Maciej Bernasiewicz

Interakcjonizm symboliczny w teorii i praktyce resocjalizacyjnej

Kraków 2011

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2011

Recenzent: prof. dr hab. Kazimierz Pospiszyl

Redakcja wydawnicza: Beata Bednarz

Korekta:

Izabela Rutkowska

Projekt okładki:

Ewa Beniak-Haremska

Opracowanie typograficzne: Alicja Kuźma

Publikacja dofinansowana przez Uniwersytet Śląski w Katowicach

ISBN 978-83-7587-902-5

Oficyna Wydawnicza „Impuls”

30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5

tel. (12) 422-41-80, fax (12) 422-59-47

www.impulsoficyna.com.pl,

e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl

Wydanie I, Kraków 2011

Konwersja do formatu EPUB: Virtualo Sp. z o.o.
virtualo.eu

Wstęp

W czasie moich studiów z pedagogiki resocjalizacyjnej, a później socjologii odbywałem praktykę streetworkerską u boku pierwszego pracownika ulicznego na Śląsku po okresie zmiany społecznej 1989 roku – Adriana Kowalskiego, twórcy bardzo prężnie działającego do dziś Stowarzyszenia „Dom Aniołów Stróżów” w Katowicach. W działaniach tych wspierała nas wówczas także siostra Anna Bałchan, która obecnie pracuje z prostytutkami w centrum Katowic i której działalności przygląda się wiele osób w Polsce (Potkaj, 2004, s. 5). Metodyka działania „Domu Aniołów Stróżów”, niosącego systemową pomoc dzieciom, młodzieży oraz ich rodzinom w formie m.in. pracy świetlic terapeutycznych, poradnictwa rodzinnego, interwencji kryzysowej, pracy socjalnej oraz streetworkingu skierowanego do tzw. dzieci ulicy (Bernasiewicz, Kowalski, 2009, s. 195-204; Bernasiewicz, Wałach, 2006, s. 126-132), wywodzi się z psychologicznego nurtu pomocy (inspirowanego m.in. przez Towarzystwo Psychoprofilaktyczne z Warszawy). Moje odkrycie z tego okresu wiąże się jednak z inną szkołą myślenia o mechanizmach ludzkiego zachowania, także tego dewiatywnego. W pracy z dziećmi ulicy odkryłem użyteczność interakcjonizmu symbolicznego jako podbudowy teoretycznej dla metodyki pracy resocjalizacyjnej w środowisku otwartym. Od tego momentu tezy interakcjonizmu symbolicznego (symbolic interactionism), zwłaszcza socjologia Herberta Blumera oraz George’a H. Meada, stanowią dla mnie źródło fascynacji naukowej i - co ważne – nie wykluczają psychologicznych przesłanek kryjących się za dominującymi w praktyce resocjalizacyjnej działaniami opiekuńczymi, terapeutycznymi i wychowawczymi. W działaniach tych bowiem obowiązuje obecnie paradygmat psychologiczny (metodologia badań diagnostycznych, teoria i literatura resocjalizacyjna wywodzą się w dużej mierze z dorobku psychologii lub do niego nawiązują). Bazy teoretycznej dla oddziaływań resocjalizacyjnych, czyli zaplanowanych działań promujących postawy prospołeczne 1 oraz eliminujących postawy aspołeczne i antyspołeczne 2, można szukać jednak zarówno w tezach psychologicznych, jak i socjologicznych. Z tego też powodu mówi się o transdyscyplinarnym charakterze pedagogiki resocjalizacyjnej, która przeszła od monodyscyplinowości, przez interdyscyplinowość i wielodyscyplinowość, aż do transdyscyplinowości uwzględniającej wszystko to, co ważne we współczesnej humanistyce (Pytka, 2009, s. 39). To właśnie tezom z dziedziny teorii kognitywnej oraz z dziedziny interakcjonizmu symbolicznego zawdzięczamy nowe rozumienie resocjalizacji, którą Bronisław Urban definiuje jako

[…] nie tylko uporczywe wysiłki zmierzające do eliminowania starej, dewiacyjnej osobowości, lecz dostarczenie informacji o znaczeniu moralnym oraz materialne, intelektualne i emocjonalne wsparcie na rzecz tworzenia nowej, niedewiacyjnej osobowości i wykorzystywanie autonomicznych sił jednostki (Urban, 2008, s. 36).

