Alice Munro

MIŁOŚĆ DOBREJ KOBIETY

Przełożyła Agnieszka Pokojska

Wydano z pomocą finansową

Tytuł oryginału: The Love of a Good Woman

Copyright © 1998 by Alice Munro

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIII

Copyright © for the Polish translation by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIII

Wydanie I

Warszawa

Spis treści

- Dedykacja

- Miłość dobrej kobiety

- I Jutland

- II Niewydolność serca

- III Błąd

- IV Kłamstwa

- Dżakarta

- I

- II

- III

- IV

- Cortes Island

- Żniwiarze

- Dzieci zostają

- Kurewski majątek

- Przed zmianą

- Sen mojej matki

- Od autorki

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Ann Close, nieocenionej redaktorce i wiernej przyjaciółce

Miłość dobrej kobiety

Od kilkudziesięciu lat istnieje w Walley muzeum, którego misją jest zachowanie dla potomnych zdjęć, maselnic, końskich chomąt, starego fotela dentystycznego, nieporęcznej obieraczki do jabłek i takich kuriozów, jak małe, ładne porcelanowo-szklane izolatory, które umieszczano na słupach telegraficznych.

W zbiorach muzeum znajduje się też czerwona skrzynka z napisem D.M. WILLENS, OPTYK, przy której leży karteczka: „Ta skrzynka narzędzi do badania wzroku, mimo iż nie liczy wielu lat, jest eksponatem dużej wagi, ponieważ należała do mieszkańca tych okolic, pana D.M. Willensa, który utonął w rzece Peregrine w 1951 r. Skrzynka ocalała z katastrofy i została znaleziona przypuszczalnie przez osobę, która później anonimowo przekazała ją do kolekcji naszego muzeum”.

Oftalmoskop może kojarzyć się z bałwanem. To znaczy jego górna część, ta, która jest przymocowana do rączki. Duże koło, a na nim mniejsze. W dużym kole otwór, przez który się patrzy; wkłada się do niego szkła o różnej mocy. Rączka jest ciężka, bo w środku wciąż są baterie. Gdyby je wyjąć i zastąpić prętem należącym do kompletu, z kółkiem na obu krańcach, można by podłączyć urządzenie do prądu. Ale czasem pewnie zachodziła potrzeba używania instrumentu w miejscach, gdzie nie było elektryczności.

Retinoskop wygląda na bardziej skomplikowany. Pod opaską na czoło znajduje się coś przypominającego głowę krasnala o okrągłej, płaskiej twarzy i w spiczastej metalowej czapce. To coś jest nachylone pod kątem czterdziestu pięciu stopni do cienkiego pręta, a na czubku tego pręta powinna świecić się lampka. Ta płaska twarz jest ze szkła i przypomina ciemne lustro.

Wszystko jest czarne, ale to tylko farba. W niektórych miejscach, pewnie tam, gdzie ręka optyka dotykała instrumentów najczęściej, farba się starła i widać błyszczący srebrzysty metal.

I

Jutland

To miejsce nazywało się Jutland. Znajdowały się tu kiedyś młyn i mała osada, ale znikły jeszcze przed końcem ubiegłego wieku, a samo miejsce nigdy nie miało wielkiego znaczenia. Wielu ludzi uważało, że nazwano je tak na cześć słynnej bitwy morskiej, stoczonej podczas pierwszej wojny światowej, ale wszystko popadło tutaj w ruinę, zanim jeszcze bitwa się odbyła.

Trzej chłopcy, którzy przyszli tu w sobotni ranek wczesną wiosną 1951 roku, uważali, jak większość dzieci, że nazwa zawierająca słowo jut, wystawać, pochodzi od starych drewnianych desek, które wystawały z ziemi na brzegu, i grubych prostych bali, które sterczały w pobliżu z wody, tworząc nierówną palisadę. (W rzeczywistości były to pozostałości tamy, zbudowanej w czasach przed nastaniem betonu.) Te deski, sterta kamieni pozostałych po fundamentach, krzew bzu i kilka ogromnych jabłoni, zniekształconych przez chorobliwe czarne narośle, oraz płytki rów młynówki, który co lato zarastał pokrzywami, jako jedyne wskazywały na to, co było tu wcześniej.

Dochodziła tu droga czy raczej ścieżka, odnoga drogi prowadzącej z miasteczka, ale nigdy nie była nawet żwirowana, a na mapach widniała tylko jako wykropkowana linia, droga warunkowo dostępna dla ruchu kołowego. Latem często korzystali z niej ludzie, którzy przyjeżdżali popływać w rzece, a w nocy pary szukające dogodnego miejsca do zaparkowania. Zanim dojechało się do rowu, było dość miejsca, żeby zawrócić, ale cały obszar był tak zarośnięty pokrzywami i barszczem, a w deszczowe lata szalejem, że samochody czasem pokonywały cały odcinek z powrotem do porządnej drogi na wstecznym biegu.

Tego wiosennego ranka ślady samochodowych kół prowadzące nad samą wodę były wyraźnie widoczne, ale chłopcy nie zwrócili na nie uwagi, bo myśleli tylko o pływaniu. W każdym razie o tym, co będą nazywali pływaniem; wrócą do miasteczka i będą się chwalić, że pływali w Jutland, zanim jeszcze stopniał śnieg.

Tutaj, w górze rzeki, okazało się chłodniej niż na równinnych brzegach bliżej miasteczka. Drzewa przy brzegu były jeszcze nagie – zieleniły się tylko spłachetki ziemi, z której wystawały liście porów i kaczeńce, świeże jak liście szpinaku, rozsiane nad strumyczkami spływającymi do rzeki. A na drugim brzegu, pod cedrami, chłopcy zobaczyli coś, czego tak bacznie wypatrywali: niską, podłużną, uporczywie nietopniejącą zaspę, szarą jak kamień.

„Jeszcze nie stopniał”.

Wskoczyli więc do wody i poczuli lodowate zimno, kłujące jak ostrza sztyletów. Lodowate ostrza wnikały im też do głów i dźgały od środka czaszki. Parę razy rozgarnęli rękami i nogami wodę i wygramolili się na brzeg, trzęsąc się i szczękając zębami; na siłę powciskali zmartwiałe kończyny w ubrania i czuli, jak zaskoczona krew boleśnie z powrotem bierze ciało we władanie; czuli też ulgę, że chwaląc się, będą mówić prawdę.

Ślady kół należących do pojazdu, którego wciąż nie widzieli, przecinały rów; teraz nic w nim nie rosło, tylko z zeszłego roku została płaska, martwa trawa koloru słomy. Prowadziły prosto do rzeki; nie było widać, żeby samochód próbował zawracać. Chłopcy przeszli po nich nieuważnie. Ale teraz znaleźli się na tyle blisko wody, że ich uwagę przyciągnęło coś bardziej niezwykłego niż ślady kół.

Woda mieniła się jasnym błękitem, który nie był odbiciem nieba. W młyńskim stawie, cały zanurzony ukośnie, tkwił samochód. Przednie koła i maska ugrzęzły w mule na dnie, a bagażnik prawie wynurzał się na powierzchnię. Jasny błękit był w tamtych czasach rzadko spotykanym kolorem karoserii, podobnie jak pękaty kształt nadwozia. Chłopcy natychmiast poznali ten samochód. Małe angielskie autko, austin, chyba jedyne w całym okręgu. Należało do pana Willensa, optyka. Kiedy je prowadził, wyglądał jak postać z komiksu, bo był niski, krępy i szeroki w barach, i miał dużą głowę. Zawsze wydawało się, że ledwo wbił się do środka, jakby auto było ubraniem pękającym w szwach.

