Tytuł oryginału: Digitale Demenz:

Wie wir uns und unsere Kinder um den Verstand bringen

Copyright © 2012 Manfred Spitzer

Copyright © 2012 Droemer Verlag

Ein Unternehmen der Droemerschen Verlagsanstalt Th. Knaur Nachf. GmbH & Co. KG, München

Copyright © 2013 for the Polish edition by Wydawnictwo Dobra Literatura

Copyright © for the Polish translation by Andrzej Lipiński

Wszelkie prawa zastrzeżone

All rights reserved

Książka ani żadna jej część nie mogą być publikowane ani w jakikolwiek inny sposób powielane w formie elektronicznej oraz mechanicznej bez zgody wydawcy.

Współwydawca: Andrzej Lipiński (Glinde k. Hamburga)

Redakcja: Olga Gorczyca-Popławska

Korekta: Agata Liberek

Skład graficzny i projekt okładki: Ilona Gostyńska-Rymkiewicz

Fotografia autora: archiwum prywatne Autora

ISBN: 978-83-64184-05-5

Wydawnictwo Dobra Literatura Słupsk 2013

wydawnictwo@dobraliteratura.pl

www.dobraliteratura.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

WSTĘP DO WYDANIA POLSKIEGO

Manfred Spitzer twierdzi, że musiał napisać Cyfrową demencję, by jego dzieci – a ma ich sześcioro – nie powiedziały mu za dwadzieścia lat: „Tato, wiedziałeś o wszystkim i nic nie zrobiłeś, by ostrzec innych”. Prezentowana polskiemu czytelnikowi książka powstała więc po to, by uświadomić dorosłym, że ich decyzje mają wpływ na strukturę mózgów dzieci. Spitzer patrzy na świat nie tylko oczami lekarza psychiatry, psychologa czy badacza mózgu, lecz także oczami człowieka odpowiedzialnego za losy innych, który z uwagi na charakter swojej pracy ma dostęp do najnowszych wyników badań nad mózgiem. Zdaniem autora Cyfrowej demencji mamy dziś ogromny problem, ponieważ do nowych technologii zarówno jako rodzice, jak również jako nauczyciele i wychowawcy podchodzimy bezrefleksyjnie, bezkrytycznie przyjmując argumenty, które podsuwają nam przedstawiciele firm związanych z przemysłem komputerowym. Jednym słowem eksperymentujemy na własnych dzieciach. Cyfrowa demencja jest zatem ostrzeżeniem przed zagrożeniami, jakie niesie ze sobą zbyt wczesne i zbyt intensywne korzystanie z różnego typu cyfrowych urządzeń.

Najnowsza książka Manfreda Spitzera ukazała się w Niemczech w sierpniu 2012 roku i przez wiele miesięcy utrzymywała się na szczycie listy tygodnika „Der Spiegel” najlepiej sprzedających się książek popularnonaukowych. Dotychczas w ręce niemieckich czytelników trafiło sto sześćdziesiąt tysięcy egzemplarzy. Cyfrowa demencja od samego początku budziła ogromne zainteresowanie i wywoływała wiele kontrowersji. Poruszonym przez Spitzera zagadnieniom poświęcono ogromną liczbę artykułów prasowych, programów, rozmów i debat prowadzonych we wszelkich możliwych mediach. Trudno się temu dziwić, bo temat wpływu nowych technologii na ludzki mózg ma charakter uniwersalny, dotyczy zarówno rodziców, jak również nauczycieli i wszystkich specjalistów zajmujących się opieką nad dziećmi. Wielu oponentów zarzuciło Spitzerowi przesadę i wyolbrzymianie problemu. Dziwić jednak może żywiołowość i bardzo emocjonalny charakter tych polemik. Wszak mamy do czynienia z książką naukową przytaczającą ogólnie dostępne i wcześniej publikowane wyniki badań. Podobne tezy zaprezentowano już wcześniej, np. w książce Nicolasa Carra Płycizny – czyli co internet robi z naszymi mózgami. Negatywną opinię wystawił nowym technologiom również Larry Cuban, autor książki Oversold & Underused: Computers in the Classroom. W 2009 roku została wydana w języku niemieckim głośna książka amerykańskich psychologów Garry’ego Smalla i Gigi Vorgan iMózg. Jak przetrwać technologiczną przemianę współczesnej umysłowości (wydanie polskie 2011 r.). Przytoczone w niej wyniki badań wprawiły wszystkich w głębokie zdumienie, bowiem nie spodziewano się, że ludzki mózg jest aż tak plastyczny, a zmiany w jego okablowaniu mogą zachodzić w tak krótkim czasie. Eksperymenty, o których pisali amerykańscy psychologowie, dotyczyły właśnie przebudowy sieci neuronalnej pod wpływem kontaktu z nowymi technologiami. Żadna z przytoczonych publikacji nie wywołała tak burzliwej dyskusji ani tak głośnych polemik czy protestów. Można było odnieść wrażenie, że osoby zainteresowane tematem zaczynają rozumieć związek między aktywnością a rodzajem połączeń, jakie tworzą się w naszych mózgach.

Jednak autor Cyfrowej demencji nie ograniczył się jedynie do ogólnych stwierdzeń oraz do przytoczenia i interpretacji wyników badań. Sformułowane przez Spitzera wnioski odebrano jako atak wymierzony w potężne lobby związane z komputerami, konsolami do gier, wszelkiego rodzaju cyfrowymi gadżetami, łącznie z internetem i telewizją. W grę wchodzą przecież ogromne pieniądze, jakie dziś zarabiają firmy związane z przemysłem komputerowym. Zapewne nie inaczej będzie w Polsce. Wystarczy wyobrazić sobie, jakie prezenty dostają dziś dzieci przystępujące do pierwszej komunii. Kiedyś był to rower lub zegarek, a obecnie?

Przesłanie autora Cyfrowej demencji jest dla wielu czytelników niewygodne i stawia ich przed koniecznością zadania sobie kilku ważnych pytań, np. o to, jak konsola do gier, którą właśnie obdarowali dziecko, wpłynie na sposób, w jaki spędza ono czas. Wiele z tych pytań dotyczy spraw zdawałoby się oczywistych, a te zazwyczaj należą do najtrudniejszych. Bo czy łatwo wątpić w to, że wyposażenie pierwszoklasistów w tablety jest przejawem postępu i zwiększa efektywność nauczania, a zakup laptopów dla przedszkolaków jest gwarancją ich edukacyjnego sukcesu? Nawet niezbyt zamożni rodzice kupują swoim dzieciom komputery, bo głęboko wierzą, że bez tego zmniejszają ich szanse na szkolny sukces. Komputery są dziś niemal w każdym domu i coraz częściej, obok konsol do gier, również w pokojach dzieci, które wskutek tego inaczej spędzają czas. Dla badacza mózgu jest oczywiste, że każda aktywność, a szczególnie ta regularnie powtarzana, pozostawia zmiany w sieci neuronalnej. Neurobiolodzy mówią wręcz, że wszystko, co robimy, rzeźbi nasze mózgi, i przyrównują je do wielkiego placu budowy, na którym wciąż coś jest zmieniane i przerabiane. Używane połączenia są rozbudowywane, a tych nieużywanych mózg się pozbywa. Dlatego długie godziny spędzone przed monitorem nie mogą nie powodować zmian w sieci neuronalnej, mówi Spitzer, i wskazuje na drugą stronę medalu, czyli na to wszystko, co kiedyś robiły dzieci, a na co dziś nie wystarcza już czasu. Przesłanie Spitzera jest proste. Na strukturę mózgu wpływ ma nie tylko to, czemu poświęcamy dużo czasu, lecz także to, czego nie robimy. Jeśli kiedyś dzieci spędzały wolne chwile na podwórku, grając w piłkę, bawiąc się, kłócąc i godząc, to struktura ich mózgów była inna niż osób, które kilka godzin dziennie przesiadują samotnie przy komputerze.