Wydaje się, że interakcjonizm symboliczny w wydaniu Blumera godzi tradycyjne stanowisko kryminologii klasycznej i neoklasycznej (indeterministyczna koncepcja człowieka) z pozytywistycznym paradygmatem w kryminologii (deterministyczne teorie biologiczne i socjologiczne). Z jednej strony bowiem podkreśla jednostkową zdolność do tworzenia znaczeń i uruchamiania działań społecznych niezależnie od struktury społecznej (atrybut wolności, z którego wywodzimy odpowiedzialność prawną za własne czyny). Z drugiej zaś strony interakcjonizm symboliczny wskazuje na fakt, że człowiek jest jednocześnie – mimo wszystko – uczestnikiem określonej kultury, która stanowi dla niego źródło znaczeń i celów oraz generator doświadczeń społecznych warunkujących osobiste zasoby wiedzy, uruchamiając tym samym określone definicje sytuacji i działania społeczne. Jednostka ludzka jest zatem wielostronnie warunkowana, niepozbawiona jednak wolnego wyboru. Interakcjonizm symboliczny jako filozofia społeczna oferuje daleko bardziej humanistyczną wizję działań społecznych niż inne kierunki w socjologii, jak chociażby funkcjonalizm czy teoria konfliktu (Lyman, 1988, s. 300).

Publikacja, którą oddaję do rąk Czytelników, składa się z czterech rozdziałów. Trzy pierwsze mają charakter teoretyczny 3. Rozdział pierwszy bardzo ogólnie lokuje interakcjonizm symboliczny na teoretycznym tle socjologii amerykańskiej, ale również ujmuje go w relacjach do najpopularniejszych obecnie w Polsce teorii resocjalizacyjnych oraz teorii kognitywno-behawioralnej. Rozdziały drugi i trzeci to próba zastosowania terminologii interakcjonizmu symbolicznego do tematyki etiologii i symptomatologii zachowań dewiacyjnych, a zwłaszcza niedostosowa – nia społecznego nieletnich. Rozdział czwarty, poświęcony metodyce resocjalizacji wywiedzionej z teorii interakcjonizmu symbolicznego, zawiera fragmenty wywiadów eksperckich, które przeprowadziłem z wychowawcami, terapeutami, pedagogami zajmującymi się na co dzień dziećmi i młodzieżą problemową, w tym niedostosowaną społecznie. Odwołanie się do wiedzy eksperckiej wyprowadzam z paradygmatu badań jakościowych, w których założeniach – hermeneutycznych i fenomenologicznych – przyjmuje się, że poznanie zjawiska (na zasadzie koła hermeneutycznego) zawsze zakłada jego uprzednie „przedrozumienie” (Kruse, 2009, s. 23). Jest ono konieczne, by uchwycić sens zjawiska, ale równocześnie stanowi niebezpieczeństwo selektywnego rozumienia, narzucania własnego rozumienia, z góry lokowanego w zjawisku. Przyjmuję, że osoby pracujące z osobami niedostosowanymi społecznie dysponują wiedzą bliższą prawdzie o badanym zjawisku niż badacz lepiej zaopatrzony w teoretyczne rozumienie dewiacji, ale wywodzący się z odmiennego kręgu kulturowego niż badane jednostki dewiatywne. Właściwym środowiskiem pracy badanych ekspertów jest kontekst środowiska otwartego (świetlica terapeutyczna, klub młodzieżowy, pedagogika uliczna, poradnictwo rodzinne, interwencja kryzysowa oraz praca ze społecznością lokalną).

