Spis treści

- IŚCIE!

- JAKBYM JUŻ WIEDZIAŁ

- WYBORNY LIPIEC

- KAMIENIE I KAŁUŻE

- CYKLOP

- GDY BUDZI SIĘ CZŁOWIEK

- TELEFON PRZYJACIELA

- POGRZEB

- FRANCISZEK SCHUBERT ODCHODZI

- POGRZEB MÓJ, NIECO WYMARZONY

- LABIRYNT, WYJŚCIE

- INNY AMBARAS

- PRZYKRA HISTORIA

- RUSZONY OBRAZ

- RUSZONY OBRAZ 2

- RUSZONY OBRAZ 3. TYSIĄC WATERGATES

- SOLIDARNOŚĆ LWA I GAZELI

- MILIJON ALBO WIELKA PRZEMIANA

- SARMATYZM? OCZY W GARŚĆ!

- UCIĘTA NOGA

- POSUCHA WIATRU

- REKONWALESCENT

- GÓRA

- OŚMIELANIE

- MŁODA DAMA, STARSZY PAN

- ROZPALC ORAZ CHŁOPIEC IMIENIEM DEG

- W ZAGIĘTEJ PRZESTRZENI

- ROZMOWA AUTORA Z WYDAWCĄ

- GÓRY TEŻ SAME PRZYCHODZĄ DO NAS SZKIC DO TOPOGRAFII NIEOBECNEGO MIASTA

- KUNDALINI

- ŁABĘDŹ Z TUONELI

- COFNIĘTE POWOŁANIE

- CZŁOWIEK, KTÓRY TAŃCZYŁ Z KONIEM

- WIZYTA U MŁODEGO DENTYSTY

- CZAS CHMURY

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

© Copyright by Wydawnictwo Poligraf, 2013

© Copyright by Jacek Pankiewicz, 2013

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żaden fragment nie może być

publikowany ani reprodukowany bez pisemnej zgody autora

lub wydawcy.

Projekt okładki: Bimali Horska, Jacek Pankiewicz

Redakcja i korekta: Jacek Pankiewicz

Skład: Wojciech Ławski

Książka wydana

w Systemie Wydawniczym Fortunet™

www.fortunet.eu

ISBN 978-83-63506-27-8

Wydawnictwo Poligraf

ul. Młyńska 38

55-093 Brzezia Łąka

tel./fax (71) 344-56-35

www.WydawnictwoPoligraf.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

IŚCIE!

Szło by się. Ale nie idzie się. Byle łażenie, wałęsanie się iścia nie czyni. A tu nogi jak z waty. Nic z iścia dzisiaj…

Iście! Żeby iść, trzeba wpierw miejsce swoje mieć, więc miejsce wynaleźć, stamtąd ruszyć. Lecz tu nogi…

Jak nie ma skąd iść, niech sobie kto Kamień znajdzie odpowiedni; na nim ot, stłukłeś sobie paluszek, to i przysiąść się możesz, chusteczką paluch owinąć albo czym; bo w drodze się zakurzy; a Kamień już twój! wyruszyć skąd masz, a dokąd jeszcze nie wiesz.

I droga się kurzy, palec nabolewa, ale ty, stoik, już jesteś idący! masz własny Kamień Założycielski Iścia! cała historia odtąd może być twoja.

A potem potem, jak ci się nieźle już szło; gdy jeśli będziesz miał to szczęście, na drzewa się pogapiłeś, one też zauważą ciebie – obejrzysz się, i patrzysz, a tu Drzewo w równym tempie posuwa za tobą! dla niepoznaki zerkniesz w bok – znów patrzysz, a ono nie gubi się!

Bo poniektórzy mają takie życie przede wszystkim, że oni niczemu nie przepuszczą – dla nich cały świat! Ale nie każdy potrafi być taki uważny.

Są tacy, że i z siebie muszą wyjść najpierw, by potem żyć!

Wstałem dziś rano, poszedłem do bramki, wziąłem bilet, przepuścili – i tak na szczęście zaczyna się moje Iście! Bo dookoła jakiż bałagan!