Żeby czytelnicy mogli zrozumieć przedstawioną argumentację, Manfred Spitzer niezmiernie klarownie wyjaśnia naturę procesu uczenia się. Osoby nieobeznane z tematem w przystępny sposób dowiadują się, czym jest neuroobrazowanie, neuroplastyczność czy też jaką rolę w procesie uczenia się odgrywa hipokamp. Autor Cyfrowej demencji przekazuje tę wiedzę w sposób zupełnie wyjątkowy. Ma w tym dużą wprawę, bo od kilku lat prowadzi w telewizji wykłady, w których objaśnia fenomeny związane z odkrywaniem tajemnic uczącego się mózgu. Program Spitzera cieszy się w Niemczech ogromną popularnością. Z dwunastu wyemitowanych dotychczas serii obejmujących sto osiemdziesiąt odcinków jedenaście serii wydano na płytach DVD. Zasługi autora w popularyzowaniu wiedzy na temat mózgu są nie do przecenienia. Zajmuje się tym na każdym polu swojej działalności, również jako dyrektor powstałego w 2004 roku w Ulm Centrum Wymiany Wiedzy z Dziedziny Neuronauk i Edukacji (niem. skrót ZNL). Jednym z głównych zadań Centrum jest nawiązanie współpracy między światem neuronauk a pracującymi w szkołach nauczycielami. Interdyscyplinarny zespół stawia sobie za cel dostarczenie praktykom teoretycznej wiedzy na temat przebiegu procesów uczenia się, inicjowanie zmian, a także nawiązanie współpracy ze szkołami chcącymi wdrażać zasady nauczania przyjaznego mózgowi.

Manfred Spitzer to postać nietuzinkowa. Studiował medycynę, psychologię i filozofię, gra na kilku instrumentach i sam je buduje. Jest wykładowcą akademickim, dyrektorem Uniwersyteckiej Kliniki Psychiatrycznej w Ulm, a także wspomnianego już Centrum Wymiany Wiedzy z Dziedziny Neuronauk i Edukacji. Przez kilka lat gościnnie wykładał na Uniwersytecie Harvarda i na uniwersytecie w Oregonie. Pisze książki i wygłasza wykłady. W Polsce znany jest jako autor wydanej w 2007 roku przez PWN ważnej pozycji Jak uczy się mózg. Jako lekarz i psycholog patrzy zarówno na proces uczenia się, jak i na system edukacyjny zupełnie inaczej niż przedstawiciele nauk pedagogicznych. Ta nowa perspektywa stawia znane problemy w zupełnie nowym świetle. Zapewne również lektura Cyfrowej demencji zmusi czytelnika do myślenia i zweryfikowania pozornie oczywistych tez. Dlatego jest to książka tyleż niewygodna, co konieczna, bo przecież każdy, kto ma dzieci, zajmuje się ich wychowaniem lub kształceniem, powinien odpowiedzieć sobie na pytanie, w jakim wieku i w jaki sposób mają one zacząć nieuniknioną przecież przygodę z nowymi technologiami. Lekarz Spitzer uświadamia, jak wielka odpowiedzialność spoczywa na nas, dorosłych. Na dzieciach nie wolno eksperymentować. Zanim więc kupimy maluchom laptopy, najpierw zapoznajmy się z wynikami badań.

dr Marzena Żylińska

Stary Toruń, wrzesień 2013

PRZEDMOWA

„Panie Spitzer, Pan walczy z wiatrakami, może nawet z całymi farmami wiatrowymi! Ale proszę nie rezygnować!”

Jesteśmy dziś bardziej skorzy do pisania listów elektronicznych niż tradycyjnych, stąd tak wiele e-maili, które otrzymuję – zarówno tych miłych, jak i mniej pochlebnych.

„Panie Spitzer, strzelam sobie właśnie z wirtualnego kałasznikowa. Gdybym miał prawdziwy karabin, Pana załatwiłbym jako pierwszego. PS To, co Pan pisze na temat związku między przemocą wirtualną a realną, to kompletne bzdury”.

Kilku burmistrzów powitało mnie z okazji odczytów, które wygłaszałem w ich miastach, tymi słowami: „Dobry wieczór, panie Spitzer. Mój syn pana nienawidzi, ja zaś chętnie zabrałbym go ze sobą na pański wykład”. Prawda bywa niewygodna także dla piętnastolatków.

Również ta opublikowana 22 maja 2012 roku w corocznym sprawozdaniu pełnomocnika niemieckiego rządu ds. uzależnień, Mechthild Dyckmans: „Około dwustu pięćdziesięciu tysięcy osób między czternastym a dwudziestym czwartym rokiem życia uznaje się za uzależnione od internetu, a milion czterysta tysięcy użytkowników internetu zalicza się do grupy zagrożonych tym uzależnieniem”. Podczas gdy konsumpcja alkoholu, nikotyny oraz twardych i miękkich nielegalnych narkotyków wykazuje tendencję spadkową, uzależnienie od komputera i internetu nasila się w sposób dramatyczny. Rząd przygląda się temu bezradnie. Jedyne, na co się do tej pory zdobył, to podwyższenie kar dla właścicieli lokali, którzy zezwalają nieletnim na korzystanie z automatów do gry.

Niecałe cztery tygodnie przed opublikowaniem zacytowanego wyżej sprawozdania niemiecki Minister Stanu do Spraw Kultury, Bernd Neumann, wygłosił mowę pochwalną na cześć komputerowej gry strzelanki, za którą producent otrzymał nagrodę w wysokości pięćdziesięciu tysięcy euro sfinansowaną z pieniędzy podatników. Jednocześnie w ciągu ostatnich pięciu lat odnotowano trzykrotny wzrost liczby uzależnionych od gier, przede wszystkim wśród młodych bezrobotnych mężczyzn. W prowadzonej przeze mnie Uniwersyteckiej Klinice Psychiatrycznej w Ulm osobiście leczyłem pacjentów uzależnionych od gier komputerowych i internetu. Cyfrowe media całkowicie zrujnowały ich życie. Przed pięciu laty lekarze w Korei Południowej, nowoczesnym państwie uprzemysłowionym z najlepiej rozwiniętą techniką informacyjną, zaczęli coraz częściej odnotowywać u młodych osób zakłócenia pamięci, uwagi i koncentracji, a także deficyt emocjonalny i objawy ogólnego otępienia. Symptomy te określili mianem cyfrowej demencji.