W dachu znajdowało się okno, które pan Willens otwierał w ciepłe dni. Teraz szyba była odsunięta. Wnętrza nie dało się zobaczyć zbyt dobrze. Dzięki błękitowi kształt samochodu odznaczał się wyraźnie, ale woda nie była zbyt przejrzysta i nie można było dojrzeć w niej niczego, co miało mniej wyrazisty kolor niż karoseria. Chłopcy ukucnęli na brzegu, potem położyli się na brzuchach i wyciągali głowy jak żółwie, próbując coś zobaczyć. Z dziury w dachu wystawało coś ciemnego i futrzastego, jak gruby ogon jakiegoś zwierzęcia, i leniwie poruszało się w wodzie. Okazało się, że to ręka, ukryta w rękawie ciemnej marynarki z grubego, włochatego materiału. Wyglądało na to, że w samochodzie ciało mężczyzny – ciało pana Willensa, bo kogo by innego – przybrało dziwną pozycję. Siła wody – bo o tej porze roku nawet w młyńskim stawie woda miała sporą siłę – widocznie uniosła go z fotela i rzucała nim po całym wnętrzu, tak że jedno ramię znalazło się blisko szyberdachu i ręka wydostała się przez otwór. Głowę chyba miał przyciśniętą do drzwi i szyby od strony kierowcy. Jedno przednie koło ugrzęzło w mule głębiej niż drugie, więc samochód był zanurzony pod kątem także gdyby patrzeć z boku, nie tylko z przodu. Właściwie żeby ciało ułożyło się w ten sposób, okno od strony kierowcy musiało być otwarte, a głowa wystawiona na zewnątrz. Ale tego nie mogli zobaczyć. Wyobrażali sobie twarz pana Willensa, taką, jaką znali – dużą i kwadratową, często przybierającą wyraz nieco teatralnej groźby, ale niebudzącą prawdziwego strachu. Jego cienkie, łamliwe włosy były rudawe czy miedziane na czubku głowy i sczesane stamtąd po przekątnej na czoło. Brwi miał ciemniejsze od włosów, grube i włochate, jak gąsienice przyklejone nad oczami. Ta twarz była dla nich tak czy siak groteskowa, jak wiele twarzy dorosłych, i nie bali się zobaczyć jej po utonięciu. Ale zobaczyli tylko rękę i bladą dłoń. Kiedy przyzwyczaili się do patrzenia przez wodę, widzieli tę dłoń całkiem wyraźnie. Poruszała się drżąco i niepewnie, jak piórko, choć wyglądała na ciężką jak surowe ciasto na placek. I na tak samo zwyczajną, kiedy już się przywykło do tego, że w ogóle tam jest. Paznokcie przypominały miniaturowe twarze; przez to, że inteligentnie pozorowały codzienne powitanie, rozsądnie zaprzeczały sytuacji, w której się znalazły.

Jasny gwint, powtarzali chłopcy. Z rosnącą energią i tonem coraz głębszego szacunku, a nawet wdzięczności. Jasny gwint.

To był ich pierwszy wypad w tym roku. Przeszli przez most nad rzeką Peregrine, wąski, dwukierunkowy, znany w okolicy jako Wrota Piekieł albo Śmiertelna Pułapka – chociaż niebezpieczeństwo czyhało raczej na ostrym zakręcie drogi u południowego krańca mostu niż na nim samym.

Dla pieszych przeznaczona była osobna kładka, ale chłopcy z niej nie korzystali. Nie pamiętali, żeby kiedykolwiek przeszli po kładce. Może wiele lat temu, kiedy byli tacy mali, że musieli trzymać kogoś za rękę. Ale ten czas w ich świadomości zniknął bez śladu; zaprzeczali, że w ogóle istniał, nawet kiedy pokazywano im dowody w postaci zdjęć czy zmuszano do wysłuchiwania opowieści o nim podczas rodzinnych rozmów.

Szli po żelaznym występie, który biegł wzdłuż mostu po przeciwnej stronie niż kładka. Miał szerokość mniej więcej ośmiu cali i wznosił się mniej więcej stopę nad jezdnią. Rzeka niosła zimowy ładunek lodu i śniegu, teraz stopniałego, do jeziora Huron. Dopiero co wróciła do koryta po corocznej powodzi, która zmieniała równinę w jezioro, wyrywała młode drzewka i zmiatała każdą łódź czy szopę na swojej drodze. W bladych promieniach słońca, zmącona błotem z pól, wyglądała jak gotujący się budyń o smaku karmelowym. Ale gdyby ktoś do niej wpadł, zamroziłaby mu krew w żyłach i poniosła do jeziora albo wcześniej roztrzaskała czaszkę o przyporę.

Trąbiły na nich samochody – ostrzegawczo bądź napominająco – ale nie zwracali na to uwagi. Szli gęsiego, pewnym krokiem, jak lunatycy. Na północnym krańcu mostu zeskoczyli na równinę i zaczęli szukać ścieżek, które pamiętali z zeszłego roku. Powódź przeszła tak niedawno, że nawet ścieżkami trudno się szło. Trzeba było kopniakami odsuwać połamane gałęzie i skakać z jednej wysepki posklejanej błotem trawy na drugą. Czasami skakali nieuważnie i lądowali w błocie albo w kałużach pozostałych po powodzi, a kiedy już mieli mokre stopy, przestało ich obchodzić, gdzie postawią następny krok. Z kląskaniem brnęli przez łąkę i rozbryzgiwali wodę w kałużach, tak że wlewała im się do kaloszy od góry. Wiał ciepły wiatr, rozdzielał chmury na odrębne włókna jak ze starej wełny, a mewy i wrony awanturowały się i pikowały nad rzeką. Nad nimi krążyły myszołowy, na wysokości, z której na wszystko miały oko; rudziki dopiero co wróciły po zimie, a kosy śmigały parami, zaskakując wzrok żywym kontrastem czerni z czerwienią na skrzydłach, jakby umoczyły je w farbie.

„Mogłem wziąć dwudziestkę dwójkę”.

„Mogłem wziąć dwunastkę”.

Byli za duzi na to, żeby strzelać z patyków, wydając przy tym stosowne dźwięki. Wypowiadali te słowa ze spokojnym żalem, tak jakby naprawdę mieli dostęp do broni.

Wspięli się po północnym brzegu i dotarli do piaszczystego kawałka ziemi, na którym nic nie rosło. Podobno żółwie składały w tym piasku jaja. Pora była jeszcze na to za wczesna, zresztą opowieść o żółwich jajach pochodziła z dawnych czasów – żaden z chłopców nigdy tu jaj nie widział. Ale poryli piasek butami, na wszelki wypadek. Potem zaczęli rozglądać się za miejscem, gdzie rok wcześniej jeden z nich w towarzystwie innego chłopca znalazł krowią kość biodrową, przyniesioną przez powódź z jakiejś rzeźni. Na rzekę można było liczyć – co roku przynosiła i wyrzucała, zawsze gdzie indziej, całkiem sporo zaskakujących, kłopotliwych, dziwacznych albo zwyczajnych przedmiotów. Zwoje drutu, całe schody w idealnym stanie, zgięty szpadel, garnek do prażenia kukurydzy. Ta kość biodrowa wisiała na gałęzi sumaku – co nawet pasowało, bo gładkie gałęzie, niektóre uwieńczone rdzawymi szyszkami, przypominały krowie rogi czy poroże jelenia.

Przez jakiś czas buszowali koło drzewa – Cece Ferns pokazał im, która to dokładnie była gałąź – ale niczego nie znaleźli.

Właśnie Cece Ferns i Ralph Diller dokonali tego znaleziska. Zapytany, gdzie kość jest teraz, Cece Ferns powiedział:

– Ralph ją zabrał.

Dwaj chłopcy, którzy byli z nim teraz – Jimmy Box i Bud Salter – wiedzieli, dlaczego tak musiało być. Cece nigdy nie mógł zabrać niczego do domu, chyba że było na tyle małe, że łatwo dałoby się ukryć przed jego ojcem.

