pierwszy alfabet nie zawierał znaków samogłosek, co czyniło go zależnym od danych tekstowych. „Zawierający samogłoski alfabet grecki był bardziej oddalony od świata pozatekstowego (podobnie jak platońskie idee)”[26]. Istotą odkrycia alfabetu było umożliwienie zapisu w różnych językach oraz niezwykła, niepowtarzalna prostota rozwiązania. Niewielka ilość znaków daje szansę szybkiego opanowania umiejętności czytania. Logopedzi pracujący zgodnie z założeniami metody krakowskiej uczą czytać dwulatki i często mają okazję obserwować trzyletnie dzieci, które potrafią samodzielnie odczytać (i zrozumieć) nieznany wcześniej tekst. Egipscy skrybowie potrzebowali kilku lat na opanowanie tej czynności. Umiejętność pisania była wówczas źródłem zarobków. Zdaje się, że powoli wracamy do pierwotnej oralności, wystarczy przywołać przykład kupowania prac dyplomowych i magisterskich przez studentów czy brak u emigrantów zarobkowych, umiejętności prawidłowego zapisu w języku kraju przyjmującego.

Dopiero trzysta lat po wprowadzeniu greckiego alfabetu (to przecież 12 pokoleń!) społeczność zaczęła posługiwać się pismem na szeroką skalę. Zastosowanie zapisu alfabetycznego, w szczególności druku, pozwoliło na uniwersalizację, umożliwiło ciągłość doświadczeń, doprowadziło w konsekwencji do niekoniecznie pożądanej uniformizacji. M. McLuhan mówi, że najpospolitsze nawet wygody oznaczają głębokie przemiany kultury[27]. Widzimy to wyraźnie, jak zmieniła się kultura rozmowy w czasach telefonii komórkowej, czy sztuka pisania listów w dobie Internetu. Bez wątpienia zrozumienie świata znaków, symboli jest jedyną drogą do zrozumienia samego siebie, a potem osiągnięcia samorealizacji. Pismo pozwala określić i budować tożsamość zarówno w sensie grupowym, jak i indywidualnym[28]. W przeszłości umiejętność czytania i pisania pozwalała zdobyć wiedzę, dającą przewagę nad innymi. Dla kultur prymarnych imię zapisane miało magiczną władzę nad osobą lub rzeczą. Było „kimś” więcej niż człowiekiem noszącym to miano, czymś więcej niż rzecz sama. Język zapisany miał moc panowania nad czasem i wyjątkową siłę stwarzania rzeczywistości. Dziś panowanie to dotyczy przede wszystkim porządku myślenia. Język pisany, bez którego trudno wyobrazić sobie rozwój nauki, umożliwia refleksję, dyscyplinę prowadzenia wnioskowania i formułowanie hipotez. Można rzec, że jeśli ktoś nie potrafi zanotować własnych przemyśleń nie ma ich jeszcze uporządkowanych i nie może się nimi podzielić.

Na świecie żyje ponad 7 miliardów ludzi posługujących się 6 tysiącami języków, które zapisywane są w różnorodny sposób. Ludzie, niezależnie od siebie, szukając najlepszych sposobów pozwalających zatrzymać pismo w przestrzeni kamienia, skóry, pergaminu, stworzyli odmienne kroje liter i sposoby ich łączenia ze sobą.

Tab. 1. Rodzaje pisma stosowane w różnych językach

Rodzaj pisma

Język

Piktograficzne (obrazkowe)

Niektóre znaki chińskie

Ideograficzne (znaki przedstawiające abstrakcyjne pojęcia – całe słowa lub morfemy)

Język chiński (kanji)

Fonetyczne – alfabetyczne (symbole oznaczają samogłoski i spółgłoski)

Np. język polski

Fonetyczne – spółgłoskowe (symbole oznaczają spółgłoski, brzmienie samogłoski wynika z kontekstu)

Język hebrajski, język arabski

Fonetyczne – alfabetyczno-sylabiczne (symbole oznaczają spółgłoski, samogłoska oznaczona jest znakiem diakrytycznym)

Np. język etiopski, język eskimoski.

Fonetyczne – sylabariusze (symbole oznaczają sylaby)

Języki indyjskie, japońska hiragana i katakana.

Złożone (mieszane)

Np. pismo japońskie: sylabariusze + ideogramy chińskie kanji (znaki w zastosowaniu do zapisu języka japońskiego).