Przeprowadzone wywiady eksperckie (Experteninterview: Kruse, 2009, s. 56; narracyjny wywiad ekspercki: Pilch, Bauman, 2001, s. 329) mają również cechy wywiadu zogniskowanego na problemie (Fokussiertes Interwiew: Kruse, 2009, s. 55), który odwołuje się do subiektywnego rozumienia sensu danego zjawiska przez respondentów (die Befragte). Pomysł zilustrowania teorii interakcjonizmu symbolicznego, a właściwie wydedukowanych z tej teorii metod oddziaływań resocjalizacyjnych, konkretnymi przykładami zaczerpniętymi z rzeczywistych interwencji pedagogicznych wziąłem z książki Howarda S. Beckera Outsiderzy. Studia z socjologii dewiacji (2009). W klasycznej dla teorii naznaczania społecznego publikacji Becker dowodzi własnych tez dotyczących społecznego charakteru dewiacji za pomocą fragmentów wywiadów, które przeprowadził z palaczami marihuany oraz muzykami jazzowymi – wówczas uznawanymi za dewiantów; fragmentów ukazujących prawdziwość tez wcześniej wysuniętych przez autora.

ROZDZIAŁ I Interakcjonizm symboliczny

1. Amerykańskie korzenie interakcjonizmu symbolicznego

Antonina Kłoskowska we wstępie do polskiego wydania klasycznej pracy George’a H. Meada Umysł, osobowość i społeczeństwo zauważa, że

[…] poszukiwanie genezy współczesnych koncepcji symbolicznego interakcjonizmu prowadzi nieuchronnie do elementów teorii Meada. Fakt, że nie stanowi ona jedynego źródła inspiracji tych koncepcji, nie umniejsza w żadnym razie jej znaczenia (Mead, 1975).

Do źródeł interakcjonizmu symbolicznego sprzed naukowej aktywności Meada należy przede wszystkim pragmatyzm rozwijany przez Charlesa Pierce’a, Wiliama Jamesa oraz Johna Deweya, z których twórczości częściowo korzystał Mead. Dorobek pragmatystów amerykańskich dotyczący ludzkiej jaźni i działań społecznych widoczny jest w późniejszej twórczości interakcjonistów. Najważniejsze twierdzenia tych pierwszych dotyczą procesualnego (emergentnego) charakteru istnienia jaźni oraz jedynie częściowej determinacji podmiotowego funkcjonowania w środowisku społecznym. Czynność – według nich –

[…] jest „otwarta”, czyli cele działania kreowane są w toku działania. Modelem procesu działania ludzkiego jest zabawa, eksperymentowanie lub twórczość artystyczna. W każdym z tych przypadków mamy do czynienia z ciągłą korektą celów w odniesieniu do napotykanych w przebiegu czynności trudności […]. Społeczna ocena aktywności jednostkowej może być oczywiście bardzo różnorodna od akceptacji do całkowitego potępienia, ale potencjalnie przynajmniej istnieje szansa zmiany kształtu społeczeństwa w wyniku działań jednostki […]. Jaźń jest bowiem z jednej strony nieuchronnie zakotwiczona w systemie odniesień do różnych grup społecznych, w których funkcjonuje, ale z drugiej strony skazana jest na przekraczanie owych determinacji (Koczanowicz, 1994, s. 169-170).

Twierdzenia te są niezwykle istotne dla teorii i praktyki resocjalizacyjnej, stanowią bowiem z jednej strony uzasadnienie dla podejmowania specjalistycznych interwencji pedagogicznych w teleologiczny świat jednostki niedostosowanej społecznie z wiarą w możliwość dokonania zmian w jej myśleniu i zachowaniu, z drugiej zaś strony wskazują na duży wpływ grup społecznych oraz innych społecznie konstruowanych determinantów (takich jak: role społeczne, status, położenie klasowe itd.), których poprawa powinna służyć (re)socjalizacji.