Rozmawiali o innych pożytecznych rzeczach, jakie można by znaleźć albo jakie znajdowało się tutaj w minionych latach. Ze sztachet można by zbić tratwę, kawałki drewna można by było zbierać na budowę planowanego baraku czy łodzi. Ale prawdziwe szczęście mieliby wtedy, gdyby udało im się trafić na kilka pułapek na piżmaki. Wtedy mogliby zarabiać pieniądze. Znalazłoby się dostatecznie dużo drewna na deski do naciągania skórek i ukradło noże do zdejmowania skóry. Rozważali zajęcie znanej im nieużywanej szopy w ślepej uliczce za niegdysiejszą stajnią. Na drzwiach wisiała kłódka, ale pewnie dałoby się dostać do środka przez okno: w nocy zdejmowałoby się deski, którymi było zabite, a o świcie przybijało je z powrotem. Wzięłoby się latarkę i pracowało przy jej świetle. Nie – latarnię. Zdzierałoby się skórę z piżmaków, rozciągało ją i suszyło, i sprzedawało za duże pieniądze.

Ten pomysł nabrał dla nich tak realnych kształtów, że zaczęli się martwić o to, że będą zostawiać cenne skórki w szopie na całe dnie. Trudno, jeden z nich musi stać na straży, kiedy dwaj pozostali będą robili obchód pułapek. Żaden nie wspomniał o szkole.

Tak właśnie rozmawiali, kiedy wychodzili za miasto. Rozmawiali, jakby byli wolni – albo prawie wolni – jakby nie chodzili do szkoły, nie mieszkali ze swoimi rodzinami, nie znosili tych wszystkich upokorzeń, którymi częstowano ich z powodu ich wieku. A także jakby pola, lasy i domostwa innych ludzi miały dostarczyć im wszystkiego, co było potrzebne do ich planów i przygód, przy minimalnym ryzyku i wysiłku z ich strony.

Inna zmiana, która ujawniała się w prowadzonych tutaj rozmowach, polegała na tym, że właściwie nie posługiwali się imionami. Zresztą normalnie też nie używali swoich prawdziwych imion ani nawet rodzinnych przezwisk, takich jak Bud. Ale w szkole prawie każdy miał inne imię, czy to związane z wyglądem albo sposobem mówienia – takie jak Wytrzeszcz czy Jąkała – czy, jak Obolały Tyłek albo Kurojeb, utworzone na podstawie wydarzeń, prawdziwych lub zmyślonych, z życia osób obdarzonych przydomkiem lub – takie przydomki przekazywało się w rodzinie przez długie lata – z życia ich braci, ojców czy wujów. Tych właśnie imion chłopcy przestawali używać, kiedy wypuszczali się do lasu czy nad rzekę. Jeśli chcieli zwrócić uwagę któregoś z kolegów, mówili po prostu „Ej”. Nawet posługiwanie się imionami, które mogły oburzać, były nieprzyzwoite i których dorośli ponoć nigdy nie słyszeli, zepsułoby poczucie towarzyszące im podczas tych wypraw, poczucie całkowitej wzajemnej akceptacji wyglądu, nawyków, rodziny i historii życia.

A mimo to właściwie nie uważali się za przyjaciół. Nigdy nie wskazaliby kogoś jako swojego najlepszego przyjaciela czy drugiego w kolejności ani nie przesuwaliby ciągle ludzi z jednego miejsca na inne, jak robiły to dziewczyny. Każdy z co najmniej kilkunastu chłopaków mógł zająć miejsce każdego z tej trójki i zostałby przez pozostałych zaakceptowany dokładnie tak samo. Mieli od dziewięciu do dwunastu lat – nie byli już tacy mali, żeby w zabawie ograniczać się do podwórka czy najbliższej okolicy, ale za mali, żeby pracować – choćby zamiatać chodnik przed sklepem czy rozwozić rowerem zakupy. Większość z nich mieszkała w północnej części miasteczka, co znaczyło, że będzie się od nich oczekiwało podjęcia tego rodzaju pracy, kiedy tylko osiągną odpowiedni wiek, i że żaden nie wyjedzie do Appleby College czy Upper Canada College. Ale też żaden z nich nie mieszkał w baraku ani nie miał krewnego w więzieniu. Mimo to istniały wyraźne różnice między tym, jak żyli w domach, a czego oczekiwano po nich w życiu. Ale wszystko to opadało z nich, gdy tylko tracili z pola widzenia więzienie okręgowe, silos i wieże kościelne i nie słyszeli już kuranta zegara na gmachu sądu.

Drogę powrotną pokonywali szybkim krokiem. Czasami puszczali się truchtem, ale nie biegli. Na podskoki, ociąganie się i taplanie nie było czasu; ani na dźwięki, które wydawali z siebie wcześniej, wycia i pohukiwania. Skarby przyniesione przez powódź zauważali, lecz przechodzili mimo nich. Właściwie szli tak jak dorośli, w miarę szybkim tempem i najrozsądniejszą trasą, czując ciężar tego, dokąd muszą iść i co zrobić. Przed oczyma stał im obraz, który oddzielał ich od świata, podobnie, jak im się wydawało, jak było to w wypadku większości dorosłych. Staw, auto, ręka, dłoń. Mieli niejasne poczucie, że kiedy dotrą do pewnego punktu, zaczną krzyczeć. Wejdą do miasteczka z krzykiem, będą głosić swoją nowinę, gestami podkreślając dramatyzm, a wszyscy staną jak wryci, próbując przyjąć ją do wiadomości.

Przez most przeszli tak samo jak zwykle, po występie. Ale bez poczucia ryzyka, odwagi czy nonszalancji. Równie dobrze mogliby przejść po kładce dla pieszych.

Zamiast iść dalej drogą, która kawałek dalej ostro zakręcała i prowadziła do portu i na rynek, wspięli się na brzeg ścieżką, która prowadziła na nasyp koło baraków kolejowych. Kurant na sądowym zegarze wydzwonił kwadrans. Kwadrans po dwunastej.

Była to pora, kiedy ludzie kierowali się do domów na obiad. Urzędnicy mieli tego dnia wolne popołudnie. Ale pracownicy sklepów dostawali tylko godzinę wolnego, jak zwykle – w sobotę sklepy były czynne do dziesiątej albo jedenastej wieczorem.

Większość ludzi szła do domu na gorący, sycący posiłek. Na gulasz wieprzowy, smażoną kiełbasę, gotowaną wołowinę czy zapiekankę z mięsem. Do tego ziemniaki, rzecz jasna, tłuczone albo z patelni; przechowane przez zimę warzywa korzeniowe albo kapusta, albo rozpływająca się w ustach cebula. (Kilka gospodyń, co bogatszych czy bardziej rozrzutnych, otworzy może puszkę groszku czy białej fasoli.) Chleb, babeczki, konfitury, ciasto. Nawet ci, którzy nie mieli domu, do którego mogliby wrócić, albo z jakiegoś powodu nie chcieli tam iść, zasiadali do bardzo podobnego posiłku w pubie Duke of Cumberland czy w hotelu Merchant’s, czy, w wypadku mniej zamożnych, za zaparowanymi szybami baru mlecznego Shervill’s.

Na obiad wracali przeważnie mężczyźni. Kobiety już były w domu; stale były w domu. Ale niektóre kobiety w średnim wieku, które pracowały w sklepach czy biurach z niezależnego od siebie powodu – ich mężowie nie żyli, byli chorzy albo w ogóle nigdy ich nie było – to były znajome matek chłopców i teraz witały się z nimi, wołając nawet z przeciwnej strony ulicy (najgorzej miał Bud, na którego mówiły „Buddy”) w charakterystyczny, wesoły czy dziarski sposób, który kojarzył się chłopcom ze wszystkim, co wiedzieli o sprawach rodzinnych, i z niepamiętnymi czasami dzieciństwa.

Mężczyźni nie zawracali sobie głowy tym, żeby witać się z chłopcami po imieniu, nawet jeśli dobrze ich znali. Mówili do nich „chłopaki”, „koledzy” lub – to najrzadziej – „panowie”.

„Dzień dobry, panowie”.

„Wracacie do domu, chłopaki?”