W celu przedstawienia w mojej książce pewnego zarysu tego niepokojącego rozwoju konieczny jest powrót do przemyśleń, które spisałem i opublikowałem już przed wielu laty. Zachodzące podczas uczenia się zmiany w mózgu i to, co wynika z nich dla programów przedszkoli, szkół i wyższych uczelni, jest bowiem od ponad dwudziestu lat przedmiotem moich badań. Aktualność literatury fachowej, do której odwołuję się w niniejszej pracy, powinna świadczyć o tym, że starałem się wprowadzić do dyskusji przede wszystkim najnowsze wyniki badań.

W przeszłości zarzucano mi niejednokrotnie, że nie mam pojęcia o sprawach, na których temat piszę, i że jedynie zapalony użytkownik brutalnych gier komputerowych umie ocenić ich oddziaływanie na własną psychikę i zrozumieć, dlaczego są tak fascynujące. Alkoholik potrafi ocenić wpływ alkoholu na własne ciało i umysł w znacznie mniejszym stopniu niż leczący go psychiatra; w przypadku innych uzależnień i chorób psychicznych jest podobnie – dystans i względnie neutralne podejście do chorego są z reguły najlepszym sposobem na to, by w miarę obiektywnie ocenić prawdziwy stan rzeczy. Dlaczego w odniesieniu do mediów elektronicznych miałoby być inaczej?

Dołożyłem wszelkich starań, by moja praca spełniała naukowe wymogi w kwestii precyzji przytaczanych argumentów i ich dokumentacji źródłowej, a jednocześnie zadbałem o to, by nie ograniczyć tym jej czytelności. Dlatego zrezygnowałem z podawania poziomu istotności (p-wartości) badań statystycznych, zapewniam jednak, że w tekście przytaczam jedynie takie różnice statystyczne, które cechuje odpowiedni stopień istotności. Tych, którzy chcieliby sprawdzić każdy opisany przypadek z osobna, odsyłam do literatury źródłowej. Ponadto wszystkie przytoczone cytaty z języka angielskiego przetłumaczyłem osobiście i oszczędziłem sobie umieszczania przy każdym z nich dopisku „tłumaczenie autora”.

Książkę dedykuję moim dzieciom. Pozostawienie im świata, który będą cenić i uznawać za tak godny zachowania i życia w nim, że – mimo globalnego ocieplenia, światowego kryzysu gospodarczego i innych wielkich wyzwań naszych czasów – same chętnie przekażą życie następnemu pokoleniu, to mój wielki cel. Chciałbym pracować nad tym, by zmieniać ten świat, społeczeństwo, przyszłość, dbać o wolność człowieka i rozwiązywać jego rzeczywiste problemy, wspierać samodzielne działania ludzi świadomych i otwartych na krytykę i pomagać tym, którzy nie są jeszcze do tego zdolni – naszym dzieciom, oraz tym, którzy już tego nie potrafią – osobom starym i chorym. Są to dla mnie najważniejsze życiowe wartości, które niczym szczepionkę przekazali mi w dzieciństwie moi żyjący zgodnie z nimi rodzice.

Manfred Spitzer

Ulm, maj 2012

WSTĘP

Czy Google nas ogłupia?

Is Google making us stupid? (Czy Google nas ogłupia?) – tak brzmi w oryginale tytuł krytycznej rozprawy na temat mediów autorstwa amerykańskiego publicysty i eksperta od internetu Nicholasa Carra¹. Przyglądając się mediom elektronicznym i potencjalnym zagrożeniom, jakie ze sobą niosą, należałoby wziąć pod lupę nie tylko Google – a samo ogłupianie także nie jest tutaj jedynym problemem. Nowoczesne badania neurobiologiczne wykazują bowiem, że korzystanie z mediów elektronicznych na szerszą skalę dostarcza nam poważnych powodów do niepokoju. Mózg ludzki jest poddawany procesowi ustawicznych zmian, dlatego codzienne korzystanie z mediów siłą rzeczy nie może pozostawać bez wpływu na ich użytkownika.

Komputery, smartfony, konsole do gier komputerowych i – przede wszystkim – telewizja zmieniają nasze życie. Z badań reprezentatywnych przeprowadzonych w Stanach Zjednoczonych wśród ponad dwóch tysięcy dzieci i młodych ludzi między ósmym a osiemnastym rokiem życia wynika, że spędzają oni 7,5 godziny dziennie na korzystaniu z mediów elektronicznych – to więcej niż wynosi ich czas spania. Według sondażu przeprowadzonego w Niemczech wśród czterdziestu trzech i pół tysiąca uczniów średni dzienny czas korzystania z mediów przez dziewiątoklasistów wynosi prawie 7,5 godziny, przy czym nie uwzględniono tu telefonów komórkowych i odtwarzaczy MP3. Tabele na następnej stronie przedstawiają wyniki cytowanych badań z obu krajów.

Czas korzystania z mediów w USA w latach 1999, 2004 i 2009 (w godzinach i minutach)²

1999

2004

2009

telewizja

3:47

3:51

4:29

muzyka

1:48

1:44

2:31

komputer

0:27

1:02

1:29

gry wideo

0:26

0:49

1:13

książki, czasopisma

0:43

0:43

0:38

kino

0:18

0:18

0:25

łączny czas

7:29

8:33

10:45

w tym korzystanie z kilku mediów jednocześnie (tzw. wielozadaniowość)

16%

26%

29%

czas

(bez wielozadaniowości)

6:19

6:21

7:38

Czas korzystania z mediów przez dziewiątoklasistów w Niemczech w 2009 roku³

chłopcy

dziewczęta

średnia

TV, wideo, DVD

3:33

3:21

3:27

internet

1:43

1:53

1:48

gry komputerowe

2:21

0:56

1:39

razem

7:37

6:50

7:14

Również w Niemczech czas poświęcany mediom elektronicznym jest dłuższy niż czas spędzany w szkole (niecałe cztery godziny dziennie)⁴. Wyniki szeregu badań na ten temat pokazują jednoznacznie, że sytuacja jest nad wyraz niepokojąca. Stały się one dla mnie motywacją do napisania tej książki. Dla wielu będzie to publikacja wyjątkowo niewygodna, ale jako psychiatra i badacz mózgu musiałem ją napisać. Sam jestem ojcem i nie chciałbym, żeby moje dzieci wyrzuciły mi za dwadzieścia lat: „Tato, wiedziałeś o wszystkim i nic nie zrobiłeś, by ostrzec innych”.

Właśnie dlatego, że od kilkudziesięciu lat zajmuję się badaniem człowieka, jego mózgu, procesów uczenia się oraz mediów i na rozwój pewnych zjawisk patrzę inaczej niż większość ludzi (niewątpliwie zarówno przez okulary ojca, jak i neurobiologa), chciałbym, aby prezentowane przeze mnie fakty, dane i argumenty były jak najbardziej czytelne. Odwołuję się przy tym zasadniczo do wyników badań publikowanych w poważnych, znanych i ogólnodostępnych pismach naukowych.

