Sepią malowane DEMO

Donata Dominik-Stawicka

ISBN: 978-83-8041-003-9

© Copyright by Wydanictwo Perspektywa 2015

Ostrów Wielkopolski, styczeń 2015

Wydawnictwo Perspektywa sp. z o.o.

adres: ul. Strumykowa 15,

63-400 Ostrów Wielkopolski

telefon: 783 031 083

www.wydawnictwo.perspektywa.co

email: wydawnictwo@perspektywa.co

Wydanie elektroniczne I

Redakcja:

Redaktor naczelny: Marcin Włoszczyk

Sekretarz redakcji: Eliza Wolańczyk

Skład, łamanie i korekta:

Paulina Stagraczyńska, Karina Gmurowska

Projekt okładki, grafiki:

Józef Bendziecha - tel.: 606 831 577

Wszelkie prawa zastrzeżone/All right reserved. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione. Wykonywanie kopii książki w postaci powielania pliku dla więcej niż 2 urządzeń jest naruszeniem praw autorskich niniejszej publikacji.

SEPIĄ MALOWANE

Donata Dominik-Stawicka

Krótka saga rodzinna

SEPIĄ MALOWANE
Krótka saga rodzinna

WSTĘP

Nie da się określić gatunku literackiego tej dziwnej książki, są w niej i wiersze, własne wspomnienia i historie rodzinne… ilustrują ją zdjęcia w kolorze sepii, pochodzące ze starych albumów. Zawarta w nich historia jest bardzo osobista, własna, to dzieje rodziny, miejsc drogich sercu… dziwna to książka, a z pewnością bardzo niedzisiejsza bez rapowania i epatowania „slangiem”, który na dobre już zagościł w literaturze i filmie. Może to jakaś obrona przed drapieżną nowoczesnością? Przed zalewem techno, skrótowców i bylejakości słowa, które z reklam i modnych seriali napastliwie krzyczy kolokwializmami usiłując być „modnym” i młodzieżowym? Może wywołała tę książkę miłość do przeszłości, do historii, tęsknota, za tymi, którzy odeszli, a może tylko pragnienie zatrzymania na kartach książki przeszłości, która bezpowrotnie minęła? A może chęć stworzenia owego exegi monumentum najbliższym?

Autorka

Historię rodziny ze strony Mamy rozpocznę od 1862 roku, roku urodzin moich obu pradziadków – Mikołaja i Józefa. Rodzina pradziadka Mikołaja była tradycyjną, wielkopolską rodziną zamożnych gospodarzy z powiatu Krotoszyn, natomiast rodzina pradziadka Józefa pochodziła z Wołynia, pieczętowała się herbem Lubicz i jak mówi legenda był w niej nawet zakonnik z Jasnej Góry o imieniu Sebastian, prawa ręka przeora Kordeckiego w czasie walk ze Szwedami oblegającymi Częstochowę. Ojciec pradziadka brał udział w powstaniu styczniowym i po jego upadku uciekł do Wielkopolski, wołyński majątek i dwór nad Słuczą zostały skonfiskowane... I tak wołyńska część rodziny wrosła w Wielkopolskę...

Herb LUBICZ

Pradziadek Mikołaj jako dziecko był bardzo zdolnym uczniem, skończył – jak wtedy mawiano – „szkoły” i został urzędnikiem na kolei (pociągi były jego wielką pasją), w ramach polityki pruskiej został wysłany do pracy w Niemczech – w Giessen, na dużej stacji kolejowej, gdzie był zawiadowcą ruchu.