„Coście zdążyli nabroić do południa, co, koledzy?”

Wszystkie te powitania były żartobliwe, ale istniały pewne różnice. Ci mężczyźni, którzy mówili „koledzy”, byli nastawieni przyjaźniej – albo takie chcieli sprawiać wrażenie – niż ci, którzy mówili „chłopaki”. Słowo „chłopaki” mogło być sygnałem, że po nim nastąpi reprymenda za jakieś mniej lub bardziej konkretne wykroczenia. Słowem „koledzy” ten, kto je wypowiadał, dawał do zrozumienia, że też kiedyś był młody. Zwrot „panowie” był otwarcie szyderczy i dyskredytujący, ale nie zapowiadał nagany, bo osobie, która zwracała się do nich w ten sposób, nie chciało się zajmować takimi bzdurami.

Odpowiadając, chłopcy kierowali na dorosłych wzrok tak, żeby mówiąc do kobiety, mieć oczy najwyżej na wysokości torebki, a do mężczyzny – na wysokości jabłka Adama. Mówili: „Dzień dobry”, wyraźnie, bo inaczej mogliby sobie narobić kłopotów, a w odpowiedzi na pytania – grzecznym tonem: „Tak”, „Nie” i „Nie bardzo”. Nawet w taki dzień zwracający się do nich dorośli budzili zaniepokojenie i pomieszanie, odpowiadali im więc ze zwykłą powściągliwością.

Na jednym z rogów musieli się pożegnać. Cece Ferns, zawsze najbardziej zdenerwowany powrotem do domu, pierwszy odłączył się od kolegów.

– To na razie. Widzimy się po obiedzie – powiedział.

– Yhm. I wtedy pójdziemy do miasta – odparł Bud Salter.

To znaczyło, jak wszyscy zrozumieli, „pójdziemy na komisariat”. Wyglądało na to, że nie musząc niczego uzgadniać, ustalili nowy plan działania, spokojniejszy sposób podzielenia się nowiną. Ale nie zastrzegli wyraźnie, że nie powiedzą o niczym w domu. Właściwie nie było powodu, dla którego Bud Salter czy Jimmy Box nie mogliby opowiedzieć, co widzieli.

Cece Ferns nigdy nie mówił nic w domu.

Cece Ferns był jedynakiem. Jego rodzice byli starsi niż rodzice większości jego rówieśników, a może tylko na takich wyglądali przez przygnębiające życie, które wspólnie wiedli. Pożegnawszy się z kolegami, Cece puścił się kłusem, jak zwykle na ostatnim odcinku drogi do domu. Nie dlatego, że mu się tam spieszyło ani dlatego, że myślał, że szybkim przybyciem zmieni cokolwiek na lepsze. Może dlatego, żeby szybciej minął ten czas, bo przez ostatni kawałek drogi chłopak zawsze był pełen obaw.

Matkę zastał w kuchni. Dobrze. Miała na sobie szlafrok, ale już wstała z łóżka. Ojca nie było – to też dobrze. Pracował w silosie i sobotnie popołudnia miał wolne, a skoro do tej pory nie pojawił się w domu, to pewnie poszedł prosto do Duke of Cumberland. To znaczyło, że będą z nim mieli do czynienia dopiero pod koniec dnia.

Jego ojciec także nazywał się Cece Ferns. Było to w Walley znane i zazwyczaj lubiane nazwisko i jeśli ktoś opowiadał jakąś historyjkę sprzed trzydziestu czy czterdziestu lat, zakładał, że wszyscy się orientują, że mówi o ojcu, a nie o synu. A jeśli ktoś mieszkający w miasteczku od stosunkowo niedawna mówił: „Cece? To mi do niego nie pasuje”, uświadamiano go, że przecież nie chodzi o tego Cece’a.

„Nie mówimy o nim, tylko o jego starym”.

Opowiadało się o tym, jak Cece Ferns poszedł do szpitala – czy został tam przewieziony – z zapaleniem płuc czy inną ciężką chorobą i pielęgniarki zawinęły go w mokre ręczniki albo prześcieradła, żeby zbić gorączkę. Kiedy wypocił z siebie tę gorączkę, okazało się, że wszystkie ręczniki i prześcieradła zafarbowały na brązowo. Tyle miał w organizmie nikotyny. Pielęgniarki w życiu czegoś takiego nie widziały. Cece był zachwycony. Twierdził, że pije i pali od dziesiątego roku życia.

I o tym, jak wybrał się do kościoła. Trudno sobie wyobrazić, dlaczego wybrał się do kościoła, ale to był kościół baptystów, do którego chodziła jego żona, więc może po to, żeby sprawić jej przyjemność, chociaż to akurat jeszcze trudniej sobie wyobrazić. Tej niedzieli, której poszedł do kościoła, dawali komunię, a u baptystów chleb to chleb, ale wino to sok winogronowy. „Co to ma być, do cholery? – zawołał Cece Ferns. – Jak to jest krew Baranka, to chyba miał anemię”.

W kuchni Fernsów zaczęły się przygotowania do obiadu. Na stole leżał bochenek chleba krojonego i stała puszka buraków w zalewie. Kilka plasterków mortadeli – usmażonych przed jajkami, choć kolejność powinna być odwrotna – leżało na kuchence, żeby nie ostygnąć. Matka Cece’a pochylała się nad kuchenką z jajkiem w ręce; drugą przyciskała do brzucha, tuląc ból.

Cece wyjął jej z ręki jajko i zmniejszył temperaturę, bo była zdecydowanie za wysoka. Musiał podnieść patelnię, żeby palnik elektryczny się ochłodził, tak żeby białka nie ścięły się za mocno ani nie przypaliły na brzegach. Nie przyszedł na tyle wcześnie, żeby zdążyć zetrzeć z patelni stary tłuszcz i wrzucić kawałek świeżego smalcu. Jego matka nigdy nie ścierała starego tłuszczu, zostawiała go po prostu na patelni między jednym posiłkiem a drugim, tylko dodawała smalcu, kiedy było trzeba.

Kiedy temperatura bardziej mu odpowiadała, postawił patelnię z powrotem i delikatnie uformował koronkowe brzegi jajek w równe koła. Znalazł czystą łyżkę i polał żółtka gorącym tłuszczem, żeby się ścięły. Jego matka i on lubili jajka usmażone w taki sposób, ale jej często nie udawało się uzyskać dokładnie takiej postaci. Ojciec lubił jajka sadzone przewrócone na drugą stronę i spłaszczone jak naleśniki, wysmażone na podeszwę i czarne od pieprzu. Cece umiał też usmażyć jajka według gustu ojca.

Żaden z jego kolegów nie wiedział, jaką ma wprawę w gotowaniu – i żaden nie wiedział o kryjówce, jaką urządził sobie przy domu, w załomie muru pod oknem jadalni, za berberysem.

Kiedy on kończył przyrządzać jajka, jego matka siedziała na krześle przy oknie. Wyglądała na ulicę. Wciąż istniała możliwość, że ojciec wpadnie do domu coś zjeść. Może jeszcze nie będzie pijany. Ale jego zachowanie nie zawsze zależało od tego, jak bardzo był pijany. Gdyby w tej chwili wszedł do kuchni, mógłby zażądać, żeby Cece jemu też usmażył parę jajek. Potem mógłby go zapytać, gdzie ma fartuszek, i powiedzieć, że kiedyś będzie z niego w dechę żona. Tak by się zachował, gdyby był w dobrym nastroju. W innym razie mógłby na początek popatrzeć na syna w charakterystyczny sposób – z przesadnie, absurdalnie groźną miną – i kazać mu uważać.

„Sprytny gówniarz jesteś, co? To ja ci mówię, lepiej uważaj”.