„Pan z tą swoją nauką” – już słyszę tego rodzaju krytyczne komentarze. Odpowiadam na nie krótko: nauka to najlepsze, co mamy! To nasze wspólne poszukiwanie prawdziwej, solidnej wiedzy na temat świata i nas samych. Każdy, kto kupuje w aptece tabletki od bólu głowy, wsiada do auta lub samolotu, włącza kuchenkę elektryczną czy nawet zwykłą lampę (nie mówiąc już o telewizorze czy komputerze!), w zasadzie deklaruje w ten sposób swoje uznanie dla wiarygodności naukowych rozpoznań oraz to, że rzeczywiście się na nie zdaje. Ci zaś, którzy zupełnie nie uznają rzetelności wyników badań naukowych, nie mają pojęcia, o czym mówią, albo świadomie nie mówią prawdy.

W czym tkwi problem?

Thomas Edison, wynalazca żarówki, fonografu i kinematografu, napisał w 1913 roku w jednej z nowojorskich gazet: „Książki znikną ze szkół. […] Niewykluczone, że każdej dziedziny wiedzy ludzkiej będziemy nauczać przy użyciu filmu. W ciągu następnych dziesięciu lat nasz system szkolnictwa ulegnie całkowitej zmianie”⁵. Kiedy prawie pięćdziesiąt lat później pojawiła się telewizja, dało się słyszeć równie entuzjastyczne opinie, wedle których kultura, systemy wartości i wiedza miały nareszcie docierać do najodleglejszych zakątków naszej planety, podnosząc tym samym poziom wykształcenia całej ludzkości. Po upływie kolejnych pięćdziesięciu lat komputer stał się powodem nowych spekulacji na temat niespotykanych dotąd możliwości, które miałyby zrewolucjonizować nauczanie w szkołach. Jednak tym razem sprawy mają się zupełnie inaczej – podkreślają nieustannie całe rzesze pedagogów medialnych. A przecież byliśmy już świadkami wzlotu i upadku nauczania komputerowego (e-learning), podobnie jak w latach siedemdziesiątych ubiegłego stulecia przeżyliśmy fiasko laboratoriów językowych i nauczania programowanego. Uczenie jedynie za pomocą komputera się nie sprawdza – co do tego zgodni są dziś nawet najwięksi zwolennicy zastosowania tych urządzeń. Dlaczego taki sposób nauczania nie daje oczekiwanych rezultatów i co to oznacza dla tych wszystkich, którzy z komputera i internetu korzystają prawie bez przerwy?

Publicysta Nicholas Carr tak opisuje osobiste doświadczenia z internetem: „Sieć zdaje się wyniszczać we mnie zdolność koncentracji i kontemplacji. Mój umysł oczekuje przyswajania informacji dokładnie w taki sposób, w jaki podaje je sieć – w formie wartkiego prądu małych cząsteczek. […] Moi przyjaciele twierdzą to samo: im częściej poruszają się po sieci, tym większe trudności sprawia im koncentracja podczas pisania dłuższego tekstu”⁶.

W poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie, jaki wpływ wywierają na nas internet i nowe media elektroniczne, nie musimy odwoływać się jedynie do takich źródeł, jak osobiste relacje czy badania empiryczne z dziedziny medioznawstwa. Pomocne mogą okazać się tu również badania podstawowe nad mózgiem. Podobnie jak biochemia wyostrza nasze spojrzenie na schorzenia układu pokarmowego, tak samo zrozumienie mechanizmów uczenia się, zapamiętywania, uwagi i rozwoju pozwala dziś wyraźniej dostrzegać zagrożenia wynikające z użytkowania mediów elektronicznych.

Jednym z najważniejszych osiągnięć neurobiologii jest rozpoznanie, że dzięki używaniu mózgu zachodzą w nim permanentne zmiany. Percepcja, myślenie, przeżywanie, odczuwanie i działanie – wszystkie te procesy pozostawiają w mózgu tzw. ślady pamięciowe (engramy). Jeszcze w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku były one tylko hipotetyczną strukturą – dzisiaj możliwe jest ich rzeczywiste wykazanie. Synapsy – owe plastyczne, zmieniające się łączniki pomiędzy komórkami nerwowymi, przewodzące sygnały elektryczne w mózgu – można dziś sfotografować, a nawet za pomocą kamery uchwycić zmiany zachodzące w nich podczas procesu uczenia się. Dzięki diagnostyce obrazowej możemy uwidocznić wielkość i aktywność całych obszarów mózgu i tym samym w imponujący sposób wykazać skutki uczenia się na płaszczyźnie neuronalnej.

Jeśli zatem mózg uczy się bez przerwy (nie jest on w stanie nie uczyć się), to czas spędzony na obsłudze mediów elektronicznych również pozostawia w nim swój ślad. W tym kontekście należy także zwrócić uwagę na to, że mózg jest produktem ewolucji, a zatem rozwinął się na przełomie bardzo długiego okresu w wyniku dostosowywania się do konkretnych uwarunkowań zewnętrznych, do których media cyfrowe z całą pewnością nie należały. Dlatego w ewolucyjnym i neurobiologicznym kontekście zrozumienie ich negatywnego wpływu na umysł i psychikę człowieka jest dziś ułatwione w takim samym stopniu, w jakim w wielu współczesnych chorobach cywilizacyjnych rozpoznajemy skutki zakłóconego stosunku między wcześniejszymi formami życia (łowiectwo i zbieractwo, czyli dużo ruchu i pożywienie bogate w błonnik) a jego współczesnym stylem (brak ruchu, mało błonnika). Możemy przy tym wyodrębnić wiele różnych mechanizmów i procesów, które dotyczą takich zdolności poznawczych, jak uwaga czy rozwój mowy i inteligencji, i w rezultacie mają związek z funkcjonowaniem ludzkiego umysłu. Jak wykażę dalej, wpływają one znacząco na procesy emocjonalne i psychospołeczne, a nawet na nasze poglądy etyczno-moralne oraz spojrzenie na siebie samych, czyli na naszą tożsamość.

„Cyfrowa demencja – co za bzdury!” – powiedzą z pewnością krytycy moich tez. A przecież wystarczy, by sami weszli do oplatającej nasz glob cyfrowej sieci i przekonali się o słuszności tych założeń. Wyszukiwarka Google po wpisaniu w języku niemieckim hasła digitale Demenz (cyfrowa demencja) pokazuje w czasie krótszym niż jedna piąta sekundy około ośmiu tysięcy wyników, a w języku angielskim (digital dementia) trzydzieści osiem tysięcy wpisów.

Kto pozwala innym myśleć za siebie, nigdy nie zostanie ekspertem

Wszystkim, którzy wciąż jeszcze mają wątpliwości, proponuję, by przez chwilę zastanowili się, jak wygląda nasz świat: numery telefonów krewnych, przyjaciół i znajomych zapamiętuje telefon komórkowy; do miejsca spotkania z nimi prowadzi nas system nawigacyjny; o terminach w życiu prywatnym i zawodowym przypomina nam również komórka albo komputer kieszonkowy (PDA); w celu zdobycia nowych informacji googlujemy, a zdjęcia, listy, e-maile, książki i muzykę przechowujemy w chmurze (ang. cloud-computing). Samodzielne myślenie, zapamiętywanie, zastanawianie się – kto by się w to jeszcze bawił!