Mikołaj i Katarzyna z Majewskich

Pradziadek Mikołaj jako dziecko był bardzo zdolnym uczniem, skończył – jak wtedy mawiano – „szkoły” i został urzędnikiem na kolei (pociągiPradziadek był wielkim patriotą, ponieważ dzieci chodziły do niemieckiej szkoły, sam po pracy uczył je języka, literatury i historii Polski, obowiązkową lekturą były Żywoty Świętych księdza Skargi, Pan Tadeusz, utwory Konopnickiej i Sienkiewicza (wtedy Konopnicka i Sienkiewicz byli pisarzami współczesnymi – jak to dziwnie brzmi, dla mnie to przecież odległe epoki...). Z rodzicami dzieci musiały rozmawiać wyłącznie po polsku! Podobnie gdy dorosły i przebywały poza domem, pisały do rodziców po polsku, chociaż przecież łatwiej i bezpieczniej było pisać po niemiecku! Zachowały się kartki, pisane przez babcię (wówczas młodą mężatkę) i jej braci do rodziców w przededniu I wojny światowej i potem z frontu... To przykład jak można zachować narodową tożsamość i jak ważne jest przynależeć do swojego miejsca na ziemi. Pradziadkowie mieli trzy córki i czterech synów, najstarsza z sióstr, Marianna – to moja babcia ze strony Mamy. Tragiczna jest historia jej braci – Jana, Antoniego i najmłodszego, ukochanego Mikołaja, wszyscy zginęli w czasie I wojny, walcząc za polską sprawę – w obcych mundurach. Janek zginął na froncie wschodnim i nawet nie wiadomo gdzie jest jego grób, Antek w Karpatach, a najmłodszy Mikołaj (Mikuś) w Finlandii, po I wojnie dziadek odnalazł jego mogiłę w kwaterze żołnierskiej na cmentarzu w Helsinkach. Czy jeszcze jest po niej jakiś ślad?

W swoich wędrówkach śladami przodków odnalazłam w Giessen dom, w którym mieszkali pradziadkowie, byłam przed okazałym budynkiem dworca. W Marxloh natychmiast znalazłam dom, w którym po ślubie z dziadkiem mieszkała babcia Marianna... myślałam tymi ulicami chodzili, byli tu w wielkim, europejskim, zamożnym mieście, a po odzyskaniu niepodległości wrócili do maleńkiego, szarego i biednego wówczas miasteczka w południowej Wielkopolsce... o którym można powiedzieć słowami ostrowskiego poety Wojciecha Bąka:

Rodzinne ciche, miasto szare
Ulice znane jak dom własny…

MOJE MIASTECZKO

Już Arystoteles powiedział, że prawdziwe polis nie może być ani za duże , ani za małe, Ostrów więc jest idealnym miastem? Nie jest molochem jak Poznań czy Warszawa, nie jest też maleńkim, prowincjonalnym miasteczkiem. Ma swoją dość bogatą, sięgającą 1404 roku (nadanie praw miejskich) historię, posiada swój niepowtarzalny klimat, ciepło i urok starych uliczek.

Moje miasteczko... Muszę przyznać, że mam do niego stosunek ambiwalentny... Kiedyś było dla mnie Arkadią, miejscem równie „świętym i czystym jak pierwsze kochanie”. Mieszkając w wielkim, tętniącym życiem mieście zawsze tęskniłam, żeby wrócić do kraju lat dziecinnych... Gdy to się udało powoli wkraczał proza i gorzkie rozczarowanie: szarość małego miasta, bezrobocie, „układy”, kołtuństwo filistrów, brak teatru - czyli tego czym żyłam całe lata – to wszystko przyćmiło zachowany z dzieciństwa obraz. Powoli jednak wrastałam na nowo w moje miejsce na ziemi.... I chociaż widzę ciągle to samo, ten brak perspektyw, szarość i beznadzieję, wiem, że tu mimo wszystko jest moje miejsce. Nie można uciec od swoich korzeni... A może to też jakieś nowe wyzwanie?

