Agresja elektroniczna i cyberbullying jako nowe ryzykowne zachowania młodzieży

Jacek Pyżalski

(c) Copyright by Jacek Pyżalski, Kraków 2012

Recenzenci:

dr hab. Barbara Szmigielska-Siuta,

prof. UJ prof. zw. dr hab. Bogusław Śliwerski

Redakcja wydawnicza:

Małgorzata Miller

Korekta:

Izabela Rutkowska

Projekt okładki:

Ewa Beniak-Haremska

Opracowanie typograficzne:

Alicja Kuźma

ISBN 978-83-7587-949-0

Oficyna Wydawnicza „Impuls”

30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5

tel. (12) 422-41-80, fax (12) 422-59-47

www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl

Wydanie I, Kraków 2012

Konwersja do formatu MOBI: Virtualo Sp. z o.o.

virtualo.eu

Wstęp

Nowe media, utożsamiane obecnie głównie z internetem, stanowią nie tylko jeden z czynników wpływających na socjalizację młodych ludzi, ale także w znacznym stopniu na środowisko, w którym ta socjalizacja ma miejsce. Wpływ taki, bez względu na to, czy oceniamy go pozytywnie, czy negatywnie, jest społecznym faktem. Nie może on być ignorowany przez nikogo, a już na pewno nie przez pedagogów, którzy z jednej strony mogą traktować taką sytuację jako szansę, a z drugiej jako zagrożenie.

Przekonania na temat tego wpływu i leżących u jego podłoża mechanizmów są często stereotypowe i nie uwzględniają całego jego bogactwa i wielowymiarowości, szczególnie w kontekście współoddziaływania z tradycyjnie rozumianymi środowiskami socjalizacji, głównie z rodziną, szkołą i środowiskiem rówieśniczym. Często zdarza się tak, że przy analizie wpływu nowych mediów górę bierze pesymistyczne podejście wskazujące przede wszystkim na zagrożenia wynikające z ich użytkowania. W kontekście oceny funkcjonowania młodych ludzi bywa, że czasami mamy także do czynienia z paniką moralną, u której podstaw leżą często pojedyncze, nagłośnione przypadki zastosowania nowych mediów przyczyniające się do tragicznych skutków.

W obliczu powyższego istnieje potrzeba naukowego rozpoznania pedagogicznego znaczenia nowych mediów zarówno w szerszym zakresie, jak i w zakresie szczegółowych – pozytywnych i negatywnych – zjawisk związanych z takim użytkowaniem.

Przedstawiona tu publikacja odnosi się do jednego z najistotniejszych zjawisk negatywnych, jakim jest agresja elektroniczna, której narzędziem realizacji są właśnie nowe media.

Swoje prace badawcze związane z tym zjawiskiem rozpocząłem w 2008 roku, równolegle z badaczami z Europy i krajów spoza kontynentu, którzy właśnie w tym okresie intensywnie zaczęli badać omawiane zagadnienia. Rozpocząłem od pilotażowych badań studentów, prowadząc jednocześnie w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Łodzi studencki zespół badawczy zajmujący się tym tematem. Równolegle, zarówno w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Łodzi, jak i w Instytucie Medycyny Pracy w Łodzi, zacząłem przygotowywać granty badawcze pozwalające w sposób uporządkowany rozpoznać i opisać zjawisko agresji elektronicznej wśród dzieci i młodzieży. Prace te zaowocowały uzyskaniem kilku istotnych grantów, których część wyników została przedstawiona w niniejszej publikacji 1. Najważniejsze z nich to badanie doświadczeń i przekonań nauczycieli związanych z agresją elektroniczną w ramach grantu Instytutu Medycyny Pracy o nazwie „Analiza cyberbullyingu jako nowego problemu zdrowia zawodowego pedagogów” oraz grantu habilitacyjnego pt. „Cyberbullying jako nowa forma agresji rówieśniczej wśród gimnazjalistów w kontekście pedagogicznych oddziaływań profilaktycznych i interwencyjnych”. Równocześnie w 2008 roku zostałem nominowany przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego do europejskiej Akcji COST IS0801 o nazwie „Cyberbullying: coping with negative and enhancing positive uses of new technologies, in relationships in educational settings”. Przedsięwzięcie to trwa – dzięki temu mam zaszczyt pracować z czołowymi naukowcami zajmującymi się agresją elektroniczną, reprezentującymi 28 krajów. Pozwala mi to z jednej strony na bezpośredni dostęp do najnowszych wyników badań i założeń teoretycznych, a z drugiej na dyskutowanie i rozpowszechnianie własnych ustaleń empirycznych uzyskanych w polskich badaniach. Współpraca ta zaowocowała także projektami badawczymi realizowanymi we współpracy z istotnymi ośrodkami akademickimi 2. Wszystkie te doświadczenia i badania pozwoliły mi na sformułowanie teorii dotyczącej agresji elektronicznej (teoria ABACUS) oraz typologii tego zjawiska wraz z pedagogicznymi implikacjami. Stanowiły one także podstawę do konstruowania praktycznych rozwiązań w zakresie profilaktyki i interwencji związanej z agresją elektroniczną 3.