Każdego dnia otrzymuję e-maile od uczniów i studentów takiej, mniej więcej, treści:

„Szanowny Panie Profesorze, przygotowuję/przygotowujemy właśnie referat (pracę domową/dyplomową/magisterską, doktorat) na temat mózgu oraz zagadnienia X (tutaj podana jest konkretna kwestia do opracowania). Czy mógłby Pan udzielić mi/nam odpowiedzi na następujące pytania: (1) Jak funkcjonuje mózg?, (2) Termin oddania pracy upływa jutro, bylibyśmy więc wdzięczni, gdyby mógł Pan odpowiedzieć natychmiast (w przypadku uczniów listy nierzadko kończą się takim właśnie dodatkiem)”.

Jeżeli w ogóle reaguję na tego typu wiadomości (w zależności od nastroju, ilości wolnego czasu i formy zapytania), to w odpowiedzi wysyłam artykuły, które pytający muszą przeczytać sami, co dodatkowo podkreślam w liście zwrotnym. Kto bowiem, korzystając z sieci, stawia wyłącznie pytania, zamiast samemu zgłębić dany temat, nie zrozumiał, jaki jest sens zadanej pracy: uczniowie mają nauczyć się samodzielnego myślenia! Dzięki temu można uniknąć takich sytuacji, jaka przydarzyła się trojgu uczniom, którzy mieli przygotować referat na temat Gruzji (niem. Georgien), a przedstawili wspaniałą prezentację w programie PowerPoint na temat amerykańskiego stanu Georgia!

W szczególny sposób zastanawia mnie to, że nieraz nawet nauczyciele i profesorowie najwyraźniej nie rozumieją, na czym polega uczenie się, skoro studenci, którym odmawiam udzielenia wywiadu lub odpowiedzi na postawione pytanie, piszą, że „jeśli na zadany temat nie przeprowadzą rozmowy z ekspertem, grozi im obniżenie oceny”. Czasami wysyłam owym uczniom i studentom odpowiedni tekst, który najchętniej zaprezentowałbym ich nauczycielom: podobnie jak nie nauczymy się wspinaczki górskiej, jeśli pozwolimy się wnieść na szczyt, tak samo żaden młody człowiek nie stanie się specjalistą (w jakiejkolwiek dziedzinie) dzięki zadawaniu pytań ekspertom. Samodzielne poszukiwanie wiedzy u źródeł, rozważne oraz krytyczne podejście do zdobytych informacji i ich pochodzenia, tworzenie z fragmentów układanki spójnej całości – te umiejętności można zdobyć jedynie poprzez osobiste doświadczenie. Jak każda fachowa wiedza, będą one opierać się także na rozeznaniu w pewnych konkretnych tematach, ale ich podstawą będzie w pierwszej linii znajomość źródeł (i ich wiarygodności) oraz wielu innych szczegółów – krótko mówiąc: zgłębienie danego zagadnienia.

Nie mam tu na myśli uczenia się na pamięć. Alpinistą nie zostaje się w wyniku opanowania nazw szczytów czy szlaków górskich! (Co nie znaczy, że alpiniści nie mają tej wiedzy. Ale to oczywiste, że nie jest ona najważniejsza i nie o to chodzi; tego uczą się przy okazji). Często jestem pytany, czy to źle, że dziś uczniowie rzadziej uczą się wierszy na pamięć. Trudno mi powiedzieć, czy to źle, ale wiem, że dzięki tej czynności ćwiczymy naszą pamięć, a dla procesu uczenia się jest to rzecz dosyć ważna. Kto wychodzi z założenia, że materiału, którym się zajmuje, albo nie może się nauczyć, albo tego nie chce, ten rzeczywiście opanuje go nie najlepiej. Jeśli więc nie zależy nam na tym, by coś się utrwaliło w pamięci, wtedy naprawdę zapamiętamy o wiele mniej.

Demencja to coś więcej niż tylko zanik pamięci. Dlatego określenia cyfrowa demencja nie odnoszę jedynie do tego, że zjawisko pogarszania się pamięci, zwłaszcza u młodych ludzi, zdaje się coraz bardziej powszechne, na co koreańscy naukowcy zwrócili uwagę po raz pierwszy w 2007 roku. Mam raczej na myśli sprawność umysłową, zdolność myślenia i krytycznego oceniania, rozeznanie w „informacyjnym gąszczu”. Kiedy kasjerka, która wbija na kasę „2 plus 2”, nie zauważa, że wynik „400” nie może być poprawny; gdy wysłany przez NASA satelita ląduje nie tam, gdzie trzeba (albo znika w czeluściach kosmosu), bo nikt nie zwrócił uwagi na to, że cal i mila to nie to samo co centymetr i kilometr, albo gdy bankierzy mylą się o jakieś pięćdziesiąt pięć miliardów euro, dowodzi to ostatecznie braku myślenia podczas wykonywania czynności. Najwyraźniej we wszystkich tych przypadkach ludzie, zdając się na pracę elektronicznych asystentów, nie obliczyli w głowie nawet w przybliżeniu, w jakim rzędzie wielkości powinien się mieścić wynik operacji. Gdy używamy suwmiarki lub liczydła, musimy określić w myślach rząd wielkości, w związku z czym wyliczenie zupełnie nieprawdopodobnego wyniku jest wykluczone.

Zacofany, romantyczny, wrogi wobec techniki?

„Jest pan zacofany! Może chciałby pan od razu wrócić do jaskini?” – takich reakcji mogę się spodziewać ze strony krytyków. Nie, nie chcę wrócić do jaskini. Przeciwnie – uważam, że jeśli się nie opamiętamy i nie zaprzestaniemy w końcu systematycznego ogłupiania młodego pokolenia, to najpóźniej kolejna generacja wprawdzie nie wyląduje w jaskini, ale z pewnością będzie żyć w zdecydowanie mniej korzystnych warunkach. Dobrobyt i ogólny stan naszego społeczeństwa są bowiem w znacznym stopniu zależne od tego, ilu jego członków jest ekspertami w jakiejś dziedzinie i naprawdę dobrze się na czymś zna.

Wbrew rozpowszechnianej na mój temat opinii nie jestem też żadnym „zaciekłym wrogiem mediów”. W piątki o godzinie 22.45 można obejrzeć mój program Geist und Gehirn (Umysł i mózg) i niniejszym gwarantuję każdemu, kto raz w tygodniu pozwoli sobie na tę piętnastominutową przyjemność oglądania telewizji, że nie zaszkodzi to jego mózgowi. Sam od ponad dwudziestu pięciu lat pracuję z komputerem niemal codziennie i, podobnie jak większość ludzi, nie potrafię dziś wyobrazić sobie życia bez tego urządzenia. Dlaczego miliony ludzi w ogóle korzystają z pomocy komputera? Dlatego że komputer, wykonując za nas pracę umysłową, pozwala nam pracować znacznie szybciej. Albo dlaczego jeździmy samochodami? Pomagają nam one przemieszczać się dużo szybciej, wykonując za nas ciężką pracę fizyczną. I tak samo jak codziennie używam komputera, każdego dnia jeżdżę też samochodem.