Np. 80% znaków chińskich – w jednym znaku pisma występują elementy fonetyczne i semantyczne.

Węzełkowe (różne rodzaje węzłów oraz ich kombinacje mające odrębne znaczenia)

Kipu – pismo Indian prekolumbijskiej Ameryki Południowej.

Pismo używane w starożytnych Chinach

W większości współczesnych języków europejskich istnieje system mieszany, w którym słowa i nazwy własne są zapisywane fonetycznym systemem alfabetycznym, a systemem znaczeniowym zapisuje się m.in. liczby czy nazwy związków chemicznych. Stąd wynikają trudności dzieci w klasach początkowych, dotyczące naprzemiennego stosowania dwóch systemów: alfabetycznego i znaczeniowego, np. przy zapisywaniu słowami cyfr, liczb czy dat.

Badania neuroobrazowania pracy mózgu pokazują, że podczas czytania pisma znaczeniowego aktywność kory rozkłada się inaczej niż przy czytaniu pisma fonetycznego. Pismo znaczeniowe rozpoznaje głównie prawa półkula, a fonetyczne przede wszystkim lewa[29].

W wielu językach istnieją słowa zapisywane w ten sam sposób pomimo odmiennego ich brzmienia. W języku polskim dotyczy to głównie dźwięczności spółgłoski końcowej (np. grzyb i grzyba choć b w wygłosie absolutnym wymawiane jest jako p). W języku angielskim zjawisko to ma znacznie większy zasięg.

Pismo złożone z symboli oznaczających spółgłoskę z samogłoską wynikającą z kontekstu lub/i z sylab określa się jako pismo logograficzne, zawierające w przeciwieństwie do pisma alfabetycznego znaki posiadające wartość nie tylko fonetyczną, ale także semantyczną. Pismo piktograficzne i ideograficzne są także rodzajem pisma logograficznego.

Opanowanie pisma logograficznego wymaga nauczenia się stosunkowo dużej (w porównaniu do alfabetu) liczby znaków. Jednak ten rodzaj zapisu ma swoje niezaprzeczalne zalety, do których należą większa szybkość czytania i zwięzłość zapisu, a także wbrew pozorom wyższy poziom naturalności procesu czytania, wynikający z oparcia o sylabę i znaczenie.

Dysleksja jest większym problemem w kulturach wykorzystujących pisma alfabetyczne niż w kulturach posługujących się sylabariuszami.

Nie tylko znaki pisma ewoluowały, także sposób ich zapisu. W grece stosowana była, w okresie różnicowania się tego pisma od jego fenickiego pierwowzoru, forma bustrofedonu (busrtophedon). Grecy pisali zgodnie z rytmem orki, od lewej do prawej, następną linijkę rozpoczynali od prawej do lewej, zachowując kolejność i zwrot litery zgodnie z kierunkiem zapisu. Tak więc litery w wierszach zapisywanych od prawej do lewej były odbiciem lustrzanie. Długo jeszcze kierunek pisma był kwestią wyboru piszącego. Ten sposób zapisu zanikł w VI wieku p.n.e., choć w Gortynie na Krecie używano go nawet przez cały IV w. p.n.e. Ten sposób pisania stosowali także Rzymianie. Czytanie nie było rzeczą łatwą dlatego, że starożytni nie rozdzielali słów, co wielokrotnie prowadziło do pomyłek znaczeniowych. Reguły interpunkcyjne wprowadził dopiero Arystofanes z Bizancjum (ok. 200 roku p.n.e.).

Na zdjęciu poniżej widać blok skalny w pobliżu Gortyny, z wyraźnie widocznym zapisem w jednej linijce od lewej do prawej, a w kolejnej od prawej do lewej z odwróconymi lustrzanie literami. Tekst jest zbiorem przepisów prawnych.

Źródło: zbiory własne

Poniżej inskrypcja zapisana lustrzanie odwróconymi literami na murze w Toskanii:

Źródło: zbiory własne

Bustrofedon, pismo zwane „za obrotem wołu”, spotykać można w zabytkach greckich, italskich (np. umbryjskich czy oskijskich) i łacińskich. Napisy były ryte na twardym materiale, przede wszystkim w kamieniu lub metalu. Przywołuję tę formę zapisu, jako realnie kiedyś istniejącą, by można było dzięki temu zrozumieć mechanizm występowania pisma lustrzanego u niektórych dzieci.