Monografia, którą przedstawiam, stanowi podsumowanie czteroletniej pracy badawczej i koncepcyjnej oraz próbę opisu i analizy pedagogicznej zjawiska agresji elektronicznej w stopniu, w jakim jest to możliwe na tym etapie rozpoznania empirycznego.

Twórcza praca nad problemem agresji elektronicznej nie byłaby możliwa bez wsparcia, dyskusji i wspólnych działań badawczych realizowanych z moimi współpracownikami i przyjaciółmi z Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Łodzi i Krajowego Centrum Promocji Zdrowia w Miejscu Pracy Instytutu Medycyny Pracy w Łodzi.

Szczególne wyrazy wdzięczności należą się dr Monice Kaczmarek-Śliwińskiej z Politechniki Koszalińskiej za rady i uwagi dotyczące problematyki nowych mediów i instrumentów w nich stosowanych.

Serdecznie dziękuję także recenzentom – prof. Barbarze Szmigielskiej-Siucie i prof. Bogusławowi Śliwerskiemu, których wnikliwe uwagi pozwoliły udoskonalić tekst niniejszej książki.

Pragnę w tym miejscu podziękować także respondentom (nauczycielom, uczniom i studentom), którzy zechcieli uczestniczyć w prowadzonych przeze mnie badaniach.

Osobne wyrazy wdzięczności należą się dr Joannie Mazur i dr. Krzysztofowi Ostaszewskiemu za udzielenie zgody na wykorzystanie w moich badaniach wybranych narzędzi stosowanych w projektach badawczych przez nich kierowanych (odpowiednio HBSC i Badanie Mokotowskie).

1. Charakterystyka świata nowych mediów

Agresja elektroniczna nie byłaby możliwa bez nowych mediów. To właśnie one, zarówno na poziomie technologicznym, jak i kulturowym, stanowią narzędzie, a jednocześnie środowisko, w którym agresja ta może być realizowana. Konieczne jest więc, nim zaczniemy zastanawiać się nad agresją elektroniczną, przyjrzenie się podstawowym definicjom, koncepcjom i kontrowersjom związanym z kulturowym i społecznym znaczeniem nowych mediów, w szczególności tym, które modyfikują bądź każą przewartościować lub uzupełnić dotychczasowe koncepcje pedagogiczne dotyczące socjalizacji i wychowania.

Tomasz Goban-Klas (2007), powołując się na Petera Druckera, wskazuje, że mniej więcej co dwa pokolenia w krajach europejskich następuje tak znaczna zmiana kulturowa, że świat staje się na tyle inny, iż ludzie żyjący w dwóch oddalonych okresach nie potrafiliby zrozumieć rzeczywistości społecznych, w których żyją. W szczególności tego typu zmiany wspomniany autor wiąże z przemianami w zakresie mediów. Rozpowszechnienie w XX wieku prasy wielkonakładowej, filmu i telewizji (zwanych środkami masowymi – mass mediami) stanowi doskonałą egzemplifikację tego typu mechanizmów. Media te wpłynęły na kulturę (tworząc zjawisko kultury masowej). Goban-Klas definiuje kulturę w tym kontekście jako

[...] zbiór opowieści, które mówią nam o istocie wszechświata, jak powstał i jak działa, co jest dobre i co zte w zachowaniu w określonym czasie, miejscu oraz społeczeństwie (Goban-Klas, 2007, s. 38).

Jednym z badaczy szczególnie wskazujących na to, że rozpowszechnienie wynalazków komunikacyjnych stanowi punkty zwrotne w historii, był kanadyjski teoretyk komunikacji – Marshall McLuhan (za: Griffin, 2003). Autor ten zauważa, że rewolucyjny charakter zmian jest niedostrzegany w momencie, kiedy one następują, a zdefiniowanie go umożliwia dopiero przyjęcie perspektywy historycznej. Zmiany dotyczące dominujących w danym okresie mediów niosą ze sobą z reguły bardzo duże nadzieje wraz z ogromnymi obawami co do potencjalnego ich wpływu na ludzi i życie społeczne (Bargh, McKenna, 2009).

Jednocześnie część badaczy wskazuje, że zmiany w zakresie mediów, związane na przykład z dynamicznym rozwojem technologii komputerowych, najczęściej nie mają bardzo szybkiego i rewolucyjnego przełożenia na sposób, w jaki żyją ludzie. Mizuko Ito i inni, którzy badali wpływ korzystania z internetu na młodych ludzi, zauważyli, że:

[...] chociaż tempo zmian technologicznych może wydawać się zawrotne, to praktyka w zakresie relacji spotecznych, uczenia się i zabawy oraz wyrażania siebie przechodzą dużo wolniejszą ewolucję, wyrastając z odpornych spotecznych i kulturowych struktur, w których funkcjonują młodzi ludzie w codziennym życiu (Ito i in., 2008, s. 4) 4.

Podsumowując te wstępne rozważania, należy zaznaczyć, że nie ma właściwie sporu o to, czy media wpłynęły na życie społeczeństw i jednostek – spór dotyczy co najwyżej głębokości i charakteru tego wpływu.