Żeby z sensem iść, trzeba wpierw Porządek Iścia stworzyć. A to nie byle rzecz! tylko nielicznych stać na to, by iść z sensem, a choćby nawet i bez porządku. Improwizacja tworzy nieraz porządek, i byłoby nieźle tak umieć, żeby tylko dla takich był świat.

A tutaj jest tłum i przede wszystkim kurzy się!

Ty sobie idziesz. Znasz pewną tajemnicę. Bo jak nie można w tłumie – idzie się poza!

Ale i tak nie zmieniło się nic po drodze – ty idziesz, idziesz, a Droga coraz dłuższa! ale i dalej idzie się! Po co tam tyle bałaganu? martwisz się.

I deszcz już pada, ale idzie się! nie zdążyłem nawet podejrzeć, skąd pada? długo tak będzie?

wyszedłem na Wzgórze – widok na całą prowincję mam! ale tu istne Tusculanum! dolina smutna jak dziewczyna, co w ruchu zatrzymana, stoi, marnieje, donikąd iść jej nie idzie.

A i człowiek ustał, jakby już nie miał gdzie iść.

To i Deszcz już ustał;

więc wracać pora; ale z czym?

bo jak kto nie ma co z życiem zrobić – wstaje rano, dochodzi do bramki, płaci za bilet, a stamtąd byle odejść jak najprędzej! Ale czasem od iścia i Góry kruszeją! wielkie Pomysły tam powstały!

choć i Góry te dziś martwe!

To lepiej niech już Deszcz zapada.

A była Jedna co szła, to szła i niedoszła! szparki po oczach zarośnięte ma, szuwaksem w dodatku pozasklepiane, lekko się poślizgnęła, w kałużę wpadła, ot, niedoiściątko jakie! poleży teraz, aż jej odmięknie.

Bo trzeba iść! a jak kto nie ma co z życiem zrobić – może się okazać, że całe to życie jakieś nienormalne –

coś trzeba zacząć! przekonać się, jak to tam potem będzie dalej. Przynajmniej trzeba by –

i znów zaczynasz tak jakoś – i już niezatrzymanie twoje, gdzieś dojdziesz!

co czasem okaże się złudzeniem optycznym, cały ten tam Horyzont, co widzisz tylko, ale i gdy stoisz!

trzeba iść?

Jak sobie kiedyś obliczyłem, w życiu przeszedłem równik ze dwa i pół raza; codziennie do szkoły, a potem głównie dookoła niej – zajęło mi to też z półtora równika. I dziś nie tracę czasu na złudne nadzieje – ot, sprawdzam sobie i idę! nowy Horyzont niech ukaże się – bez Tuskulanum!

‚Ach, jaka tu piękna pogoda dzisiaj!’ kiedyś powiem sobie.

Paluch już mam cały, kolejny Kamień wyminęło się sprytnie; nawet teraz i Strumyk, co w poprzek drogi mi się rusza, szemrze i mknie, zatrzymać mnie nie potrafi,

‚wpaść by do wody dla ochłody!’

myśli się; już i higienista kiedyś tak mówiła; a nie chciałbyś?

Zza Górki hen coś, aż światło w oczy kole!

i nie da się iść!

nad szczytem tam złośliwy świetlik siedzi; i prześwituje; a to wschodzi Słońce! ono widać też nie chce cię zostawić!

więc idę w pół zgięty; do ważniejszych rzeczy stworzonym się jest – niż byle uleganie!

‚…bo trzeba mieć twardość w sobie, z okolicznościami równo grać!’

Aż opadnięty z sił, wieczorem, gdy rąk ni nóg nie czujesz, potrzeba kogoś, oparcia się… o coś… potrzeba ci sił!

…bo czyż i o tej maleńkiej Górce zapomnisz? to do niej startowałeś dziś rano!

morze gór ominąłeś, po falistej tafli grani ślizgnąć się umiesz jak koza!

ba, teraz może i pofrunąłbyś sobie –

albo popłynął gdyby…

stąd Dolin już nie widać wcale, zostały! były wczoraj!