Szczególne znaczenie dla powstania teoretycznej orientacji interakcjonizmu symbolicznego – początkowo krystalizującej się w obrębie szkoły chicagowskiej – miały wczesne prace Charlesa Cooleya, Williama I. Thomasa oraz Jamesa Baldwina, a także mikrosocjologia George’a Simmela (Jenks, 2005, s. 53). Najbardziej wyczerpujące jednak sformułowanie założeń interakcjonizmu symbolicznego można znaleźć w dziełach zebranych, wspomnianego już amerykańskiego psychologa społecznego, George’a H. Meada, które zachowały się dzięki jego uczniom i zostały wydane pod tytułem Mind, Self and Society w 1934 roku (Mead, 1975). Do prekursorów interakcjonizmu symbolicznego zaliczamy więc następujących teoretyków tworzących w latach 1892-1935 pierwszą szkołę chicagowską: George’a H. Meada, Williama I. Thomasa, Roberta E. Parka, Everetta Hughesa, Ernesta Burgessa, Louisa Wirtha, Ellswortha Farisa, a także Charlesa H. Cooleya. Po pierwszej fazie (do II wojny światowej) powstała kolejna, tzw. druga szkoła chicagowska, którą tworzyli: Herbert Blumer, Everett Hughes, William L. Warner, Robert Redfield, David Riesman, Anselm Strauss, Ernest Burgess oraz osobna grupa składająca się z takich osób, jak: Howard Becker, Erving Goffman, Blanche Geer, Arnold Rose i Julius Roth (podaję za: Hałas, 2006, s. 33; Jenks, 2005, s. 53).

Termin „interakcjonizm symboliczny” został po raz pierwszy użyty przez Herberta Blumera w 1937 roku na określenie badaczy życia grupowego ludzi; tych badaczy, którzy odrzucali podejście deterministyczne zarówno w postaci różnych odmian naturalistycznych, jak i determinizmu kulturowego (Hałas, 2006, s. 35; Mucha, 2003, s. 27; Turner, Stets, 2009, s. 119; Ziółkowski, 1981, s. 25). Blumer, jako wybitny teoretyk interakcjonizmu symbolicznego i - jak się wydaje – najwybitniejszy uczeń Meada, do fundatorów interakcjonizmu zaliczył jeszcze Floriana Znanieckiego, którego koncepcja współczynnika humanistycznego bliska jest teorii znaczenia i działania w interakcjonizmie symbolicznym. Analogię tę konstatuje Elżbieta Hałas, zauważając, że u Znanieckiego

[…] dla działającego nie tylko symbole mają znaczenie, lecz każda dana jego doświadczenia, którą jest aktywnie zainteresowany. Jest to istotny punkt zbieżny z założeniami interakcjonizmu symbolicznego. Znanieckiego bowiem podobnie interesuje aspekt pragmatyczny znaczeń, danych – według jego określenia – w aktywnym doświadczeniu (active experience) doświadczających je i działających ludzi – nadawców i odbiorców znaczeń (Hałas, 2006, s. 94).

O procesie tworzenia znaczeń w toku zdobywania doświadczeń jednostkowych pisał także Charles Peirce, który rozwijał

[…] koncepcję aktywności znakowej (semiosis lub semeiosis). W odróżnieniu od filozofii greckiej, gdzie aktywność związana ze znakami odnosiła się przede wszystkim do interpretacji bądź wnioskowania ze znaków, twórca pragmatyzmu podkreślał, że interpretować znak i działać w oparciu o niego jest w gruncie rzeczy jednym i tym samym. Znak działa, wyznaczając postępowanie interpretatora (Koczanowicz, 1994, s. 14).

