Tytuł oryginału niemieckiego: Krabat

Tłumaczenie: Krzysztof Radziwiłł, Janina Zeltzer

Opieka redakcyjna: Małgorzata Pasicka

Redakcja: Anna Szczepańska-Krasoń

Adiustacja: Magdalena Kędzierska / d2d.pl

Korekta: Małgorzata Poździk / d2d.pl

Zestawienie przypisów: Anna Szczepańska-Krasoń Ilustracje i projekt okładki: Katarzyna Bajerowicz

Zdjęcie Autora na okładce: © by Francis Koenig

Montaż i przygotowanie okładki do druku: d2d.pl

Projekt typograficzny i skład: Robert Oleś / d2d.pl

Copyright © 1981 by Thienemann Verlag (Thienemann Verlag GmbH), Stuttgart / Wien Copyright © for the Polish translation by Jan Skórzyński Copyright © for the Polish translation by Janina Zeltzer Copyright © for the illustrations by Katarzyna Bajerowicz Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Bona, Kraków 2011

Wydanie I w tej edycji

ISBN 978-83-62836-28-4

Wydawnictwo Bona sp. z o.o., ul. Kanonicza 11, 31-002 Kraków, tel. 12 430 22 90 biuro@wydawnictwobona.pl; www.wydawnictwobona.pl księgarnia internetowa: www.bonamedia.pl

Konwersja do formatu EPUB: Virtualo Sp. z o.o.
virtualo.eu

Zrobił się wesoły wieczór. Werbownicy jedli i pili za dziesięciu, a czeladnicy zaśmiewali się, bo przecież wiedzieli, co panowie żołnierze raczą konsumować, niczego nie przeczuwając.

Beczka na deszczówkę pod rynną była wielka. Starczało wody, aby dzbany na piwo raz po raz napełniać. Powoli twarze gości zaczerwieniły się. Dobosz, chłopiec w wieku Krabata, przy piątym dzbanie przechylił się naprzód jak worek z mąką, wyrżnął głową o blat stołu, tak że rozległo się jakby uderzenie w bęben, i zaczął chrapać. Inni pili gorliwie dalej. Porucznikowi zaś w samym środku przepięknej uczty przypomniało się, gdy spojrzał na młynarczyków, o pogłównej nagrodzie, która go oczekiwała za każdego zwerbowanego pod sztandary rekruta.

– Jakby to było pięknie – zawołał, wymachując dzbanem od piwa – gdybyście tak powiesili swoje młynarstwo na kołku i zgłosili się do wojska! Jako młynarczyk jest się niczym, nikim, kupą śmieci. A jako żołnierz.

– Jako żołnierz – podchwycił kapral i walnął pięścią w stół, że aż dobosz się ocknął – jako żołnierz ma się beztroskie życie przy stałym żołdzie i wśród wesołych kamratów. A u mieszczan, zwłaszcza dziewcząt i młodych wdówek, jest się kimś, kiedy się nosi dwukolorowe sukno z niklowymi guzikami przy mundurze i getrami sięgającymi powyżej kolan.

– A wojna? – zapytał Tonda.

– Wojna? – powtórzył porucznik. – Wojna jest dla żołnierza tym najlepszym, czego może pragnąć. Kiedy ma serce tam, gdzie mieć powinien, i łut szczęścia do tego, to nie zabraknie mu ani sławy, ani łupów. Dostanie order i za jego bohaterskie czyny mianują go kapralem lub może nawet wachmistrzem.

– A niejeden – chełpił się dalej kapral – niejeden awansował podczas wojny ze zwykłego szeregowca na oficjera, a nawet osiągnął godność generała! Pozwolę, aby mnie pożarto, a potem wypluto, jeśli to wszystko nie jest najczystszą i najprawdziwszą prawdą.

– Dlatego nie ociągajcie się dłużej – zawołał porucznik – bądźcie chwackimi chłopakami i chodźcie z nami do naszego pułku. Przyjmuję was na rekrutów, takich, jacy jesteście. Przybijcie na znak zgody!

– Przybijamy! – Tonda uderzył w podaną prawą dłoń porucznika. Michał, Marcin i cała reszta uczynili to samo.

Porucznik promieniał. Kapral, nie trzymając się już dobrze na nogach, obszedł chwiejnym krokiem dookoła i kazał pokazać sobie przednie zęby.