Teraz, mieszkając w małym, niepozornym mieście nie czuję się mniej europejsko jak w czasie wojaży po wielkich krajach Europy. Jadwiga Żylińska, pisarka rodem z mojego miasteczka pisała w swojej powieści: Miasto rodzinne jest jak Itaka ,jedyny trwały punkt odniesienia na ziemi, a może nawet we wszechświecie”. I tak jest, można wyjeżdżać do wielkich, europejskich metropolii: Wiednia, Paryża, Monachium, zdobywać Alpy, żeglować po morzach, ale przyjdzie taki czas, że zatęskni się za tym jedynym miejscem, za miasteczkiem swojego dzieciństwa. Ja mam w nim swoje miejsce, z którym szczególnie się utożsamiam -to miejsce, to ogród mojego dzieciństwa, a może inaczej – to po prostu ogród mojej babuni...

OGRÓD MOJEGO DZIECIŃCTWA

„Coś jest - a nie ma... sprzed lat, sprzed lat
sad zaprzepadłe ludziom śni noce,
spłakany rosą jak Raj Stracony,
który w perłowym księżyca mleku
Łka po wygnanym z niego człowieku”

(Leopold Staff)

Zawsze, gdy czytam ten wiersz przypominam sobie MÓJ ÓGRÓD, ogród mojego dzieciństwa... O nim właśnie tak można powiedzieć „coś jest – a nie ma „ Albo inaczej: BYŁ OGRÓD... dziwne uczucie mówić o tym, co jeszcze – choć nie takie – istnieje BYŁ, czas przeszły... Ale tak właśnie jest. Był ogród... świat mojego dzieciństwa i pierwszych marzeń. TEGO ogrodu już nie ma, przeminął bezpowrotnie, a do tego który istnieje NIE MOGĘ wejść, chociaż prowadzi do niego ta sama co przed laty furtka. W tym ogrodzie mojej babuni spędzałam co roku wakacje, ogród znajdował się na tyłach domu, za ogromnym, ocienionym starymi lipami i morwami podwórzem. Już sam DOM był niezwykły, secesyjna willa grafa von Schlessera – dom dzieciństwa i młodości mojej mamy, dom jakich dziś nie ma, z wieżyczką i pełnym tajemnic strychem oraz przypominającymi labirynt piwnicami. Przy domu był TEN ogród, to był MÓJ ŚWIAT... Ogród babuni był najpiękniejszym ogrodem, jaki kiedykolwiek widziałam, może zresztą wówczas tak się wydawało... ale on był i nadal we wspomnieniach jest najpiękniejszy i mój. Wchodziło się do niego przez starą, drewnianą furtkę zawieszoną miedzy dwoma słupkami, od razu uderzała w oczy zieleń, jej różne odcienie, od szmaragdu trawy po srebrzystość brzozowych listków. Po lewej stronie ogrodu, tuż za furtką rosły krzewy różowych, białych i czerwonych piwonii – duma mojej babuni, takich ogromnych, barwnych piwonii już nigdy potem nie widziałam, a po prawej stronie, tyłem do altanki, stała zielona ławka, tu siadywała babunia, tu ja spędzałam wieczory pachnące maciejką. Za ławką była porośnięta pnączami fasoli altanka, w której stały dwie ławki i stół, przy którym jadało się podwieczorek.