Ten mocno behawiorystyczny charakter symbolizacji ma swoje dalekosiężne implikacje dla teorii resocjalizacyjnej. Skoro ludzie wyprowadzają znaczenia odnoszące się do obiektów społecznych z doświadczania tych obiektów, znaczenia, które później wtórnie warunkują ich działania wobec tych obiektów, to powinno być możliwe uzyskanie zmiany ich zachowań na dwa sposoby: albo na skutek zaprojektowania nowych doświadczeń społecznych, z których wyprowadzą nowe znaczenia, albo w wyniku pedagogicznej pracy nad osobistymi zasobami podzielanych przez nich znaczeń (nad ich osobistymi definicjami sytuacji, schematami poznawczymi, zasobami ich wiedzy). Pojęcie definicji sytuacji jako procesu generowania znaczeń jest kluczowe dla teoretycznej orientacji interakcjonizmu symbolicznego i w ten sposób powinno być także teoretycznym kluczem do symbolicznie zorientowanej resocjalizacji. Zatem resocjalizacja – dla interakcjonisty – powinna dotyczyć modyfikacji zespołu indywidualnych definicji sytuacji, jakimi posługują się osoby niedostosowane społecznie. Pojęcie to, którego wprowadzenie do socjologii przypisuje się Williamowi Thomasowi, było wielokrotnie analizowane przez późniejszych i współczesnych Thomasowi socjologów, takich jak Florian Znaniecki, Herbert Blumer, Tamotsu Shibutani, John P. Hewitt, Richard Stokes, Erving Goffman, Peter Berger, Sheldon Stryker. Ten ostatni pisał, że definicja sytuacji to

[…] nazywanie jej, innych uczestników interakcji, siebie samego i szczególnych cech tych sytuacji oraz używanie otrzymanych definicji dla właściwego zorganizowania swoich zachowań (Stryker, 1980, za: Hałas, 2006, s. 158).

Etiologii nieprzystosowania społecznego można się doszukiwać właśnie zarówno w zaburzenich w zakresie definiowania sytuacji (generowanie fałszywych znaczeń), jak i w posiadaniu negatywnych doświadczeń społecznych, których kumulacja w życiu jednostki prowadzi do ukształtowania się wzorów poznawczych (schematów interpretacyjnych, skryptów poznawczych, znaczeń), uruchamiających zachowania dewiacyjne.

W niniejszej monografii wykorzystałem teoretyczny dorobek interakcjonizmu symbolicznego do rozumienia zjawisk z zakresu dewiacji społecznych (zwłaszcza związanych z niedostosowaniem społecznym nieletnich) oraz projektowania działań wobec tych zjawisk (metodyka resocjalizacji). Wydaje się, że oprócz zastosowania koncepcji stygmatyzacji w obszarze badań z resocjalizacji (teorii labelingu) stosunkowo rzadko korzystano z dorobku interakcjonizmu symbolicznego przy analizie zjawisk z zakresu przestępczości, zwłaszcza w rodzimej literaturze przedmiotu (podobnie w opracowaniach niemieckich: Hillenbrand, 2007; Myschker, 2008). Zamiast tego interakcjonizm symboliczny ujaw – niał swoją inspirującą rolę w eksploracjach innych obszarów życia społecznego oraz indywidualnego, potwierdzając swoją przydatność w projektowaniu badań nad: medycznymi kontekstami pomocy i interakcji pomiędzy personelem leczniczym a pacjentami (Rodabough, Rodabough, 1981; Silverman, 2008; Dąbrowska, 2010), kwestiami rasowymi (Mucha, 2003), problematyką emocji (Heise, Weir, 1999; Heeren, 1999; Turner, Stets, 2009), interakcyjną podstawą zachowań i tożsamości seksualnej (Gecas, Libby, 1976; Car, 1999) oraz wieloma innymi.