– Pozwólcie mi sprawdzić, do stu diabłów, czy wasze siekacze siedzą mocno! Bo przednie zęby, jak wiadomo, muszą u żołnierza być w porządku, gdyż inaczej nie będzie mógł podczas bitwy odgryzać naboi, aby strzelać do wrogów najmiłościwiej nam panującego elektora, jak go nauczano i co winien jest swemu sztandarowi.

Ale u wszystkich zęby były w porządku. Tylko przy Jędrusiu kapral się zawahał. Nacisnął kciukiem do tyłu i do przodu i - stało się.

– Niech cię bisurmany biją! – Kapral wyłamał Jędrusiowi dwa zęby. – Co ty sobie myślisz, wszarzu? Czy chcesz ze swoim uzębieniem starej baby zostać żołnierzem? Idź precz, ty bezzębny kaleko, bo nie zdzierżę!

Jędruś pozostał spokojny i przyjacielski.

– Jeśli wolno powiedzieć, to są moj e zęby i chciałbym je mieć z powrotem.

– Możesz je sobie przyczepić do kapelusza – odburknął kapral.

– Do kapelusza? – powtórzył Jędruś, jak gdyby nie dosłyszał. – Ależ nie!

Poprosił, aby mu podano jego zęby, i splunął na nie, po czym włożył je z powrotem tam, gdzie były przedtem.

– Teraz będą już mocniej siedzieć niż uprzednio. Czy raczy się pan przekonać?

Czeladnicy się podśmiewali, a kapralowi nabrzmiała z wściekłości żyła. Ale porucznik, pamiętając o pogłównym, wolał z Jędrusia nie rezygnować i nalegał:

– No, więc próbuj!

Kapral, choć niechętnie, usłuchał rozkazu i zabrał się do zębów Jędrusia. Ale o dziwo! Choć naciskał i szarpał z całej siły, tym razem ani się nie zachwiały, i to nawet wtedy, kiedy spróbował wyłamać je cybuchem swojej fajki.

– Coś tu jest nie w porządku! – zawołał, sapiąc. – To musi być nieczysta siła! Ale już teraz mi wszystko jedno. Czy ten z dziobatym nosem może zostać żołnierzem, czy nie, nie j a będę decydował, ale wasza miłość.

Porucznik poskrobał się za uchem. Również i on dużo wypił, również i jemu cała ta sprawa wydawała się jakaś dziwna.

– Odłóżmy decyzję do rana – orzekł. – Przed wymarszem weźmiemy jeszcze tego chłopaka w obroty. – Potem zażądał, aby odprowadzono go do łóżka.

– Według rozkazu – odparł Tonda. Kazałem przygotować dla waszej miłości łóżko, na którym zwykle sypia nasz Mistrz, a dla pana kaprala w izbie gościnnej. Gdzie jednak mamy umieścić panów frajtrów i pana dobosza?

– N-nie łam sobie głowy z ich powodu! – wybełkotał kapral. – O-oni mogą przespać się na sianie, t-to im z-zupełnie wystarczy!

Nazajutrz rano porucznik obudził się w skrzyni pełnej buraków pastewnych, która stała za młynem, kapral zaś znalazł się w korycie dla świń. Zaczęli więc obaj siarczyście kląć i piorunować. Czeladnicy zaraz nadbiegli, cała dwunastka, i udawali niewiniątka.

– Co to, jak to, przecież wczoraj wieczór położono panów do łóżek odpowiednich dla ich godności. Czyżby panowie byli lunatykami? To wygląda na lunatyzm albo, jeśli wolno nam to jak najpokorniej zauważyć, co najmniej na ciężkie podchmielenie. Szczęście, że panowie, chodząc po omacku po młynie, nie nabili sobie guzów i nie pokaleczyli się, nie mówiąc już o czymś gorszym. Ale wiadomo z doświadczenia, że dzieci, wariaci i pijacy mają swoich szczególnych aniołów stróżów.

– Stulić pysk! – wrzasnął kapral. – Zejść mi z oczu! Szykować się do wymarszu! A ty, dziobaty nosie, daj sobie sprawdzić zęby!

Ponieważ zęby Jędrusia wytrzymały próbę, porucznik nie potrzebował czynić sobie wyrzutów sumienia, decydując, że chłopak nadaje się do wojska.

Po śniadaniu werbownicy wyruszyli razem z rekrutami. Pomaszerowali do Kamjenca na plac ćwiczeń ich pułku: na czele kroczył porucznik, za nim dobosz, po czym czeladnicy młynarscy w zwartym szyku, za nimi obaj frajtrzy i wreszcie na końcu oddziału kapral.