Wtedy, gdyby Cece na niego popatrzył, a może gdyby nie popatrzył, gdyby upuścił jajko albo za głośno odłożył je na blat – albo nawet gdyby bezgłośnie poruszał się po kuchni, wyjątkowo się starając, żeby niczego nie upuścić i nie hałasować – ojciec obnażyłby zęby i zaczął warczeć jak pies. Byłoby to śmieszne, bo właściwie było śmieszne, gdyby nie to, że on nie żartował. Minutę później jedzenie i naczynia mogły wylądować na podłodze, krzesła czy stół leżeć do góry nogami, a on goniłby chłopca po kuchni i wrzeszczał, że tym razem go dopadnie i przyfajczy mu gębę na gorącym palniku, bo aż się o to prosi. Można by pomyśleć, że wpadł w szał. Ale gdyby w takiej chwili ktoś zapukał do drzwi – na przykład gdyby przyszedł po niego kolega – rysy jego twarzy natychmiast ułożyłyby się w normalny wyraz, otworzyłby drzwi i przywitał kolegę donośnym, żartobliwym głosem: „Zaczekaj, zaraz będę gotów. Zaprosiłbym cię do środka, ale stara znowu rzuca talerzami”.

Nie mówił tego po to, żeby mu wierzono, tylko po to, żeby to, co działo się w jego domu, obrócić w żart.

Matka zapytała Cece’a, czy się ociepliło i gdzie był rano.

– No – odpowiedział. I: – Na równinie nad rzeką. Powiedziała, że chyba czuje od niego zapach wiatru. Po chwili dodała:

– Wiesz, co zrobię, jak zjemy? Wezmę termofor i położę się jeszcze, może wrócą mi siły i zachce mi się coś robić.

Prawie zawsze mówiła to samo, ale zawsze oznajmiała to takim tonem, jakby właśnie wpadła na ten pomysł, powzięła tę pełną nadziei decyzję.

Bud Salter miał dwie starsze siostry, które nigdy nie robiły nic pożytecznego, jeśli matka im wyraźnie nie kazała. I nigdy nie ograniczały się do swoich pokoi czy łazienki z czesaniem włosów, malowaniem paznokci, czyszczeniem butów, nakładaniem makijażu, a nawet ubieraniem się. Rozrzucały grzebienie, wałki, puder i buteleczki lakieru do paznokci po całym domu. Poza tym na oparciu każdego krzesła rozwieszały świeżo uprasowane sukienki i bluzki, a na ręcznikach na każdej wolnej płaskiej powierzchni rozkładały swetry po praniu. (A potem się wydzierały, kiedy człowiek koło nich przechodził.) Przeglądały się we wszystkich możliwych lustrach – w lustrze koło wieszaka w przedpokoju, w lustrze w kredensie w jadalni i w lusterku koło drzwi do kuchni, pod którym znajdowała się półka wiecznie zarzucona agrafkami, szpilkami, drobnymi monetami, guzikami i ogryzkami ołówków. Jedna i druga potrafiła stać przed lustrem dwadzieścia minut i dłużej, oglądać się z różnych stron, otwierać usta, żeby dokładnie obejrzeć sobie zęby, zebrać włosy w kitkę, po czym potrząsaniem głowy rozpuścić je i sczesać palcami na policzki. Potem odchodziła, można by pomyśleć, że zadowolona – ale rytuał był skończony tylko do przejścia do kolejnego pomieszczenia, do kolejnego lustra, przed którym zaczynała wszystko od początku, tak jakby ktoś jej sprezentował nową głowę.

Teraz starsza z sióstr, ta, co podobno jest ładna, wyjmowała szpilki z włosów przed lustrem w kuchni. Głowę miała całą w oślizłych lokach, które wyglądały jak ślimaki. Druga na polecenie matki robiła purée z ziemniaków. Jego pięcioletni brat siedział przy stole i walił sztućcami w blat, wołając:

– Obsługa! Obsługa!

Nauczył się tego od ojca, który robił tak czasem dla żartu.

Bud przeszedł za krzesłem brata i powiedział szeptem:

– Patrz. Ona znowu wkłada grudki do purée.

Wmówił bratu, że grudki się dodaje, tak jak rodzynki do zapiekanki z ryżu, ze słoika w kredensie.

Mały przestał skandować i zaczął buczeć.

– Nie będę jadł, jak powkłada grudki. Mama, nie będę jadł, jak powkłada grudki.

– Oj, nie bądź głuptasem – fuknęła matka. Smażyła plasterki jabłek i pierścienie cebuli z kawałkami wieprzowiny. – Nie marudź jak małe dziecko.

– To Bud go podpuścił – wtrąciła się najstarsza siostra. – Powiedział, że wkłada grudki. Bud zawsze mu to powtarza, a on mu wierzy.

– Bud powinien dostać w gębę – rzuciła Doris, siostra, która robiła purée. Nie zawsze kończyło się na gadaniu, kiedyś zostawiła na policzku Buda bliznę po drapnięciu pazurem.

Bud podszedł do kredensu, na którym studziło się ciasto z rabarbarem. Wziął widelec i ostrożnie, tak żeby nikt nie widział, ponakłuwał powierzchnię, wypuszczając spod warstwy ciasta smakowitą parę i delikatny zapach cynamonu. Teraz próbował powiększyć jeden z otworków, żeby spróbować nadzienia. Brat widział, co robi, ale za bardzo się bał, żeby coś powiedzieć. Przez rodziców był rozpieszczany, a siostry zawsze stawały w jego obronie – Bud był jedyną osobą w domu, którą szanował.

– Obsługa – powtórzył, tym razem dyskretnym półgłosem.

Doris podeszła do kredensu po miskę na purée. Bud wykonał nieostrożny ruch i duży kawał wierzchniej warstwy ciasta opadł.

– A teraz niszczy ciasto – powiedziała Doris. – Mamo, Bud niszczy twoje ciasto.

– Zamknij japę, do cholery – odszczeknął się Bud.

– Zostaw ciasto – nakazała matka z wyćwiczoną, niemal spokojną surowością. – Ty przestań kląć. Ty przestań skarżyć. Zachowujcie się jak ludzie.

Jimmy Box zasiadł do obiadu przy zatłoczonym stole. Razem z rodzicami i dwiema siostrami, czteroi sześcioletnią, mieszkał u babci – wraz z babcią, jej siostrą, ciocią Mary, i wujkiem, który był starym kawalerem. Ojciec Jimmy’ego prowadził warsztat rowerowy w szopie na tyłach domu, a matka pracowała w domu towarowym Honeker’s.

Ojciec był inwalidą, od kiedy w wieku dwudziestu dwóch lat przeszedł atak polio. Chodził o lasce, pochylony do przodu od pasa w górę. W warsztacie to się zbytnio nie rzucało w oczy, bo przy takiej pracy człowiek tak czy inaczej często musi się schylać. Kiedy szedł ulicą, wyglądał bardzo dziwnie, ale nikt go nie przezywał ani nie małpował. Kiedyś był znanym hokeistą, grał też w reprezentacji miasteczka w baseball i wciąż miał w sobie coś z dawnego wdzięku i poloru, co pozwalało postrzegać jego obecny stan w pewnej perspektywie, zaledwie jako fazę (choć, to fakt, ostateczną). Sam dopomagał takiemu widzeniu siebie, opowiadając głupie kawały i przyjmując optymistyczny ton, nie przyznając się do bólu, który był widoczny w zapadłych oczach i który często nie dawał mu w nocy spać. I, w odróżnieniu od ojca Cece’a Fernsa, nie zmieniał śpiewki, kiedy znajdował się we własnych czterech ścianach.