2. Interakcjonizm symboliczny w teorii resocjalizacyjnej

Obowiązujący w polskiej pedagogice resocjalizacyjnej paradygmat naukowy wykazuje silne inklinacje psychologiczne. Zgłębiając tematykę terapii niedostosowania społecznego, można zauważyć częste używanie takich pojęć wywodzących się z dziedziny psychologii, jak „psychokorekta”, „psychoterapia” czy „socjoterapia” (rozumiana jako pomoc psychologiczna) (Sawicka, 2007, s. 173-177). Tradycyjny podział metod resocjalizacyjnych na antropotechniki, socjotechniki i kulturotechniki (Czapów, Jedlewski, 1971) odwołuje się do eksplorowanych przez psychologów procesów uczenia się na drodze warunkowania instrumentalnego i klasycznego (Czapów, 1980), a od lat siedemdziesiątych – do procesów modelowania. W teoriach resocjalizacji powtarzają się zatem pojęcia popędu, bodźca, reakcji i wzmocnienia określanych często za pomocą innych równoważnych pojęć, takich jak: „motywacja”, „sygnał”, „czynność” czy „nagroda” (Czapów, Jedlewski, 1971, s. 179). Ponadto nawet terminy dotychczas należące i właściwe dla socjologii dewiacji, pedagogiki resocjalizacyjnej oraz psychologii klinicznej próbuje się przenieść w obszar nowej subdyscypliny, którą jest psychologia resocjalizacyjna, jak czynią to Krystyna Ostrowska oraz Jan Szałański:

[…] ramy zakresowe psychologii resocjalizacyjnej wyznaczone są następującymi terminami: sprawca przestępstwa, przestępca, nieprzystosowany społecznie, nieprzystosowanie społeczne, dewiant negatywny, dewiacja negatywna (Ostrowska, 2008, s. 16; zob. też: Szałański, 2010, s. 53).

W koncepcjach człowieka, którego zachowanie staje się obiektem intencjonalnej zmiany, dominuje terminologia psychologiczna, zaś psychoterapia długo była wzorcowym paradygmatem interwencji resocjalizacyjnej. Nie jest moją intencją budowanie radykalnych opozycji pomiędzy psychologią a socjologią, ponieważ obie dziedziny wiedzy doskonale się uzupełniają. Przykładowo psychologia kognitywna oraz interakcjonizm symboliczny wykazują identyczne prawidłowości, formułują podobne tezy o ludzkim zachowaniu, przy czym wyprowadzają je za pomocą odrębnych pojęć i twierdzeń o charakterze ogólnym. Ujmowanie jed – nego zjawiska w kontekście różnych teorii znane jest w naukach przyrodniczych pod nazwą redukcji, czyli wyjaśniania jednej teorii (wtórnej) lub zbioru praw eksperymentalnych przez teorię (pierwotną) sformułowaną zazwyczaj dla innej dziedziny (teoria wtórna wynika logicznie z pierwotnej). W ten sposób prawa Galileusza zostały zredukowane do Newtonowskiej mechaniki i teorii powszechnego ciążenia, zaś termodynamika daje się zredukować do praw mechaniki, jeśli tylko pojecie temperatury zdefiniujemy jako energię kinetyczną drobin, z jakich składa się substancja (Nagel, 1970, s. 295-230). Zjawisko cieplne zatem może być opisywane zarówno językiem mechaniki klasycznej, jak i termodynamiki. Jeśli potraktujemy problemy intrapsychiczne jako atrybut wadliwego środowiska wychowawczego, zaś pojęcie postawy jako określony sposób definiowania sytuacji, to dokonamy redukcji teorii psychologicznej do teorii socjologicznej. Należy przy tym zauważyć, że istnieją z pewnością granice redukcji. Jak bowiem stwierdza Ernest Nagel, za pomocą mechaniki klasycznej nie da się wyjaśnić zjawisk elektromagnetycznych. Teorii psychoanalitycznej, wykorzystywanej na gruncie resocjalizacji (Czerkawski, 2003), nie zredukujemy do socjologicznej teorii konfliktu, mimo że obie teorie czynią z konfliktu główny mechanizm regulujący społeczne funkcjonowanie człowieka (psychoanaliza) lub społeczeństw (teoria konfliktu). Obie dziedziny wiedzy opisują bowiem konflikt w nieporównywalnych układach rzeczywistości. Warto zauważyć, że bardzo często posługują się też identycznymi terminami, jednak obszar, który owe terminy denotują, nie zawsze jest zbieżny.

Pojęcie potrzeby, które wydaje się bardziej psychologiczne niż socjologiczne, wykorzystywane jest również przez socjologów, przy czym socjologiczna klasyfikacja potrzeb ma bardziej społeczny niż fizjologiczny charakter. Przykładowo Jonathan H. Turner charakteryzuje pięć uniwersalnych potrzeb ludzkich:

1) potwierdzania jaźni,

2) korzystnych wypłat w wymianach,

3) włączenia do grupy,

4) zaufania,

5) faktyczności (Turner, Stets, 2009, s. 186-187).