Czeladnicy byli w świetnych humorach, ich konwojenci jednak czuli się, jak się wydawało, nie najlepiej. Im dłużej ciągnęła się droga, tym twarze ich stawały się bledsze i bielsze, i tym częściej jeden czy drugi musiał znikać w krzakach rosnących wzdłuż gościńca. Krabat, który wraz ze Staszkiem maszerował w ostatnim szeregu, słyszał, jak jeden z frajtrów skarżył się drugiemu:

– Na Boga, kamracie, czuję się, jakbym zżarł dziesięć funtów klajstru, tak okropnie gniecie mnie w żołądku.

Krabat wymienił ze Staszkiem rozbawione spojrzenie. „Zawsze tak bywa – pomyślał – gdy ktoś nałyka się łapczywie trocin zamiast klusek, spleśniałego chleba zamiast wędliny i okruchów tytoniu zamiast majeranku!”

Po południu porucznik zarządził na skraju brzezinki ostatni postój.

– Mamy stąd ćwierć mili do Kamjenca – powiedział. – Kto chce na stronę, niech znika, bo to już ostatnia okazja. Kapralu!

– Słucham, wasza miłość?

– Każ chłopcom doprowadzić swoje ubrania do porządku i pilnuj, aby nie łamali szeregów, kiedy będziemy wchodzić do miasta, oraz trzymali równy krok w takt uderzeń bębna!

Po krótkim postoju oddział ruszył znów naprzód, tym razem przy biciu w bęben i dźwięku trąb.

Przy dźwięku trąb…?

Jędruś złożył prawą rękę w trąbkę, przytknął ją do warg i nadymając policzki, zaczął wygrywać marsza szwedzkich grenadierów tak, że najlepszy trębacz nie mógłby mu na najwspanialszej ze wszystkich trąb dorównać.

Reszcie chłopców się to spodobało. Więc i oni zaczęli głośno naśladować orkiestrę: Tonda, Staszko i Krabat jakby dęli w puzony, Michał, Marcin i Hanzo w waltornie, pozostali podzielili się na małe i wielkie trąby, a Jur udawał, że gra na bombardoniei 14. Chociaż wszyscy, wzorem Jędrusia, dmuchali tylko w złożone w trąbkę ręce, brzmiało to, jakby maszerowała cała królewska szwedzka orkiestra pułkowa.

„Przestańcie!” – chciał już krzyknąć porucznik, a kapral miał już ryknąć: „Uciszcie się, wszarze, uciszcie!”, lecz ani jeden, ani drugi nie mogli z siebie wydobyć ani słowa i chociaż bardzo tego chcieli, nie byli w stanie zdzielić pałką trąbiących. Musieli więc, chcąc nie chcąc, pozostać na swoich miejscach i maszerować dalej wraz z innymi, jeden na czele, a drugi w tyle pochodu – nic nie pomogło – ani przekleństwa, ani akty strzeliste.

Przy dźwięku trąb i waltorni wkroczyli do Kamjenca ku radości wszystkich żołnierzy i mieszczan, jakich spotykali na ulicy. Dzieci nadbiegły i wykrzykiwały „hurra”, w domach otwierano okna, a kamjenieckie panny machały do nich rączkami i posyłały całusy.

W takt tej muzyki Tonda i jego towarzysze wraz z eskortą obeszli kilka razy plac ratuszowy; jego brzegi szybko wypełniły się widzami, aż w końcu, zaalarmowany dźwiękiem znienawidzonej szwedzkiej orkiestry wojskowej, zjawił się sam pan Krystian Leberecht Furchtegott, szlachetnie urodzony dziedzic na Landtschaden-Pummerstorff, pułkownik z łaski najmiłościwiej nam panującego elektora saskiego, komenderujący pułkiem infanterii w Dreźnie, stary, w ciągu długich lat służby trochę przytyły wojak.

Pan von Landtschaden-Pummerstorff wkroczył na rynek ze świtą złożoną z trzech oficerów sztabowych i kilku ordynansów. Do żywego zgorszony błazeńskim widowiskiem, które ujrzał przed sobą, miał już-już wyładować swoje oburzenie potokiem najbardziej wyszukanych przekleństw, gdy nagle zaniemówił.

Albowiem Jędruś, jak tylko zobaczył pana pułkownika, zaintonował wraz ze swoimi towarzyszami paradny marsz szwedzkiej kawalerii, co, jak było do przewidzenia, doprowadziło starego, jako dzielnego piechura elektorsko-saskiej infanterii, do białej gorączki. Zresztą była to melodia, w takt której lepiej było kłusować niż maszerować, i dlatego młynarczycy oraz ich konwojenci zaraz ruszyli kłusem, co wyglądało nader pociesznie, ale nie w oczach pana pułkownika.