Spis treści

- Wstęp

- 1. Charakterystyka świata nowych mediów

- 1.1. Czym są nowe media?

- 1.2. Cechy nowych mediów

- 2. Komunikacja zapośredniczona przez komputer

- 2.1. Komunikacja tekstowa

- 2.2. Komunikacja wizualna i dźwiękowa

- 2.3. Generalne charakterystyki komunikacji zapośredniczonej przez komputer

- 3. Nowe media jako środowisko socjalizacyjne, czyli człowiek w komunikacji zapośredniczonej

- 3.1. Mechanizmy funkcjonowania człowieka w kontekście komunikacji zapośredniczonej

- 3.2. Instrumenty mediów społecznych

- 4. Młodzi Ludzie jako pokolenie cyfrowych tubylców

- 4.1. Wykorzystanie nowych mediów

- 4.2. Nierówności społeczne w korzystaniu z nowych technologii komunikacyjnych

- 5. Wpływ nowych mediów na dzieci i młodzież

- 5.1. Korzyści związane ze stosowaniem nowych mediów przez dzieci i młodzież

- 5.2. Zagrożenia dla dzieci i młodzieży związane z korzystaniem z nowych mediów

- 5.3. Uzależnienie od internetu i telefonów komórkowych

- 6. Normatywność w internecie

- 6.1. Normy grupowe w internecie

- 6.2. Normy dotyczące wykorzystania technologii informacyjno-komunikacyjnych w szkole i rodzinie

- 7. Bullying jako specyficzny rodzaj przemocy rówieśniczej

- 7.1. Typologie agresji

- 7.2. Bullying (tradycyjny mobbing)

- 7.3. Cyberbullying

- 8. Teoria ABACUS w wyjaśnianiu cyberbullyingu

- 8.1. Konsekwencje bullyingu i cyberbullyingu

- 8.2. Sprawcy bullyingu i cyberbullyingu

- 8.3. Ofiary bullyingu i cyberbullyingu

- 8.4. Sprawco-ofiary bullyingu i cyberbullyingu

- 8.5. Bullying a cyberbullying – współwystępowanie zjawisk

- 9. Nie tylko cyberbullying – w kierunku innych typów agresji elektronicznej

- 9.1. Agresja elektroniczna wobec pokrzywdzonych

- 9.2. Agresja elektroniczna wobec celebrytów

- 9.3. Elektroniczna agresja uprzedzeniowa (bias bullying)

- 9.4. Agresja elektroniczna wobec nieznajomych (impulsywna)

- 10. Metodologia badań

- 10.1. Badanie „Cyberbullying 2010”

- 10.2. Badanie „Nauczyciele 2009”

- 10.3. Badanie „Studenci 2009”

- 11. Cyberbullying i agresja elektroniczna jako ryzykowne zachowania młodzieży – badania własne

- 11.1. Zaangażowanie młodych Ludzi w nowe media i komunikację zapośredniczoną

- 11.2. Spostrzeganie zagrożeń związanych z użytkowaniem nowych mediów (w tym agresji elektronicznej) przez uczniów i nauczycieli

- 11.3. Sposoby realizacji agresji elektronicznej i cyberbullyingu oraz rozpowszechnienie tych zjawisk

- 11.4. Rozpowszechnienie cyberbullyingu i bullyingu wśród gimnazjalistów

- 11.5. Poza agresję rówieśniczą – inne typy agresji elektronicznej

- 11.6. Nowe jakościowo cechy cyberbullyingu

- 11.7. Agresja rówieśnicza online i offline jako jedność

- 11.8. Charakterystyka motywacji i atrybucji działań sprawców agresji elektronicznej

- 11.9. Konsekwencje doświadczania agresji elektronicznej i cyberbullyingu

- 11.10. Reagowanie pracowników szkoły i rodziców na sytuacje związane z agresją elektroniczną

- 11.11. Uwarunkowania agresji elektronicznej i cyberbullyingu

- 11.11.1. Szerszy kontekst wykorzystania nowych mediów a agresja elektroniczna i cyberbullying

- 11.11.2. Środowisko rodzinne a agresja elektroniczna i cyberbullying

- 11.11.3. Środowisko szkolne a agresja elektroniczna i cyberbullying

- 11.11.4. Środowisko rówieśnicze a agresja elektroniczna i cyberbullying

- 11.11.5. Normatywność w środowisku szkolnym i rodzinnym a agresja elektroniczna i cyberbullying

- 12. Wnioski z przeprowadzonych badań w kontekście działań pedagogicznych mających na celu profilaktykę i interwencję w zakresie agresji elektronicznej

- Bibliografia

- Aneks

- Załącznik I. Kwestionariusz zastosowany w badaniu „Cyberbullying 2010”66

- Załącznik II. Kwestionariusz zastosowany w badaniu „Nauczyciele 2009”67

- Załącznik III. Właściwości psychometryczne skal zastosowanych w etapie ilościowym badania „Cyberbullying 2010”68

- Przypisy