Mead zauważa, że

[…] datum psychologii najlepiej się określa w kategoriach dostępności. To, co w przeżyciach jednostki dostępne jest tylko dla niej samej, jest właśnie tym, co psychologiczne (Mead, 1975, s. 12).

Socjologia analizuje to, co jest dostępne obserwatorowi zewnętrznemu. Przyczyny niedostosowania społecznego można opisywać zarówno językiem psychologii (pewnej wewnętrzności), przy użyciu takich pojęć, jak: „uraz”, „trauma”, „treści wyparte”, „konflikt wewnętrzny, „lęk”, jak i językiem socjologii, przy użyciu takich terminów, jak: „rola społeczna”, „status” (A. Cohen), „konflikt interesów”, „kontrola społeczna” (E. Durkheim, T. Hirschi), „zróżnicowane powiązania” (E.H. Sutherland), „anomia” (R. Merton). Sam interakcjonizm symboliczny lo – kuje się – jak sądzę – na pograniczu tak zarysowanych, rozłącznych obszarów badawczych. Twórca socjologicznego kierunku interakcjonizmu symbolicznego, za jakiego uważa się Meada, nazywany bywa zaś psychologiem społecznym, filozofem oraz socjologiem-interakcjonistą. Gest i jego interpretacja mają charakter wewnętrzny i zewnętrzny zarazem. Definicja sytuacji, czyli termin, którym często operuje Blumer, ma charakter wewnętrzny, ale w istocie ulega obiektywizacji w działaniach społecznych aktora społecznego. Jeśli uczeń permanentnie wagaruje, można uznać, że przyczyną tego jest określona definicja, znaczenie nadawane przez tego ucznia nauce, które czyni z niej obiekt wykluczony z pola uwagi i zainteresowania. Antagonizm destruktywny ma swój wymiar psychologiczny (cierpienie jednostki, poczucie odtrącenia, dyspozycja do negacji) oraz socjologiczny (łamanie norm społecznych, nieposłuszeństwo, atak). W interakcjonizmie symbolicznym wyraźnie widać to przenikanie się „rzeczywistości psychologicznej” oraz „rzeczywistości socjologicznej”, wewnętrzności i zewnętrzności ludzkiego funkcjonowania, które uświadamia nam dopełniający się charakter obu dyscyplin wiedzy.

Spis treści

Wstęp

ROZDZIAŁ I Interakcjonizm symboliczny

1. Amerykańskie korzenie interakcjonizmu symbolicznego

2. Interakcjonizm symboliczny w teorii resocjalizacyjnej

3. Teoria kognitywno-behawioralna a interakcjonizm symboliczny

3.1. Emocje i intelekt – interakcjonistyczne zorientowanie na procesy poznawcze

ROZDZIAŁ II Działania społeczne jednostek dewiatywnych

1. (In)determinizm zachowań społecznych

2. Schematy interpretacyjne w działaniach społecznych

ROZDZIAŁ III Możliwości zmiany ludzkiego zachowania i myślenia

1. Stałość w interakcjach społecznych (casus antagonizmu destruktywnego)

2. Gest znaczący – kreowanie pozytywnych antycypacji

ROZDZIAŁ IV Metodyka resocjalizacji a interakcjonizm symboliczny

1. Metoda konstruktywnej obecności wychowawczej

2. Jaźń i metoda pozytywnego komentowania

3. Metoda kreowania nowych doświadczeń społecznych oraz korekcji ich interpretacji

4. Zinstytucjonalizowane formy resocjalizacji i pracy socjalnej w świetle interakcjonizmu symbolicznego

4.1. Świetlica terapeutyczna i społeczność korekcyjna

4.2. Praca uliczna (streetworking)

Zakończenie

Bibliografia

Aneks

Przypisy