Oniemiały ze złości i z trudem tylko łapiąc powietrze niczym karp w sieci, pan von Landtschaden-Pummerstorff musiał się przyglądać, jak na kamjenieckim rynku tuzin rekrutów podskakiwało „hopsa-hopsa!”, naśladując jeźdźców w takt kawaleryjskiego i na domiar złego – nieprzyjacielskiego marsza. Ale cóż, do diaska, wcieliło się w eskortującego ich porucznika, że nie wstydził się na czele tych hultajów cwałować okrakiem na własnej szabli, którą ściskał kolanami, jakby dosiadał drewnianego konika na kiju! Wobec tego, w najwyższym stopniu nielicującego z godnością oficera zachowania, nie zwracało już prawie uwagi, że również i jego ludzie łącznie z doboszem i kapralem nie wstydzili się uczestniczyć w tym podskakiwaniu.

– Szwadron, stój! – zakomenderował Tonda, gdy skończyli dąć marsza kawaleryjskiego. Potem czeladnicy uszykowali się w szereg przed pułkownikiem, wymachując czapkami na powitanie i szczerząc do niego zęby.

Wówczas pan von Landtschaden-Pummerstorff stanął przed nimi i zaczął ryczeć jak dwunastu kaprali razem wziętych:

– Kto, do stu diabłów, nafajdał wam do mózgu, przeklęci wszarze, że odważyliście się wykonać taki małpi taniec, i to w jasny dzień na oczach wszystkich! Kim jesteście, łapserdaki, że macie czelność szczerzyć jeszcze do mnie zęby! Ale powiadam wam – ja jako pułkownik okrytego sławą regimentu, który odznaczył się w trzydziestu siedmiu bitwach i stu pięćdziesięciu dziewięciu potyczkach, powiadam wam, iż mam zamiar z was te błazeńskie figle raz na zawsze wyplenić!

Oddam was w ręce profosa 15 i każę feldfeblom, aby was dobrze przegonili, ja.

– Dosyć! – krzyknął Tonda, przerywając mu w pół słowa. – Wydaje mi się, że możecie profosa i feldfebli zaoszczędzić dla siebie. Nasza dwnastka bowiem, która tu przed wami stoi, nie nadaje się do żołnierskiego życia. Takie półgłówki, jak ten oto – tu wskazał na porucznika – i tacy brutale jak ten – tu wskazał na kaprala – niech rozkoszują się służbą w wojsku, dopóki ich nie zastrzelą. My jednak, moi przyjaciele i ja, jesteśmy ulepieni z innej gliny; gwiżdżemy na całą waszą czczą gadaninę z najjaśniejszym elektorem na dodatek, któremu będziecie łaskawi to powtórzyć, jeśli się ośmielicie!

Po czym czeladnicy przemienili się w kruki, które wzbiły się zaraz w górę. Kracząc, zatoczyły pętlę nad placem ratuszowym, a na pożegnanie ozdobiły kapelusz i ramiona pana pułkownika… wcale nie sławą.

Pamiątka

W drugiej połowie października nastały jeszcze raz słoneczne i ciepłe dni, prawie jakby to było babie lato. Wykorzystano więc piękną pogodę, aby przywieźć kilka fur torfu. Jur zaprzągł woły, Staszko i Krabat załadowali na wóz cieńsze i grubsze deski oraz dwie taczki.

Potem dołączył do nich Tonda i ruszyli w drogę.

Kopalnia torfu znajdowała się w pewnej odległości od górnej części Koźlego Brodu, po drugiej stronie Czarnej Wody. Krabat pracował tam latem z kilku innymi podczas najgorętszej pory roku. Niewprawny w obchodzeniu się rydlem i nożem do wycinania torfu pomagał tylko Michałowi i Marcinowi w wywożeniu taczkami czarnych tłustawo lśniących cegiełek z torfowiska i układaniu ich warstwami.

Trawa w kopczykach na bagnie już pożółkła i wrzosy dawno przekwitły. Z krzewów zwisały czerwone jagody, z rzadka to tu, to tam, niczym krople krwi. A od czasu do czasu rozpięta na gałęziach lśniła srebrzyście spóźniona pajęczyna.

Krabat wspominał dawne czasy, lata dzieciństwa w Ostrzycach, jak w takie jesienne dni zbierali w lesie chrust i sosnowe szyszki.