Ale, tak jak większość kierowców, zdaję sobie sprawę, że mam za mało ruchu. Wyobraźmy sobie, że ktoś wpada na pomysł, by skonstruować pedał gazu, który miałby służyć w szkołach jako urządzenie do trenowania mięśni łydek osłabionych na skutek zbyt małej ilości ruchu. „Jesteśmy jednym z najbardziej zmotoryzowanych narodów świata. Naszym uczniom potrzebny jest trening, musimy więc odpowiednio wcześnie pokazać im, jak prowadzi się samochód. Cóż nadaje się do tego lepiej niż pedał gazu umieszczony pod ławką każdego ucznia, z prawej strony krzesła. To gwarancja sprawnych łydek i wczesnego opanowania sztuki kierowania pojazdem” – tak teoretycznie mógłby wyglądać tekst wygłaszany przez pedagogów ruchu drogowego przed trzydziestu laty, gdyby nie to, że zawarta w nim argumentacja już wtedy byłaby dla każdego oczywistą śmiesznością. W przypadku mediów cyfrowych rzecz ma się podobnie i wielu ludzi zauważa, że rynkowa propaganda na temat rewolucji cyfrowej w szkołach nie jest prawdą. Często przytacza się argument, że nowe media są stałym elementem naszej codzienności i trzeba oswajać z nimi dzieci. Należy temu przeciwstawić fakt, że niebezpieczeństwo uzależnienia od nowych mediów jest tak samo duże jak od alkoholu, nikotyny czy innych narkotyków. Uzależnienie od komputera i internetu jest dziś w Niemczech częstym zjawiskiem pociągającym za sobą katastrofalne skutki dla dotkniętych nim osób. Równie dobrze można by propagować pogląd, że „piwo i wino to trwałe elementy naszej kultury; należy wprowadzić te trunki już do przedszkoli i uczyć dzieci obchodzenia się z nimi”. Potężna gałąź przemysłu czerpałaby profity z takiego podejścia, ale wyrządziłoby ono ogromne szkody zarówno w życiu wielu ludzi, jak i w całym społeczeństwie.

Niektórzy zarzucą mi być może „wrogie nastawienie do zdobyczy techniki”. Nie jest to prawdą. Uważam jednak, że z techniką powinniśmy obchodzić się ostrożnie. Wyciągnijmy odpowiednie wnioski z pewnego przykładu z historii techniki. Kiedy przed ponad stu laty odkryto promienie X, w krótkim czasie wśród elit społecznych na imprezach towarzyskich zaczęły robić furorę urządzenia rentgenowskie, którymi goście prześwietlali sobie nawzajem kości⁷.

W samych Stanach Zjednoczonych od połowy lat dwudziestych do połowy lat pięćdziesiątych ubiegłego stulecia w sklepach obuwniczych pojawiło się ponad dziesięć tysięcy pedoskopów, aparatów pozwalających na podgląd kości stopy za pomocą promieniowania rentgenowskiego⁸. Co ciekawe, bodźcem napędzającym sprzedaż tych urządzeń był strach klientów przed nieodpowiednio dopasowanymi butami, zwłaszcza u swoich dzieci. „Stopy będziesz miał do końca życia”⁹ – przypominały klientom odpowiednie reklamy, toteż obuwie powinno być idealnie dopasowane, oczywiście najbardziej u dzieci. W obliczu depresji gospodarczej lat trzydziestych argumentowano ponadto, że dobrze leżący but nosi się dłużej, tak więc zastosowanie pedoskopu przynosi wymierne oszczędności materialne. Wykorzystano również to, że krótko wcześniej do niemalże wszystkich gospodarstw domowych doprowadzono energię elektryczną, dzięki czemu świadomość tryumfalnego pochodu technicyzacji stała się udziałem całego społeczeństwa. Mimo braku jakichkolwiek naukowych danych, które uzasadniałyby zastosowanie pedoskopów na masową skalę, nikt nie był zdolny oprzeć się argumentacji, że teraz nareszcie wszystko zmieni się na lepsze. „Tym sposobem udało się delikatnie obejść dylemat prawdy w reklamie” – lakonicznie podsumowali tę kwestię kanadyjscy historycy medycyny, Jacalyn Duffin i Charles Hayter¹⁰. W rzeczywistości był to zwykły przekręt mający zwabić klientów do sklepów obuwniczych. Największą radość z przyglądania się kościom własnych stóp miały dzieci, u których najłatwiej wzbudzić zachwyt wszystkim co nowe, dlatego te maszyny „były dla nich równie ekscytujące jak rozdawane w sklepach baloniki czy lizaki”¹¹.

Aparat służący do prześwietlania stóp, tzw. pedo-skop, którego w Niemczech używano w sklepach obuwniczych jeszcze na początku lat siedemdziesiątych XX wieku

Pedoskopy poustawiano więc w sklepach z butami. W instrukcji załączonej do tych urządzeń czytamy: „Proponujemy ustawić maszynę w samym środku sklepu, tak by zapewnić swobodne dojście do niej ze wszystkich stron. Najkorzystniejsze miejsce znajduje się naturalnie w pobliżu działu z obuwiem damskim i dziecięcym, gdyż tam obroty są odpowiednio wyższe”¹². Zdjęcie zamieszczone na następnej stronie jest dowodem na to, że trzymano się zaleceń wspomnianej instrukcji.

Pedoskop w dziale dziecięcym sklepu obuwniczego Bally w Bazylei w 1953 roku, atrakcja dla ciekawskich maluchów ustawiona między dziecięcą karuzelą a wszechobecnym w latach pięćdziesiątych owalnym stolikiem

Dopiero po zrzuceniu bomb atomowych na Hiroszimę i Nagasaki w 1945 roku, kiedy rozpoznano ogromną skalę fatalnych skutków, jakie promieniotwórczość miała dla zdrowia ocalałych ofiar, świadomość niebezpieczeństwa wynikającego z promieniowania elektromagnetycznego dotarła do ludzi na całym świecie. Przeprowadzone w 1950 roku pomiary¹³ promieniowania wydzielanego przez pedoskopy wykazały, że jego dawka była według dzisiejszych norm niedopuszczalnie wysoka. Jej negatywny wpływ na organizm ludzki – zwłaszcza dziecięcy – był trudny do przewidzenia. Mimo to potrzeba było jeszcze ponad dwudziestu lat, by pedoskopy ostatecznie zniknęły ze sklepów obuwniczych. Dziś można jedynie snuć domysły na temat tego, ile zgonów i przypadków zachorowań zostało wywołanych używaniem tych urządzeń na całym świecie przez ponad czterdzieści lat. Ale jedno możemy stwierdzić z całą pewnością: kampanie reklamowe połączone ze strachem i coraz trudniejszą sytuacją gospodarczą raczej niezamożnej warstwy społecznej oraz dopiero co zakończona instalacja nowej sieci (elektrycznej) na terenie całego kraju stanowiły już wtedy siłę napędową odpowiedzialną za upowszechnienie się maszyn, których funkcję spełniała równie dobrze zwykła miarka do butów i których zagrożenie dla zdrowia całego społeczeństwa rozpoznano dopiero dziesiątki lat później.