Z tym że, oczywiście, nie były to jego własne cztery ściany. Ożenił się już jako kaleka, choć zaręczony był wcześniej. Wydawało się naturalne, że po ślubie zamieszkają u matki żony, żeby ona opiekowała się dziećmi, kiedy się pojawią, a żona mogła dalej pracować. Matce żony też wydawało się naturalne, żeby przyjąć pod swój dach kolejną rodzinę – tak jak uważała za naturalne to, że jej siostra Mary powinna wprowadzić się do nich, kiedy straciła wzrok, i że jej syn Fred, mężczyzna niezwykle nieśmiały, ma mieszkać w domu rodzinnym, jeżeli nie znajdzie sobie miejsca, które spodoba mu się bardziej. Była to rodzina, która ciężarami tego czy innego rodzaju przejmowała się jeszcze mniej niż pogodą. W istocie nikt w tym domu nie nazwałby inwalidztwa ojca Jimmy’ego czy zgasłego wzroku cioci Mary ciężarem czy problemem, tak jak i zresztą nieśmiałości Freda. Na ciemne strony życia i przeciwności losu należało nie zwracać uwagi, nie odróżniać ich od tego, co jest ich odwrotnością.

W rodzinie utrzymywał się pogląd, że babcia Jimmy’ego znakomicie gotuje, i chociaż kiedyś może była to prawda, to w ostatnich latach nastąpiło pogorszenie. W kuchni stosowano oszczędności idące dalej, niż było to teraz konieczne. Matka Jimmy’ego i jego wuj zarabiali przyzwoicie, ciotka dostawała emeryturę, a i w warsztacie był całkiem spory ruch, niemniej używało się jednego jajka zamiast przewidzianych trzech, a do pasztetu dodawało się dodatkową szklankę płatków owsianych. Próbowało się to równoważyć, nadmiernie przyprawiając potrawy sosem worcestershire czy dodając do słodkiego kremu za dużo gałki muszkatołowej. Ale nikt nie narzekał. Wszyscy chwalili. Narzekania czy skargi były w tym domu taką samą rzadkością jak piorun kulisty. I wszyscy mówili „przepraszam” – nawet kilkuletnie siostry Jimmy’ego, kiedy na siebie wpadały, mówiły „przepraszam”. Przy stole wszyscy prosili, podawali i dziękowali, tak jakby codziennie podejmowało się tu gości. W ten sposób radzili sobie z tym, że żyli w takim ścisku, że ubrania wisiały na każdym haczyku, a wieszaki na poręczy schodów, w jadalni na stałe były rozłożone leżanki dla Jimmy’ego i wujka Freda, a kredens ginął pod stertą ubrań do prasowania czy naprawy. Nikt nie tupał na schodach, nie trzaskał drzwiami, nie słuchał głośno radia ani nie mówił niczego niemiłego.

Czy to tłumaczyło, dlaczego Jimmy nic nie powiedział przy obiedzie? Wszyscy przemilczeli swoje odkrycie, wszyscy trzej. W wypadku Cece’a łatwo było to zrozumieć. Jego ojciec nie przyjąłby do wiadomości tego, że Cece rości sobie prawo do tak ważnego odkrycia. Oczywiście wyzwałby go od kłamców. A matka, która oceniała wszystko pod kątem tego, jak wpłynie to na jej męża, rozumiałaby – słusznie – że nawet zgłoszenie się z tą opowieścią na komisariat spowodowałoby w domu zamęt, poprosiłaby więc syna, żeby nic nie mówił. Ale dwaj pozostali chłopcy mieszkali w dość normalnych domach i nie musieli milczeć. W domu Jimmy’ego reakcją na jego słowa byłaby konsternacja i pewna dezaprobata, ale rodzina szybko doszłaby do wniosku, że Jimmy nie jest tu niczemu winien.

Siostry Buda zapytałyby, czy mu odbiło. Może nawet odwróciłyby kota ogonem, insynuując, że tylko taki okropny chłopak jak on mógł trafić na nieboszczyka. Ale ojciec Buda był człowiekiem rozsądnym i cierpliwym, przyzwyczajonym, jako spedytor na stacji kolejowej, do wysłuchiwania najróżniejszych niestworzonych opowieści. Kazałby siostrom Buda zamknąć buzie, a po poważnej wymianie zdań, wskutek której upewniłby się, że Bud nie przesadza, tylko mówi prawdę, zadzwoniłby na komisariat.

To dlatego, że w ich domach i bez tego za dużo się działo – także w wypadku Cece’a, bo nawet kiedy nie było jego ojca, dom stale wypełniała groźba i pamięć jego obecności.

– Powiedziałeś?

– A ty?

– Ja też nie.

Szli do miasta, nie myśląc o tym, którędy. Skręcili w Shipka Street i nagle zorientowali się, że zaraz miną otynkowany dom państwa Willensów. Poznali go dopiero, kiedy znaleźli się dokładnie na jego wysokości. Po obu stronach drzwi widniały małe okna wykuszowe, a najwyższy stopień schodów prowadzących do wejścia był na tyle szeroki, że mieściły się na nim dwa krzesła, które teraz nie stały na zewnątrz; pan Willens i jego żona siadywali na nich w letnie wieczory. Z boku domu znajdowała się przybudówka z płaskim dachem i własnymi drzwiami od ulicy; prowadziła do niej oddzielna ścieżka. Tabliczka przy drzwiach głosiła: D.M. WILLENS, OPTYK. Żaden z chłopców nie był w tym gabinecie, ale ciocia Jimmy’ego regularnie chodziła tu po krople do oczu, a jego babcia obstalowała okulary. Tak jak i matka Buda Saltera.

Tynk był koloru brudnoróżowego, a drzwi i framugi okien pomalowano na brązowo. Nie zdjęto jeszcze okiennic sztormowych, tak samo zresztą jak w większości domów w miasteczku. Sam dom nie wyróżniał się niczym szczególnym, za to ogród słynął z kwiatów. Pani Willens była cenioną ogrodniczką, u której kwiaty nie rosły w długich rzędach przy grządkach warzywnika, jak u babci Jimmy’ego i matki Buda. Sadziła je w całym ogrodzie tak, że tworzyły barwne koła i półksiężyce, i pierścienie wokół pni drzew. Za kilka tygodni cały trawnik miał zakwitnąć żonkilami. Ale na razie jedyną kwitnącą rośliną był krzew forsycji przy narożniku domu. Sięgał prawie po dach i rozpryskiwał w powietrze żółcień tak jak fontanna tryska wodą.

Krzew się zatrząsł i wyszła spod niego schylona brązowa postać. Była to pani Willens w starym ubraniu roboczym, okrągła niska kobieta w workowatych spodniach, porwanej kurtce i spiczastej czapce, która mogła należeć do jej męża – była na nią za duża i opadała jej na oczy. W ręku pani Willens trzymała sekator.

Chłopcy zwolnili kroku – mieli do wyboru albo to, albo puszczenie się biegiem. Może myśleli, że pani Willens ich nie zauważy, że każdy zamieni się w słup. Ale ona już wcześniej ich zauważyła – dlatego wyszła spod krzewu.

– Widzę, że zagapiliście się na moją forsycję – powiedziała. – Chcielibyście wziąć po bukiecie do domu?

Zagapili się nie na forsycję, tylko na całą tę scenę – na dom, który wyglądał tak samo jak zwykle: przy drzwiach gabinetu wisiała tabliczka, firanki wpuszczały światło. Nie było niczego głuchego ani złowieszczego, nic, co by głosiło, że pana Willensa nie ma wewnątrz, a jego samochód nie stoi w garażu na tyłach gabinetu, tylko znajduje się pod wodą w stawie w Jutland. A pani Willens pracuje w ogrodzie, do którego, jak wszyscy się spodziewali – mówiło tak całe miasteczko – wyjdzie w tej samej minucie, co stopnieje śnieg. A teraz woła ich znajomym, szorstkim od tytoniu głosem, obcesowym i wyzywającym, ale nie nieprzyjemnym – głosem rozpoznawalnym z drugiego końca ulicy czy z przeciwnej strony sklepu.

– Zaczekajcie. Zaczekajcie, to dam wam trochę.

Precyzyjnie i nieprzypadkowo zaczęła ścinać gałązki obsypane jasnożółtymi kwiatami, a kiedy skończyła, podeszła do chłopców, schowana za całym ich naręczem.