Niekiedy znajdowali nawet jeszcze w październiku grzyby: bedłki, rydze i surojadki. Czy i tutaj mogą jeszcze być? Przecież jest jeszcze dość ciepło.

Dojechawszy na wysokość torfowiska, Jur zatrzymał woły.

– Wyładowywać, dojechaliśmy.

W najwęższym miejscu przerzucili przez Czarną Wodę bale i umo – cowali je kołkami. Potem ułożyli wzdłuż jedną deskę za drugą, tak że utworzyły tor, a Staszko podsunął pod nie drągi, żeby się nie obsuwały i w bagnistych miejscach nie zapadały. Ale odległość od ścieżki do torfowiska była większa, niż początkowo oceniali. Jur zaofiarował się przywieźć brakujące deski, Staszko oświadczył jednak, że nie potrzeba. Ułamał gałązkę najbliżej brzozy i przemierzył krokami tor pod taczki, przy czym w rytmie zaklęć czarnoksięskich uderzał gałązką o deski, które zaraz zaczęły się wydłużać i posunęły aż do torfowiska.

Krabat był tym oszołomiony.

– Pytam sam siebie – zawołał. – Po co wobec tego w ogóle pracować, kiedy czarami można uzyskać wszystko, co musimy wykonywać własnymi rękami?

– Na pewno – rzekł Tonda. – Ale jak sądzisz, czy takie życie szybko nie wylazłoby ci bokiem! Na dłuższą metę bez pracy to nic nie daje, chyba że wcześniej czy później chcesz zejść na psy.

Na skraju torfowiska stała szopa z desek, gdzie zmagazynowano wyschnięte cegiełki torfu z zeszłego roku. Chłopcy dostarczyli je taczkami, a Jur przeładował na wóz. Gdy wóz był już naładowany, wdrapał się na kozioł i zawołał przeciągle: „Wioo!”. Woły powlokły się powoli w kierunku młyna.

Tonda, Staszko i Krabat zużytkowali czas do powrotu Jura na ułożenie warstwami w szopie wydobytego tego lata torfu. Nie potrzebowali się z tym śpieszyć i to podsunęło chłopcu pewną myśl. Zapytał starszego czeladnika i Staszka, czy pozwolą mu na krótko się oddalić.

– Dokąd?

– Na grzyby. Wrócę zaraz, jak tylko zagwiżdżecie.

– Jeśli ci się wydaje, że je tu znajdziesz.

Tonda się zgodził i Staszko również.

– Mam nadzieję – zawołał – że masz ze sobą długi nóż!

– Gdybym miał, tobym go zabrał – odparł Krabat.

– Wobec tego pożyczę ci mój – rzekł starszy czeladnik. – Weź go i nie zgub!

Przy czym nauczył go, jak się nóż otwiera się za naciśnięciem sprężyny. Klinga wyskoczyła: była cała czarna, jak gdyby Tonda trzymał ją nad knotem palącej się świecy.

– Teraz ty spróbuj – mówiąc to, zamknął nóż z powrotem i wręczył go chłopcu. – Pokaż, czy sobie z tym poradzisz!

Kiedy Krabat nacisnął sprężynę, wyskoczyła klinga lśniąca i bezbarwna.

– Co ci jest? – zapytał Staszko.

– N-nic – odparł Krabat. Widocznie go znowu nabrano.

– Zmykaj! – przynaglał go Tonda – bo inaczej szanowne grzyby poczują pismo nosem i dadzą drapaka.

Cztery dni spędzili na torfowisku i Krabat cztery razy chodził na grzyby. Ale nic nie znalazł z wyjątkiem kilku starych koźlarzy, brązowych i łykowatych.

– Nie przejmuj się tym – pocieszał go Staszko. – O tak późnej porze roku nie możesz wymagać, aby ci się udało coś znaleźć, chyba że troszeczkę ci się dopomoże.

Tu znów wypowiedział jakąś formułę czarnoksięską, okręcił się siedem razy w miejscu, wyciągnąwszy ręce na boki, i wtedy wyrosło nagle na torfowisku chyba z siedemdziesiąt grzybów. Wyskakiwały jak krety spod ziemi, kapelusz przy kapeluszu, otaczając go jakby zaczarowanym pierścieniem: borowiki, gołąbki, maślaki, kozaki i gąski, jędrne i świeże, jeden obok drugiego.

– Och! – zdziwił się Krabat. – Musisz mnie nauczyć tych czarów, Staszku!