‚a bo ja umiem przekraczać stany bierne!’…

‚…i wdzierać się coraz wyżej!’

jakby do czegoś kiedyś miał daleko…!

‚ba, do Nieznanego ja, do Nierozpoznanego dążę!’

kto już takiego celu spragniony, Bezdroży się nie zlęknie!

– przede mną Góra! taka co do nikogo nie schodzi!

co do niej człowiek może przyjść – ale odejść nie zechce!

‚jak raz się poddałeś próbie! – ‚

oj, nie radziłbym ja wyprawiać się w drogę komuś,

kto tam Na Dole wybrać sobie mógł świadka; nie wytworzy sił!

tutaj sam musi być w roli Aktora!

‚to ja tam dojdę i nie poddam się Górze!’

za tobą zaś natrętni, śmieszni, po piętach drepczą; tacy co zdepczą i cały świat!

niech nikt nie dowie się, czego dokonałeś! bo tylko ci, którzy tu byli, wiedzieli!

…wrócić do tamtych?

co zechcą ci podyktować ton, swój, żebyś go uznał za własny; żebyś zatańczył, jak zagrają!

„bo z nami żyje się krótko, ale pewnie!”

mijanych spojrzeń nie pojmiesz nawet.

A Potok, który cię brodem teraz okrążył, jak wstęga wolności snuje się, pyta,

‚czy ty aby mnie kiedy przekroczysz?’

bo zostawiłeś ślad, a woda go zmiata,

to jakbyś po linie wędrował przez świat

zamarzeń, półmyśli, planów do rychłego pozbycia cię;

tak chwile trwają, w pamięci nawet i wyobrażonej liny nie staje, choć nią szedłeś!

– to i się przypatrz, Spoglądaczu z Drogi, jak tu przemiennie wciąż jedno się w drugie przekłada, jak cudza nieuwaga na twoim czole wygniata przypadkowy ślad

niedowidzeń, kłopotliwego bezczucia,

i wahasz się, czy stwierdzić, że coś naprawdę niby się wydarzyło?

tu samoistna cisza.

A zasię ktoś jak tak już wyrzucony z siebie, że i jednej chwili nie może tam wytrwać

niech jako Ryba, na brzeg wieczornym pacnięta przypływem, ot, pomyleniec Rodzaju –

niech metamorfozę swą od tego zacznie; by cyklem podskoków, najpierw żądny, by horyzont zobaczyć! a to i dobry znak! choć nie jak szlachetny Żółw, mistrz celu! lecz on, z nieobsadzonego powołaniem nadania, nieodkryty płaz, runął w stronę nieznaną –

i będzie ćwiczył, aż mu się skrzela w płuca przemienią! i choć świat obok brnie jak popadnie,

on po swojemu wreszcie Pełzacz.

1994/1996, 2013

JAKBYM JUŻ WIEDZIAŁ

Pamięci Ślepego, z którym

w dzieciństwie nieźle popracowaliśmy

Szedłem drogą nieuczęszczaną, wystarczy spojrzeć, by wiedzieć: musiałem tamtędy iść na wprost, gdyż obok miałem tylko strome stoki. A stawało się szaro, jakby od każdej chwili na nowo, tak tam na taką drogę, i pogodę. Do wyjątków należały rozbłyski, a pogody właściwie nie było wcale.

I teraz akurat stało się ciemno, a nawet czarno, nie wiadomo, czy to pogłębił się wieczór, czy była noc przed rankiem? Grzmiało, błyskało się i zawiewało, jakimś zimnym marcowym śniegiem, a potem jakby ocieplało się na deszcz, i schło się w podmuchach – może już do bliskiego ranka? Wszystko, co z tego parcia żywiołów i próby przetrzymania z ludzkiej strony się ostało – niebawem zaczynało się dziać od nowa.