– Proszę – powiedziała. – Zanieście je swoim matkom. Zawsze miło jest zobaczyć forsycję, to pierwsze, co kwitnie na wiosnę. – Rozdzielała między nich gałązki. – Jak Galia – dodała. – „Cała Galia dzieli się na trzy części”. Na pewno to znacie, jeśli uczycie się łaciny.

– Nie chodzimy jeszcze do szkoły średniej – powiedział Jimmy, którego życie domowe przygotowało, lepiej niż pozostałych, do rozmawiania z kobietami.

– Nie? – zdziwiła się pani Willens. – No cóż, to mnóstwo ciekawych rzeczy przed wami. Powiedzcie matkom, żeby wstawiły gałązki do letniej wody. Ale na pewno same to wiedzą. Dałam wam takie jeszcze nierozwinięte, powinny się długo trzymać.

Podziękowali – Jimmy pierwszy, a pozostali w ślad za nim. Poszli dalej z forsycją w objęciach. Nie mieli zamiaru wracać i zanosić jej do domu; liczyli na to, że pani Willens nie wie, gdzie dokładnie mieszkają. Przeszedłszy kawałek, odwrócili się dyskretnie, żeby sprawdzić, czy patrzy w ich stronę.

Nie patrzyła. Zresztą tak czy owak zasłaniał ich teraz duży dom stojący prawie przy samym chodniku.

Dzięki forsycji mieli o czym myśleć – o wstydzie, jaki się wiązał z niesieniem kwiatów, o tym, jak by tu się ich pozbyć. Inaczej musieliby myśleć o panu Willensie i pani Willens. O tym, że ona krząta się w ogródku, a on tkwi w samochodzie pod wodą, nieżywy. Czy ona wie, gdzie on jest, czy nie? Wydawało się niemożliwe, żeby wiedziała. Czy wiedziała chociaż, że go nie ma? Zachowywała się tak, jakby wszystko było w porządku, w jak najlepszym porządku, i przez ten czas, kiedy przed nią stali, wydawało się, że to prawda. To, co wiedzieli, co zobaczyli rano, wydawało się zepchnięte gdzieś daleko, pokonane przez to, że ona o tym nie wiedziała.

Zza rogu wyjechały na rowerach dwie dziewczyny. Jedną z nich była siostra Buda, Doris. Natychmiast zaczęły naśmiewać się z chłopców.

– Patrzcie, ludzie, ale kwiaty – zawołały. – A gdzie ślub? Patrzcie, jakie śliczne druhny.

Bud odgryzł się jej najzłośliwiej, jak umiał:

– Masz tyłek cały we krwi.

Oczywiście to nie była prawda, ale kiedyś rzeczywiście tak się zdarzyło – przyszła ze szkoły w zakrwawionej spódnicy. Wszyscy to widzieli i mieli już zawsze pamiętać.

Był pewien, że siostra naskarży na niego w domu, ale nic nie powiedziała. Tak bardzo wstydziła się tamtego razu, że nie mogła się zdobyć na wspomnienie o nim na głos, nawet żeby jemu narobić kłopotów.

Chłopcy zrozumieli, że muszą natychmiast pozbyć się gałązek, i po prostu wrzucili je pod zaparkowany samochód. Wchodząc na rynek, strzepywali z ubrań zabłąkane płatki.

Wówczas sobota była jeszcze ważnym dniem – ściągała do miasteczka ludzi ze wsi. Boki rynku i dochodzące do niego ulice były zastawione samochodami. Wyrośnięta młodzież ze wsi i drobniejsza miejscowa dzieciarnia szły do kina na poranek.

Musieli przejść koło domu towarowego Honeker’s. A tam, na widoku, w jednym z okien wystawowych, Jimmy zobaczył swoją matkę. Zdążyła już wrócić do pracy, prostowała kapelusz na głowie manekina, układała woalkę, a potem poprawiała mu sukienkę na ramionach. Była niska, więc żeby to wszystko zrobić jak należy, musiała wspinać się na palce. Zanim weszła na wykładzinę na wystawie, zdjęła buty. Przez pończochy prześwitywały różowe, krągłe poduszki jej pięt, a kiedy wyciągała się w górę, przez rozcięcie spódnicy było widać tył jej kolana. Wyżej szeroką, ale kształtną pupę i linię majtek czy pasa do pończoch. Jimmy słyszał w wyobraźni jej ciche postękiwania; czuł też zapach pończoch, które czasami zdejmowała zaraz po przyjściu do domu, żeby przypadkiem nie poszło oczko. Pończochy i kobieca bielizna, nawet zaraz po praniu, miały charakterystyczny osobisty zapach, zarazem pociągający i odstręczający.

Pragnął, żeby spełniły się jego dwa życzenia. Żeby koledzy jej nie zauważyli (zauważyli, ale idea matki, która codziennie starannie się ubiera i wychodzi w świat, była dla nich czymś tak obcym, że mogli tylko pominąć to milczeniem) i żeby ona, błagam, błagam, nie odwróciła się i nie zauważyła jego. Kiedy go widziała przez okno z pracy, potrafiła pukać w szybę i do niego machać. W pracy zarzucała tłumioną dyskrecję i wysiloną uprzejmość, które obowiązywały w domu. Jej uprzejmość zmieniała postać z łagodnej w zadziorną. Kiedyś zachwycał się tą drugą twarzą matki, jej figlarnością, tak jak i samym domem towarowym z długimi ladami ze szkła i lakierowanego drewna, dużymi lustrami na szczycie schodów, w których widział się, jak wchodzi na piętro, gdzie mieścił się dział odzieży damskiej.

„Mój mały szelma” – witała go matka i czasami wsuwała mu w dłoń dziesięciocentówkę. Nie wolno mu było odwiedzać jej na dłużej niż minutę – pan albo pani Honeker mogli patrzeć.

Mały szelma.

Słowa kiedyś równie przyjemne dla ucha jak dźwięczenie dziesięcioi pięciocentówek niepostrzeżenie stały się żenujące.

Minęli ją bezpiecznie.

Na następnym odcinku musieli przejść koło Duke of Cumberland’s, ale Cece się tym nie przejmował. Skoro ojciec nie pojawił się na obiad, to nie będzie go jeszcze wiele godzin. Niemniej słowo „Cumberland” zawsze go przygnębiało. Nawet kiedy nie wiedział jeszcze, co ono znaczy, kojarzył je z uczuciem smutnego ciążenia w dół. Jakby odważnik wpadał do ciemnej wody, głęboko.

Między pubem a ratuszem, na którego tyłach mieścił się komisariat, biegła niebrukowana ścieżka. Chłopcy weszli na nią i wkrótce usłyszeli, jak do hałasu rynku dołączają nowe odgłosy. Nie dochodziły z Duke of Cumberland – tamtejszy hałas był wytłumiony, bo w ścianie piwiarni znajdowały się tylko wąskie i wysokie okienka jak w szalecie. Odgłosy dochodziły z komisariatu. Drzwi do niego były otwarte ze względu na ciepło i nawet tu, na ścieżce, dało się wyczuć tytoń i papierosy. W środku siedzieli nie tylko policjanci, szczególnie w sobotnie popołudnia, kiedy w zimie paliło się w piecu, a latem chodził wentylator, w dni zaś między zimą a latem, takie jak dzisiejszy, otwierało się drzwi, żeby wpuścić przyjemne rześkie powietrze. Na pewno siedział tam pułkownik Box – zresztą już słyszeli jego rzężenie, długo utrzymujący się skutek astmatycznego śmiechu. Był krewnym Jimmy’ego, ale nie utrzymywał kontaktu z jego rodziną, ponieważ nie pochwalał małżeństwa jego ojca. Kiedy spotykał Jimmy’ego i go poznawał, zwracał się do niego tonem zdziwionym i ironicznym. „Jeśli kiedyś będzie chciał ci dać ćwierć dolara czy coś, masz powiedzieć, że nie potrzebujesz”, przykazała Jimmy’emu matka. Ale pułkownik Box nigdy czegoś takiego nie zaproponował. Na pewno był tam też pan Pollock, emerytowany aptekarz, i Fergus Solley, który nie był przygłupem, ale tak wyglądał po ataku gazowym w pierwszej wojnie światowej. Ci mężczyźni i im podobni całymi dniami grali w karty, palili, opowiadali sobie anegdoty i pili kawę na koszt miasta (jak mawiał ojciec Buda). Każdy, kto chciałby złożyć zażalenie czy doniesienie, musiał to zrobić na ich oczach, zapewne także w zasięgu ich słuchu.