Fakt, iż w rozwoju pisma w dziejach ludzkości ta forma zaniknęła był spowodowany poziomem trudności takiego sposobu pisania i czytania. Wymagał on nie tylko odwracania kierunku przy rozpoczynaniu kolejnej linijki, ale także czytania lustrzanie odbitych znaków. W pewnym sensie więc były to dwa odrębne kody. Ta wiedza pozwala zrozumieć, że kierunek pisania od lewej do prawej, właściwy naszej kulturze, choć bynajmniej nie jedyny w świecie, powinien być w odpowiedni sposób świadomie kształtowany. Oznacza to nie tylko konieczność prowadzenia ćwiczeń manualnych z zachowaniem właściwego wektora, ale także stymulowanie prymarnej wobec tej czynności percepcji wzrokowej.

„Z analizą pisma wiążą się specyficzne dla tej formy dyskursu problemy, gdyż nie jest ono tylko zapisem wcześniejszej od niego mowy, utrwaleniem języka mówionego, lecz myślą ludzką od razu zapisaną, bez pośredniego stadium mowy”[30]. Wynalazek pisma polegał przede wszystkim, jak twierdzi V. G. Childe, na procesie uzgadniania znaczeń[31]. Przypisywanie symbolom pewnych ustalonych wartości narzucało dyscyplinę samej procedurze pisania, ale – co o wiele bardziej znaczące – także czynności myślenia. Prymat języka pisanego w kształtowaniu myśli ludzkiej jest istotną przesłanką do snucia refleksji na temat etapów powstania pisma, a także specyficznych trudności w opanowaniu tej liczącej ponad 5 000 lat umiejętności.

Zastosowanie pisma uformowało odmienne, w stosunku do społeczności oralnych, myślenie człowieka, dało możliwość opisywania światów odległych w czasie i przestrzeni, a tym samym pozwoliło człowiekowi przekroczyć pole własnego istnienia. „Bardziej niż jakikolwiek inny pojedynczy wynalazek pismo przekształca świadomość” – mówi W. J. Ong[32].

Najtragiczniejszą grupą ludzi pozbawioną daru rozumienia pisma są niesłyszący, władający jedynie kodem migowym. Dramat tych osób polega nie tylko na wykluczeniu ze wspólnoty większości, ale przede wszystkim na odrębnym sposobie myślenia w świecie, gdzie tylko to, co zapisane, istnieje naprawdę. Równie bolesne doświadczenia są udziałem chorych z porażeniem mózgowym, autyzmem i afazją. Choć mają oni możliwość słuchania języka, nie zawsze przekłada się ono na jego rozumienie, a niezmiernie rzadko na pełną umiejętność czytania i pisania.

Ostateczna konkluzja wieńcząca moje refleksje nad historią pisma brzmi:

Powinniśmy uczyć czytać zgodnie z kolejnością rozwoju pisma w dziejach ludzkości. Od symultanicznych całości (samogłoski, wykrzyknienia, wyrażenia dźwiękonaśladowcze, rzeczowniki rozpoznawane globalnie) do linearnych sekwencji (przez zapis sylabiczny do alfabetycznego). Od głośnego czytania do poznawania tekstów w samotności.

Zastosowanie tej przejrzystej zasady pozwoliło dzieciom z zaburzeniami komunikacji językowej pokonać dystans, jaki dzieli świat ujęty w konkretne obrazy od świata opisanego logicznym ciągiem symbolicznych znaków.

Logopedia humanistyczna stawia sobie za cel umożliwienie wszystkim dzieciom poznanie języka pisanego. Zakres tej umiejętności będzie różny, ale w każdym przypadku możliwe staje się odczytanie i zapisanie własnego imienia. Zapisane i odczytane imię stwarza podczas każdego takiego spotkania Osobę.