Nie miałem zegarka, zresztą i po co tam śmieszny zegarek wobec nie uznającego żadnych miar zmieszania wszechzjawisk! Zapomniałem zatem co poczucie czasu, i co o innych rzeczach wiedziałem. Bo i jakże śmiałbym nosić w sobie coś tam całkiem nieużytecznego! W takich sytuacjach człowiek nie chce wiedzieć nawet, kim jest teraz, jaki ma wygląd, dlaczego tam się znalazł? A jak długo trwać to będzie? wie może jedynie tyle, co w następnej, nagle trafionej chwili będzie musiał uczynić?

I czy przyjdzie na coś choć krótki moment, czy to będzie trwać dłużej, bardzo długo! Tego nie przewidzi nikt. I pamięć przy tak nagłym, nieokreślonym obowiązku staje się niczym.

Zza chmur, o ledwo rysujących się kształtach, przebiła się wreszcie wiązka światła, jednak tak zewsząd schlustana czernią, że mi nie zdążyła pokazać drogi; górą jakby puściła smugę w dół, na ziemię i na drogę, ale za krótko, więc tym bardziej oślepia. Nie dochodziła tu do nas nawet żadna łuna; mówię do nas, bo z żywych na tej scenie cholernie rozległej scenie, jak się wnet okazało, byłem nie tylko ja.

Obok mnie, a właściwie za mną, też po omacku, szła Dziewczyna, o której wiedziałem tyle, że od jakiegoś czasu idzie tamtędy, nie wiadomo skąd i dokąd, lecz i do pewnego stopnia razem ze mną. Tak nam się zeszło, lecz z braku wolnej chwili, względnej ciszy nawet, nie zagadaliśmy do siebie. Tak że całość czynności, możliwych przypuszczeń o sobie, zdarzeń odkładaliśmy na potem. Aż nam znów się objawi tamten zapaplany świat.

Gdy choć na moment ścichnął i zgasł cały ten zwidok groźnych zdarzeń, od których zależało nasze utrzymanie się przy życiu, na tej ścieżynie przypuszczalnej, której nie można było zgubić, okazywało się choćby światło łowione z kałuż, cenne bo ostrzegało przed głębszymi wybojami; jego lustro przy silniejszym błysku pokazywało i niebo, w tych swoich drgawkach, jakby poirytowane. Dziewczynę od pewnej chwili zacząłem holować za sobą, kiedy w zapadłej znów ciemni krzyczała nie mając sposobności postawienia następnego kroku; wtedy i należało trwać w miejscu, a ruszyć dopiero czy skoczyć, kiedy coś błyśnie! możliwy okaże się kierunek dla nas dalej.

A gdyśmy już wdrapywali się, każde czworonóż – może i na szczyt albo odnogę czegoś – nagle, w błysku przeciwległym mignęła nam w zwidzie, jakby na wyżej położonym ukraju drogi, jednak mknąca w poprzek niej, furmanka z koniem! Wyglądało to niby, że w zawiewach wiatru rzucała się tam po bezdrożu, przy niesamowicie wygiętej w bok rozworze, tak iż ledwo pół wozu oraz troniło i koń mogli się choć na moment uratować.

W drugim zaś błysku zobaczyłem, że koniem już rzuca jakby ogonem od tego roztrzęsionego pojazdu; ale utrzymywali się jakoś, koń to utrzymał, niby jego wola uczepiła się jakiejś teoretycznej krawędzi ocalenia!

Była to krawędź góry z pewnością; furmanką pomiatało w te i wewte, ale nadal jeszcze była. Pęd jednak coraz wyraźniej ciągnącego konia, nabrany wreszcie rozmach jego rozbiegu – utrzymały równowagę na przekór działającym siłom, no i logice! To koń narzucił swój porządek w całej tej gmatwaninie!

Aż znów ściemniło się, zniknęli nam z oczu, przez wiejący wiatr nie można było słyszeć turkotu wozu – może i obsunęli się gdzieś w dół, nim usłyszelibyśmy –

– Ani chybi spadną! krzyknąłem.