Nie lada wyzwanie.

Przed otwartymi drzwiami prawie się zatrzymali. Nikt nie zwrócił na nich uwagi. „Ale jeszcze nie leżę w trumnie”, powiedział pułkownik Box, powtarzając puentę jakiejś anegdoty. Chłopcy ruszyli dalej, powoli, ze spuszczonymi głowami, kopiąc żwir. Za rogiem budynku przyspieszyli kroku. Na ścianie przy wejściu do męskiego szaletu widać było smugę świeżych grudkowatych wymiocin, a na ziemi leżało kilka pustych butelek. Musieli tylko przejść między śmietnikami i pod wysokimi, czujnymi oknami biura urzędnika miejskiego i już byli z powrotem na rynku.

– Mam pieniądze – powiedział Cece.

To rzeczowe stwierdzenie przyniosło im wszystkim ulgę. Cece zabrzęczał monetami w kieszeni. Pieniądze dała mu matka, kiedy pozmywał naczynia po obiedzie i poszedł do sypialni powiedzieć jej, że wychodzi. „Weź sobie z kredensu pięćdziesiąt centów”, powiedziała. Czasami miała trochę pieniędzy, choć on nigdy nie widział, żeby dostawała coś od ojca. A zawsze kiedy mówiła „weź sobie” czy dawała mu kilka monet, Cece rozumiał, że matka wstydzi się ich życia, wstydzi się i za siebie, i w jego imieniu, i wtedy nie mógł nawet na nią patrzeć (ale z pieniędzy się cieszył). Szczególnie kiedy mówiła, że jest dobrym chłopcem i ma sobie nie myśleć, że ona nie jest mu za wszystko wdzięczna.

Weszli w ulicę prowadzącą do portu. Przy stacji benzynowej Paquette’s Service Station stała budka, w której pani Paquette sprzedawała hot dogi, lody, słodycze i papierosy. Nie zgodziła się sprzedać im papierosów, nawet kiedy Jimmy powiedział, że to dla jego wujka Freda. Ale nie miała im za złe, że podjęli próbę. Była pulchną, ładną kobietą z francuskojęzycznej części Kanady.

Kupili sobie długie węże z lukrecji, czarne i czerwone. Planowali kupić jeszcze lody, ale dopiero później, kiedy nie będą już tacy najedzeni po obiedzie. Poszli kawałek dalej, gdzie przy ogrodzeniu stały dwa fotele samochodowe, pod drzewem, które latem dawało cień. Podzielili się wężami.

W jednym z foteli siedział kapitan Tervitt.

Był prawdziwym kapitanem, i to wiele lat, pływał na statkach po jeziorze. Teraz pełnił funkcję policjanta drogowego. Zatrzymywał samochody, żeby przed szkołą dzieci mogły bezpiecznie przejść przez ulicę, a zimą pilnował, żeby nie zjeżdżały na sankach po stromej bocznej uliczce. Gwizdał w gwizdek i podnosił rękę, a jego duża dłoń w białej rękawiczce wyglądała jak dłoń klauna. Wciąż był wyprostowany i barczysty, chociaż stary i siwy. Samochody go słuchały, dzieci też.

Nocą chodził po miasteczku i sprawdzał, czy drzwi sklepów są porządnie pozamykane i czy w środku przypadkiem nie grasują włamywacze. Za dnia często przysypiał w miejscach publicznych. Przy brzydkiej pogodzie spał w bibliotece, a kiedy było ładnie, znajdował sobie jakieś miejsce na świeżym powietrzu. Nie spędzał dużo czasu w komisariacie, prawdopodobnie dlatego, że był za głuchy, żeby rozumieć rozmowę bez zakładania aparatu słuchowego, a jak wielu przygłuchych, aparatu słuchowego szczerze nie cierpiał. Zresztą pewnie nawykł do samotności, do patrzenia w dal, przed dziób statku.

Oczy miał zamknięte i głowę odchyloną, żeby słońce grzało mu twarz. Kiedy podeszli, żeby z nim porozmawiać (a podjęli tę decyzję, nie porozumiewając się ze sobą, jeśli nie liczyć jednego zrezygnowanego i wątpiącego spojrzenia), chyba przerwali mu drzemkę. Po jego twarzy było widać, że potrzebował chwili na to, żeby się zorientować – kto, gdzie, kiedy. Potem wyjął z kieszeni duży staroświecki zegarek, tak jakby sądził, że dzieci zawsze chcą zapytać, która jest godzina. Ale chłopcy nadal do niego mówili, z podekscytowanymi i lekko zawstydzonymi minami. Mówili: „Pan Willens jest w stawie w Jutland”, „Widzieliśmy auto” i „Utonął”. Musiał podnieść rękę i uciszać ich psykaniem; drugą ręką gmerał w tym czasie w kieszeni spodni, szukając aparatu słuchowego. Kiwał głową, poważnie i zachęcająco, mocując urządzenie w uchu, tak jakby chciał powiedzieć: cierpliwości, cierpliwości. Później uniósł obie ręce – cisza, cisza – sprawdzając, czy dobrze działa. Wreszcie jeszcze raz skinął głową, tym razem bardziej energicznie, i surowym głosem – ale w pewnym stopniu żartując z własnej surowości – powiedział:

– Proszę, teraz można.

1 W tym miejscu czytelnik anglojęzyczny może rozpoznać nawiązania do powszechnego wyznania grzechów w Kościele anglikańskim. Fragment, z którego zaczerpnięto pojedyncze słowa i dłuższe cytaty, w dosłownym tłumaczeniu brzmi: „Ale Ty, Panie, zmiłuj się nad nami, nieszczęsnymi grzesznikami. Boże, odpuść tym, którzy wyznają swoje winy. Przywróć [swoją łaskę] tym, którzy okazują skruchę” (przyp. tłum.).

2 Cytat z wiersza Matthew Arnolda Wybrzeże w Dover w przekadzie Stanisawa Baraczaka (przyp. tum

3 Odwołanie do pierwszej części ballady Alfreda Tennysona The Lady of Shalott, zawierającej opis miejsca, gdzie w zamknięciu i odosobnieniu, w zamku o czterech wieżach stojącym na wyspie mieszka tytułowa pani na Shalott, której nikt nigdy nie widuje, tylko żniwiarze pracujący wczesnym rankiem na polu jęczmienia słyszą jej śpiew (przyp. tłum.).

4 Solomon Grundy to nie tylko bohater przytoczonej dziewiętnastowiecznej angielskiej rymowanki, ale także fi kcyjna postać komiksowa (od 1944 roku), potężny zły zombie, wróg wielu superbohaterów (przyp. tłum.).

5 Cytat z wiersza Wiliama Butlera Yeatsa Piosenka Aengusa Wdrowca w przekładzie Ewy Życieńskiej (przyp. tum.).

Przekład: Agnieszka Pokojska

Redaktor serii: Karolina Iwaszkiewicz

Redakcja: Jan Koźbiel

Korekta: Anna Mirkowska, Beata Wójcik

Projekt okładki: Monika Klimowska na podstawie koncepcji graficznej Zuzanny Lewandowskiej

Fotografia wykorzystana na I stronie okładki: © NINA LEEN / Time Life / Getty Images / Flash Press Media

Skład i łamanie: manufaktura

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel./fax (22) 646 05 10, 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

www.wab.com.pl

ISBN 978-83-7881-081-0

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Wydawnictwo W.A.B.

i Magdalena Wojtas / Virtualo Sp. z o.o.