Wyjął nóż i już chciał się na grzyby rzucić, aby je zebrać; one jednak, zanim zdążył ich dotknąć, skurczyły się i schowały z powrotem do ziemi tak szybko, jak gdyby zostały wciągnięte w głąb na sznurkach.

– Zatrzymajcie się! – zawołał chłopiec. – Zatrzymajcie się przecież!

Ale grzyby już znikły i więcej się nie pokazały.

– Nie przejmuj się – powtórzył Staszko. – Takie wyczarowane grzyby są gorzkie jak piołun, tylko by ci popsuły żołądek. W zeszłym roku niewiele brakowało, a zdechłbym przez nie.

Wieczorem czwartego dnia Staszko i Jur odjechali na ostatniej furze z torfem do młyna, a Tonda i Krabat wrócili piechotą. Skracając sobie drogę, szli ścieżką na przełaj przez moczary. Nad dołami po torfie i bajorami snuły się pierwsze mgły. Krabat ucieszył się, gdy nareszcie poczuli twardy grunt pod nogami, było to w pobliżu Pustkowia.

Od tego miejsca mogli już iść jeden obok drugiego. Było to miejsce, które czeladnicy omijali, z jakich powodów – tego Krabat nie wiedział. Przypomniał mu się sen o ucieczce z młyna. Czy nie miało to czegoś wspólnego z Tondą, z pewnym miejscem tu na Pustkowiu, gdzie pogrzebano starszego czeladnika?

Ale Tonda, dzięki Bogu, szedł obok niego, był żywy.

– Chciałbym ci coś podarować, Krabacie. – Tu starszy czeladnik wyciągnął z kieszeni swój nóż sprężynowy. – Na pamiątkę po mnie.

– Czy masz zamiar nas opuścić? – zapytał Krabat.

– Być może – odparł Tonda.

– Ale nie mogę sobie wyobrazić, żeby Mistrz pozwolił ci odejść.

– Niejedno może się zdarzyć, czego niejeden nie może sobie wyobrazić – odparł Tonda. – Czy można temu zapobiec?

– Nie wolno ci tak mówić – przerwał mu Krabat. – Musisz tu zostać, choćby ze względu na mnie. Nie mogę sobie wyobrazić młyna bez ciebie.

– Niejednego w życiu – powtórzył starszy czeladnik – niejeden nie może sobie wyobrazić. Trzeba się z tym pogodzić.

Pustkowie było niezadrzewionym czworobokiem, mało co większym od klepiska, dookoła rosły skarłowaciałe sosny. W zapadającym mroku chłopiec rozpoznał rząd podługowatych płaskich kopczyków, niczym mogiłki na opuszczonym cmentarzu, zarośnięte wrzosem, zaniedbane, bez krzyży i kamiennych płyt – czyje to mogły być groby?

Tonda przystanął.

– Weź go – rzekł, wręczając Krabatowi nóż. I Krabat zrozumiał, że nie wolno mu odmówić.

– Ten nóż – powiedział Tonda – ma szczególną właściwość, o której powinieneś wiedzieć. Gdyby ci kiedykolwiek groziło niebezpieczeństwo, poważne niebezpieczeństwo, wtedy klinga zmieni barwę, skoro tylko ten nóż otworzysz.

– Czy klinga staje się wtedy czarna?

– Tak – rzekł Tonda – jak gdybyś trzymał ją nad knotem palącej się świecy.

Spis treści

Rok pierwszy

Młyn na Koźlim Brodzie

Jedenastu i jeden

To nie kraina pieczonych gołąbków

Senne wędrówki

Ten z kogucim piórkiem

Jazda, na żerdź!

Znak tajnego pobratymstwa

Pamiętaj, że ja tu jestem Mistrzem!

Handlarz wołami z Kamjenca

Orkiestra wojskowa

Pamiątka

Bez księdza i krzyża

Rok drugi

Według istniejącego we młynie porządku i cechowego obyczaju

Łagodna zima

Vivat Augustus!

Przy blasku wielkanocnej świecy

Opowiadania o Kapeluszniku

Koński targ

Wino i woda

Walka kogutów

Na końcu rzędu

Rok trzeci

Murzyński król

Jak się lata na skrzydłach

Próby ucieczki

Śnieg na zasiewy

Jestem Krabat

Jakby nie na tym świecie

Niespodzianki

Trudny orzech do zgryzienia

Orzeł sułtana

Pierścionek z włosów

Propozycja

Na pograniczu lat

Przypisy