W głąb ogrodu wiodła ścieżka porośnięta miękką, gęstą trawą, prowadziła mnie ona daleko (wówczas w każdym razie to było DALEKO) aż po kres ogrodu, pod starą jabłonkę, ocieniającą zielony kwadrat trawnika, konwalie i przekwitające już irysy. To był moje ulubione na zabawę lalkami, a w miarę dorastania na czytanie książek, malowanie, układanie wierszy i marzenia. To tu poznałam świat Sienkiewiczowskiej trylogii! Do dziś brzmią mi w uszach tragiczne słowa: „Bar wzięty!” I mój lęk co będzie dalej? Co się stanie z Heleną i Skrzetuskim? A jednocześnie tak mi żal było Bohuna! To było też ulubione miejsce mojego ciotecznego brata Witka, który – już wtedy dorosły maturzysta, a potem student – przyjeżdżał na parę dni do babuni robiąc sobie przerwę w modnym wówczas Auto-Stopie. Bardzo kochałam Witka i jego przyjazd był radosnym wydarzeniem, zawsze zabierał mnie do miasta na lody i poświęcał mi dużo czasu. Raz przyjechał nie sam a z kolegę, dostałam furii z zazdrości ale nie okazałam tego i z kobiecą perfidią „przyczaiłam się”, czekając na okazję jak intruzowi dokuczyć… Okazja nadarzyła się szybko. Chłopcy zajęli moje miejsce pod jabłonką i omawiali jakieś swoje męskie sprawy, ja maiłam zawołać ich na obiad. I czas zemsty nadszedł! Zamiast zawołać obu, powiedziałam słodkim głosikiem: Wituś, babcia prosi na obiad i zimnym tonem do jego kolegi: pana nie, bo zabrakło… ziemniaków (nawiasem mówiąc dalej był potężny zagon młodych ziemniaków...) Witek poszedł wyjaśnić sprawę, a ja wiedząc, że moje kłamstwo zaraz się „wysypie” zwiałam na strych… Niestety, kolega został razem z Witkiem, ale za to stał się obiektem moich złośliwych psot (nalanie wody do butów, oblanie go jak spał pod jabłonką wodą z ogrodowego węża, podrzucenie ropuchy…). Niestety, jak odjeżdżali ku mojemu żalowi stwierdził, że jeszcze tak zabawnych wakacji nie miał… i ofiarował mi czekoladę, której moja kobieca urażona godność ośmiolatki nie pozwoliła przyjąć!

Wieczorami bawiliśmy się z Włodkiem – kolegę z tej samej willi - w teatr. Teatr był już nie w ogrodzie, a na podwórku pod lipami, piaskownica stawała się sceną, a rozciągnięte na sznurze narzuty z łóżka stawały się na ten czas kurtyną! Najważniejszą sztuką w repertuarze była „BALLADYNA”, ze mną w roli głównej!

Ogród mojego dzieciństwa. Była dla mnie Edenem, Arkadią, najpiękniejszym miejscem na ziemi! Jak cudownie było rano boso biec po mokrej od rosy szafirowej, gęstej trawie i wracać do babuni z zerwanymi kwiatami, dotąd czuję zapach piwonii, moich ulubionych, tak krótko żyjących kwiatów... Ten ogród był cząstką mnie – albo ja cząstką ogrodu... Inne zapamiętane kwiaty to barwne mieczyki - żółte, pomarańczowe, białe, czerwone, bordowe… Jeszcze były białe i różowe hortensje, stokrotki, a potem, bliżej jesieni zakwitały dalie i astry. Z drzew pamiętam moją kochaną jabłonkę i starą, wielką gruszę, która dawała maleńkie, cierpkie w Samku gruszki, ale byłą wyjątkowo pięknym drzewem, w którego dolnych konarach była wspaniała kryjówka. Nie ma już ani jabłonki, ani starej gruszy, ani drzew wiśni. Nowobogaccy, którzy kupili willę skasowali ogród, wycieli drzewa i postawili blaszane ohydne magazyny – hurtownia w miejscu mojego raju, to jeszcze jeden powód do nieakceptowani zdziczałego kapitalizmu i rujnowania piękna w imię mamony!

Śmierć drzew

Kto zabił was domowe drzewabr
Zbrodniczą ręką cios wymierzył…
Jęknęła brzoza zbijana
Krwawiąc swym sokiem życiodajnym…
Padła jabłonka ukochana,
Zabito gruszę co w przedwiecznym rosła ogrodzie
Taką starą, że swym wierzchołkiem sięgał nieba…
Zabito drzewa, moje drzewa!
O Frigg – bogini, opiekunko brzozy..
Idun – jabłonki…
Mario – gruszy…
Wstańcie boginie – by ukarać
Tego, co spokój drzew naruszył…

Chciałabym wrócić chociaż na jeden dzień do babuni, w świat mojego dzieciństwa, do tego ogrodu, do CZASU, który przeminął bezpowrotnie... chciałabym stać się z powrotem dzieckiem, szczęśliwym dzieckiem, które nie znało jeszcze gorzkiego smaku życia, żałoby i smutku.