Podobieństwo tamtej sytuacji do procesu wprowadzania komputerów do sfery szkolnictwa jest zaskakująco duże. Z wszelkich dostępnych dziś rozpoznań naukowych wynika, że komputer jest potrzebny do nauczania tak samo jak rower do nauki pływania albo aparat rentgenowski do przymierzania butów. Ale ponieważ to właśnie gorzej sytuowanym rodzinom powtarza się nieustannie, jak ważną rolę w procesie nauczania odgrywa dziś komputer, przede wszystkim one – martwiąc się o przyszłość własnych dzieci – kupują za swoje skromne oszczędności to urządzenie i wywołują tym samym efekt odwrotny do tego, czego dla tych dzieci pragną – zdobycia dobrego wykształcenia. Komputery nie sprzyjają bowiem kształceniu młodych ludzi, lecz są dla procesu edukacji raczej przeszkodą lub – jak wykażę w kolejnych rozdziałach – w najlepszym razie nie wywierają na niego żadnego wpływu. Przemysł wykorzystuje więc umiejętnie obawy rodziców z niższych warstw społecznych, by wyciągnąć im z kieszeni ostatni grosz.

Tu chodzi o dobro naszych dzieci

Chciałbym jeszcze raz podkreślić bardzo wyraźnie: niegodziwość strategii wolnorynkowych polega na tym, że prowokują one rodziców do zachowań – np. kupienia komputera piątoklasiście – których skutkiem jest dokładnie to, czemu sami chcą zapobiec i czego się obawiają. Wykazuje to m.in. przeprowadzona przez Thomasa Fuchsa i Ludgera Wößmanna analiza badań programu PISA na temat wpływu dostępu uczniów do komputera na ich wyniki w nauce: posiadanie komputera w domu prowadzi do pogorszenia się ocen w szkole¹⁴. Dotyczy to zarówno umiejętności liczenia, jak i czytania. Autorzy tak komentują wyniki analizy: „Już sama obecność komputera w domu prowadzi przede wszystkim do tego, że dzieci grają w gry komputerowe. To sprawia, że poświęcają mniej czasu na naukę i osiągają przez to gorsze wyniki. […] W odniesieniu do komputerów używanych w szkole okazuje się, że z jednej strony wyniki dzieci niekorzystających z komputera są minimalnie słabsze od osiągnięć tych uczniów, którzy pracują z nim od kilku razy w roku do kilku razy w miesiącu. […] Z drugiej jednak dzieci używające komputera kilka razy w tygodniu liczą i czytają znacznie gorzej. To samo tyczy się korzystania z internetu w szkole”¹⁵. Wielogodzinnego przesiadywania przed komputerem wspomniane badania w ogóle nie biorą pod uwagę!

Co ciekawe, podobnie jak w przypadku wspomnianych już aparatów rentgenowskich, również dziś dzieci stanowią dla strategów wolnorynkowych, zajmujących się nowymi mediami i edukacją, najważniejszą grupę potencjalnych konsumentów. Twierdzą oni, że zawsze ciekawe świata dzieci bardzo chętnie korzystają z pomocy komputerów. To prawda – dzieci chłoną wszystko, co nowe. Nie wynika to z ich szczególnego zainteresowania komputerami ani też w żadnym wypadku z tego, że praca z komputerem sprawia im wyjątkową przyjemność (to w ogóle ich nie obchodzi!). Komputer z całym arsenałem swych możliwości jest dla dzieci po prostu czymś nowym. Poza tym to skarbnica kolorowych obrazków, odtwarzacz muzyki i błyskawiczny dostęp do wielkiej światowej bazy danych – przede wszystkim do informacji, których treści są dla dzieci i młodzieży zakazane. A że nie jest to dla nich żadną tajemnicą, dlatego tak chętnie przesiadują przed komputerem.

Używanie komputera może wywoływać u młodszych przedszkolaków ograniczenia koncentracji¹⁶, a u starszych dzieci przedszkolnych problemy z czytaniem¹⁷. U dzieci szkolnych obserwuje się coraz częściej społeczne wyizolowanie, co potwierdzają wyniki badań przeprowadzanych w Stanach Zjednoczonych¹⁸, a w ostatnim czasie również w Niemczech¹⁹.

Tym wynikom przeciwstawia się od kilku lat twierdzenie, że ów trend odwrócił się dzięki dostępowi do mediów społecznościowych za pośrednictwem komputerów stacjonarnych, telefonów komórkowych oraz komputerów typu tablet i młodzi ludzie spędzają dziś czas w sieci głównie na pielęgnowaniu kontaktów społecznych²⁰. Należy tu jednak zauważyć, że internetowe serwisy społecznościowe wcale nie prowadzą do większej liczby kontaktów i lepszej ich jakości, lecz są powodem izolacji społecznej i bardziej powierzchownych związków. Dziewczynki rzadko kojarzą wirtualne przyjaźnie z pozytywnymi odczuciami – tych doznają raczej przede wszystkim w kontaktach z realnymi przyjaciółmi. W kolejnych rozdziałach spróbuję więc opisać dokładniej, w jaki sposób i w jakim stopniu internetowe serwisy społecznościowe czynią z dzieci i młodzieży ludzi samotnych i nieszczęśliwych.

Pojawia się naturalnie pytanie, dlaczego w obliczu takiej sytuacji nie podejmuje się żadnych kroków. Dlaczego nikt nie walczy z ogłupianiem ogarniającym naszą codzienność? Jako psychiatra nie traktuję poważnie teorii spiskowych, wedle których jakieś złe moce rozpowszechniają cyfrowe media po to, by doprowadzić do postępującej demencji społeczeństwa i tym sposobem łatwiej je sobie podporządkować. Uważam, że sprawa jest o wiele prostsza. Wielu ludzi zarabia na nowych mediach ogromne pieniądze i los innych, a zwłaszcza dzieci, jest im zupełnie obojętny. Myślę, że na miejscu będzie tu porównanie z producentami i handlarzami broni, którzy, jak wiadomo, robią interes na tym, że giną inni ludzie. Podobnie rzecz ma się z przemysłem tytoniowym produkującym i wprowadzającym do handlu produkty, których śmiertelne skutki już dawno udowodniono. Nie inaczej jest z niektórymi producentami żywności rzucającymi na rynek jedzenie, które szkodzi przede wszystkim zdrowiu naszych dzieci, albo z branżą reklamową wspierającą m.in. przemysły tytoniowy i żywnościowy w osiąganiu ich śmiercionośnych dochodów. Również wielkie koncerny kontrolujące rynek mediów cyfrowych, takie jak Apple, Google, Facebook i inne duże firmy, chcąc dobrze zarabiać, uprawiają medialny lobbing i zręcznie rozpowszechniają nieprawdę. Podobnie jak robili to tytoniowi lobbyści w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku („Palenie nie jest szkodliwe”; „Naukowcy mają na ten temat różne zdanie” itp.), przekręcają, tuszują i zaciemniają fakty. I dopóki nikt nie zaprotestuje, sytuacja pozostanie bez zmian.