Pełna wersja książki do kupienia w księgarni internetowej koobe.pl

PRZYPISY

1. J. Vetulani, Piękno neurobiologii, Kraków 2011, s. 178. [«]

2. Pisząc Metoda Krakowska, mam zawsze na myśli konkretne Osoby, zespół moich współpracowników, dzięki którym budowana jest teoria i praktyka systemowej terapii. Gdy natomiast odwołuję się do stosowanej metody, wówczas zapisuję nazwę małymi literami. [«]

3. V. E. Frankl, Człowiek w poszukiwaniu sensu, Warszawa 2009, s. 195. [«]

4. Hominidy (Hominidae), inaczej człowiekowate – rodzina ssaków naczelnych obejmująca największe wśród naczelnych gatunki wykazujące inteligencję, skłonność do przyjmowania dwunożnej postawy oraz zdolność do wytwarzania i używania narzędzi. [«]

5. M. S. Gazzaniga, Istota człowieczeństwa. Co sprawia, że jesteśmy wyjątkowi, Sopot 2011. [«]

6. I. Tattersall, Dzieje człowieka od jego początków do IV tysiąclecia p.n.e., Warszawa 2010. [«]

7. Tamże. [«]

8. G. Small, G. Vorgan, iMózg. Jak przetrwać technologiczną przemianę współczesnej umysłowości, Poznań, 2011, s. 26. [«]

9. I. Tattersall, Dzieje człowieka od jego początków do IV tysiąclecia p.n.e., Warszawa 2010. [«]

10. Tamże. [«]

11. I. Tattersall, I stał się człowiek. Ewolucja i wyjątkowość człowieka, Warszawa 2001. [«]

12. Tamże. [«]

13. Niektóre akapity tego rozdziału zaczerpnięte zostały z tekstu Na początku było słowo [w:] Annales Academiae Paedagogicae Cracoviensis. Studia Historicolitteraria VIII, B. Faron (red.), Kraków 2008. [«]

14. M. Kuckenburg, Mowa i pismo. Narodziny mowy i pisma, Warszawa 2006. [«]

15. M. Kuckenburg, Mowa i pismo. Narodziny mowy i pisma, Warszawa 2006. [«]

16. G. Jean, Pismo – pamięć ludzkości, Wrocław, 1994. [«]

17. M. Kuckenburg, Mowa i pismo. Narodziny mowy i pisma, Warszawa 2006. [«]

18. V. G. Childe, Narodziny i ekspansja cywilizacji [w:] G. Godlewski (red), Antropologia słowa. Zagadnienia i wybór tekstów, Warszawa 2003. [«]

19. J. Vendryes, Powstanie i rozwój pisma [w:] G. Godlewski (red.), Antropologia słowa. Zagadnienia i wybór tekstów, Warszawa 2003. [«]

20. E. Wianecka, Język metafor w twórczości pacjenta z porażeniem mózgowym [w:] J. Ożdżyński (red.) Językowy obraz świata dzieci i młodzieży, Kraków 1995. [«]

21. J. Domański, Tekst jako uobecnienie. A. Manguel przesuwa tę granicę do X wieku. A. Manguel, Milczący czytelnicy [w:] G. Godlewski (red.) Antropologia słowa. Zagadnienia i wybór tekstów, Warszawa 2003. [«]

22. G. Jean, Pismo – pamięć ludzkości, Wrocław, 1994, s. 12. [«]

23. Tamże. [«]

24. G. Jean, Pismo – pamięć ludzkości, Wrocław, 1994. [«]

25. Tamże. [«]

26. W. J. Ong, Pismo a struktura świadomości [w:] G. Godlewski (red.), Antropologia słowa. Zagadnienia i wybór tekstów, Warszawa 2003, s. 372. [«]

27. M. McLuhan, Słowo pisane czyli oko zamiast ucha [w:] G. Godlewski (red.), Antropologia słowa. Zagadnienia i wybór tekstów, Warszawa 2003. [«]

28. K. Termińska, Prostota, precyzja, produktywność. Kilka uwag semitystki na temat alfabetu spółgłoskowego i sylabariusza [w:] Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, Zeszyt LX, 2004. [«]

29. Patrz: Bibliografia S. P. Springer, G. Deutsch, M. Spitzer. [«]

30. P. Ricoeur, Język, tekst, interpretacja, Warszawa 1989, s. 101. [«]

31. V. G. Childe, Narodziny i ekspansja cywilizacji [w:] G. Godlewski (red.), Antropologia słowa. Zagadnienia i wybór tekstów, Warszawa 2003. [«]

32. W. J. Ong, Pismo a struktura świadomości [w:] G. Godlewski (red.), Antropologia słowa. Zagadnienia i wybór tekstów, Warszawa 2003, s. 368. [«]