Mój ogród... on już nie jest mój, jego już właściwie nie ma...NIC, NIKOGO tam nie ma... Kiedyś jeszcze przez walący się płot było widać drzewa, dziś w ich miejscu stoją tam te ohydne magazyny! Ten mój ogród jest już tylko we tylko we mnie i będą go pielęgnować tylko w pamięci. Są miejsca, do których wracamy po latach, ale to już nie te same miejsca... JAK WRÓCIĆ w przeszłość? Jak odzyskać czas utracony?

Ten ogród – którego już nie ma – to moje miejsce na ziemi, to z którym się utożsamiam... najbliższe? W każdym razie moje. Z niego dopiero otwiera się szersza perspektywa.

Teraz po latach mam mój maleńki ogródek, który zmieściłby się w altance ogrodu babuni i zasadzone w nim trzy młode jeszcze drzewka…

TEATR POD LIPAMI

To był mój teatr pod lipami
Już tyle upłynęło lat…
Ogród pachnący malinami
Dziecinnych marzeń dziwny świat

W ogrodzie przecież był mój teatr
W cichym zakątku pod lipami
I piaskownica była sceną
A dwie narzuty – kurtynami.

Raz grałam rolę Balladyny
W moim teatrze pod lipami,
Był najważniejszym rekwizytem
Dzban z prawdziwymi malinami.

Zniknął gdzieś teatr pod lipami
Jego kurtyny pokrył kurz…
Zniszczono ogród z malinami
I nigdy tam nie wrócę już.

Epilog

Rok 1863

Dogasało powstanie, we dworze ukrywano rannych, Dianna od świtu do nocy była zajęta opatrywaniem ran, nagle zastukano do drzwi, dwóch ubranych w strzępy kożuszków chłopców wniosło nosze z rannym. Dianna podeszła i nagle zbladła jak płótno... na noszach leżał... Zygmunt... Otwarł oczy, gdy pochyliła się i dotknęła jego ręki.

- Odkupiłem winy, prawda, wyszeptał rwącym się głosem, ocaliłem honor, ale Ciebie, jak Ciebie odzyskać... rozwiodę się z Olgą, po co mi pałace i majątki jak ciebie nie mam...

***

Za udział w powstaniu pozbawiono Zygmunta tytułu, cały majątek przejęła Olga, jego rosyjska żona, w jej ręce trafił także i dwór i majątek skonfiskowany Diannie, w ten sposób Olga pomściła się na ukochanej męża… Zygmunta po szybkim procesie skazano na katorgę, Diannę na zesłanie, kolejne etapy... chory osłabiony ranami Zygmunt nie przetrzymał tej drogi, zmarł na jednym z etapów, Diannę znaleziono przy jego ciele z przestrzelonym sercem... kto to zrobił? Oboje pochowano w sybirskich stepach...

Syn Dianny i Zygmunta – Witold uciekł z żoną i rocznym synkiem Józefem do Wielkopolski, to byli moi przodkowie, mały Józio to mój pradziadek.

Co pozostało? Srebrny medalion i klątwa: kobiety naszego rodu nie zaznają szczęścia w miłości... i srebrny widelec z herbem Grzymała, podarowałam go komuś szczególnie bliskiemu… dla kogo ten herb z kolei wiele znaczy. Znów historia zatoczyła koło.

A może… metempsychoza?

Archiwum rodzinne

Metryka chrztu mojej babci Marianny Stawickiej, wystawiona w styczniu 1914 roku, jako dokument niezbędny do zawarcia ślubu kościelnego

Książeczka wojskowa dziadka Stawickiego z Armii Hallera

Franciszek Stawicki, drugi od prawej strony w górnym rzędzie