„Ależ panie Spitzer, pan naprawdę mocno przesadza!” – znów będą mówić pedagodzy medialni (którzy żyją z pracy dla mediów i dlatego nie powiedzą na ich temat złego słowa), przedstawiciele organizacji FSK¹ i naturalnie samych mediów. Trudno oczekiwać od nich czegoś innego. Ale smutne i moim zdaniem o wiele bardziej niebezpieczne jest to, że do pieśni pochwalnej na temat cyfrowych mediów zupełnie bezkrytycznie przyłączają się nawet politycy, przedstawiciele Kościoła, Ministerstwa Zdrowia oraz Oświaty i Nauki, Federalnej Centrali Edukacji Politycznej², a także komisja parlamentarna „Internet i społeczeństwo cyfrowe”. Wszystkie te instytucje nie tylko ignorują rozpoznania nauki, lecz także – jak wykażę na podstawie danych z odpowiednich źródeł – świadomie szerzą fałszywe poglądy, przyłączając się tym samym do fali lobbingu na rzecz nowych mediów.

Cóż zatem można zrobić w tej sytuacji? Na początek wystarczyłoby, gdyby istnienie tego problemu w ogóle dotarło do świadomości większej części społeczeństwa. Poza tym przedstawię tu konkretne pomysły na to, co każdy z osobna może uczynić zarówno dla siebie samego, jak i dla innych, aby zapobiec rozprzestrzenianiu się cyfrowej demencji. Stąd zresztą pomysł napisania tej książki.

1. LONDYŃSKIE TAKSÓWKI

Kto miał kiedyś okazję jechać taksówką w Stanach Zjednoczonych, być może doświadczył czegoś podobnego jak ja przed kilku laty w San Francisco. Po wylądowaniu na lotnisku postanowiłem najpierw odwiedzić przyjaciół mieszkających na północ od Berkeley. Wziąłem taksówkę, gdyż po prawie dwunastu godzinach lotu nie miałem najmniejszej ochoty na przepychanki w autobusach i w metrze. Kolejne dwie godziny spędziłem w towarzystwie taksówkarza, który ani nie znał miasta, ani nie władał językiem angielskim. Jakby tego było mało, mężczyzna dopiero uczył się prowadzić samochód. Drugi taksówkarz, siedzący z przodu obok kierowcy i sam nieznający miasta ani języka angielskiego, uczył jeździć swego kolegę. W Londynie coś podobnego nie mogłoby się wydarzyć. Tam taksówkarze nie tylko mówią po angielsku i potrafią prowadzić samochód, lecz także doskonale znają swoje miasto. Wrócimy do tego za chwilę.

Nawigacja – w głowie i poza nią

Na początku lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia z badań nad przyczynami wypadków drogowych w Niemczech zaczęło wynikać coraz wyraźniej, że wiele kolizji powodują kierowcy mający słabą orientację i jeżdżący w związku z tym zbyt wolno, przez co blokują płynność ruchu, wykonują nagłe i nieoczekiwane manewry hamowania i tym samym prowokują kolizje z pojazdami jadącymi za nimi. Wygląda na to, że nauka geografii poszła w las, gdyż wielu ludzi nie potrafi czytać map – w obcych miastach jeżdżą bardzo niepewnie i stają się zagrożeniem dla siebie i innych. Przedstawiciele Ministerstw Komunikacji i Kultury oraz Przemysłu Samochodowego zastanawiali się wspólnie nad możliwościami nowych rozwiązań. Ostatecznie udoskonalenie systemu nawigacji satelitarnej GPS przez amerykańskie Ministerstwo Obrony w 2000 roku otworzyło drogę do masowego wprowadzania systemów nawigacyjnych we wszystkich nowo wyprodukowanych autach. Podobnie jak pasy bezpieczeństwa czy poduszki powietrzne, nawigacja w samochodach stała się od 2001 roku obowiązkowa. Stojąca za tym logika była bardzo prosta: jeśli każdy samochód wyposażymy w ekran i odpowiedni pakiet map drogowych, ludzie znów zaczną uczyć się orientacji w terenie, wszak będą mieć u boku znakomitego nauczyciela – samochodowy system nawigacyjny. Dzięki temu zgubienie się w nieznanej okolicy nie powinno się już więcej zdarzać.

Cóż, z pewnością zorientowałeś się, drogi Czytelniku, że w powyższej historii nie wszystko się zgadza. Co prawda w miastach rzeczywiście coraz częściej dochodziło do wypadków powodowanych przez szukających drogi kierowców, a Pentagon faktycznie udostępnił w 2000 roku satelitarny system GPS do użytku publicznego. Za to obowiązku posiadania nawigacji w samochodach nigdy nie wprowadzono. Mimo to urządzenia nawigacyjne zaczęto – całkiem dobrowolnie – montować w pojazdach i wiele osób ma dziś taki przyrząd w swoim samochodzie. Całkowicie błędna jest jednak teza, jakoby ludzie nauczyli się dzięki temu lepiej nawigować. Przeciwnie! Instalując system nawigacji satelitarnej we własnym aucie, pozwalamy technice myśleć za nas i nie robimy już tego sami. Nasza zdolność orientacji przestrzennej słabnie.

Tę zdolność zawdzięczamy pewnej części mózgu zwanej hipokampem. Zawiera ona neurony odpowiedzialne za konkretne miejsca, których te wcześniej się nauczyły. Dziś możemy być świadkami takich procesów uczenia się, tzn. możemy obserwować, jak z neuronów niebędących nośnikami żadnej informacji powstają tzw. komórki miejsca. Na podstawie ich aktywności potrafimy nawet określić, w którym miejscu badane zwierzę znajduje się w danym momencie. Wystarczy jedynie za pomocą cienkich elektrod podłączonych do mózgu wyczytać zapisaną w nim informację, czyli w sumie zrobić to samo, co robi badane zwierzę. Dzięki podobnym eksperymentom wiemy dziś sporo na temat tego, jak mózg radzi sobie z orientacją przestrzenną¹.

Rys. 1.1. Hipokamp mieści się w głębokiej warstwie kresomózgowia, po obu stronach mózgu. Na zdjęciu po lewej stronie przekrój poprzeczny (wzdłuż płaszczyzny pokazanej na grafice w środku), po prawej stronie przekrój podłużny mózgu

Pod koniec lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku udało się wykazać eksperymentalnie, że orientacja w nieznanym terenie jest możliwa dzięki hipokampowi. U osób badanych, których zadaniem było odnalezienie wyjścia z labiryntu, stwierdzono wzmożoną aktywność neuronów w tej części mózgu².

Rys. 1.2. Mały wycinek materiału, który musi opanować londyński taksówkarz, by móc wykonywać swój zawód³

Dwa lata później naukowcy odkryli, że hipokamp londyńskich taksówkarzy jest większy niż u osób z grupy kontrolnej w przeprowadzonych badaniach⁴. Jeśli wziąć pod uwagę, że aby zdobyć w Londynie licencję taksówkarza, trzeba mieć w głowie około dwudziestu pięciu tysięcy nazw ulic, tysiące placów i innych ciekawych miejsc, wynik tego badania wcale nie wydaje się zaskakujący. Na opanowanie tej wiedzy potrzeba od trzech do czterech lat. Dopiero potem można przystąpić do egzaminów i po ich zaliczeniu otrzymać licencję. Jest to na skalę światową procedura jedyna w swoim rodzaju i niewątpliwie mająca ogromną zaletę dla klienta – taksówkarz wie, którędy ma jechać.