Ale było to pewnie tak cicho, że Dziewczyna nie posłyszała. I nie powinna zresztą. Bo mogli się byli zsunąć gdzieś po błocie. Ku mnie zawiało końskim potem, to świadectwo wątłe, nie wiadomo skąd wiało.

I przypomniałem sobie, że już widziałem, jak koń ma poobcieraną skórę, to pewnie i rany. Ale w tym jednym błysku?! Więc walczyć musiał ostro i przedtem! Nawet dobry woźnica w tych warunkach dawno straciłby głowę.

Kiedy w czerni znów pod stopami wymacaliśmy ścieżkę, satysfakcję poczułem, że oto może już zaraz, wyrwiemy się stąd gdziekolwiek! i niekoniecznie zaraz na szczyt ale! przecież jeszcze nie zginęliśmy!

Wyjdziemy tam, gdzie wiatry będą nie tak nachalne, a może i pokaże się trochę słońca?!

wyjrzy do nas w większym, niż dotąd bywało, ułamku! Tak bezczelnie i tyle chcieliśmy!! –

A kiedy już rzeczywiście stało się trochę jaśniej,

nagle znów pokazało się to widmo na niebie – a w nim z zaprzęgiem, pełnym wozem jednak, pędzący koń!

nasz Koń! poradził sobie!

pędził tu aż do tej chwili!

uratował siebie i zaprzęg.

Może dołączy do nas teraz, tak że będę go mógł za szyję objąć! zostać jego jeźdźcem lub woźnicą! tylko dotrwaj tam z tym zaprzęgiem!

pokaż, choć ty nie masz pewnie jednego oka!

ty biegłeś do nas, lekceważąc wszystko! bo nie mieściłeś się na ciasnej ciemnej drodze!

A teraz sam się zatrzymał, stoi, i tylko drżą mu nogi.

Ale to zwycięstwo! prawie tak lekkie że!

I stoję ja, dochodzi do mnie Dziewczyna.

– Patrz, przyszedł do nas! powiada.

Jest to jej pierwsze odezwanie się, które słyszę. A słyszę jak własne myśli, tak dobrze.

I Koń zdarzenia połączył!

Reszta, choćby świat był tak wielki, większy jeszcze niż tu, i choćby gdzieś się schował – On tam trwał i hałasował po swojemu, i cieszył się – reszta nie musi być ważna.

I między myślą a słowem jest Koń! On, Motorniczy zjawisk dzisiejszego dnia\nocy! wyzbyty słabości!

I taką wdzięczność mamy dla Niego, taką wdzięczność!

A wspiera nas jego wysokość Zgnębiona Chudoba! Wcielona wierność! dobrze użyta siła! –

Zaś tam przed nami, jeszcze w ciemnej smudze stoi – szczyt!

I jakbym już wiedział – co to jest życie!

październik ’89, czerwiec ’94

WYBORNY LIPIEC

1

To był naprawdę wyjątkowy, cudowny lipiec wtedy. Bo jeden przeszedł, drugiemu oddał, a kilka dni temu i ten drugiego pogonił. Front był już na jakieś trzysta kilometrów od nas. W lesie pełno zbroi zostało, bawić się jest czym! I las zdążył się nieco zabliźnić zielenią. Ten las był na skraju wielkiej puszczy; w nim polana, piękne wzgórze, i tylko ja, chłopiec paroletni, samotny, bezpieczny.

I był ten Serwitut, jak go nazywano, dziedzictwem z puszczy, po którymś z ostatnich nadleśniczych, zwany Olchowika Ogrodem. Jak powiedziałem, oprócz mnie nikt tam się nie zjawiał. Daleko odeszły fronty, ziemię opanowała zieleń; wzgórze wianuszkiem otoczyły czeremchy, chłodziły mnie mdlącym aromatem; tylko z podeschniętych łozin dziwna dawność szła, od tej błotnej wierzby także; dawność tajemnicza, wieczna. I odbywałem wypady w gęstwę leśną, błądząc w niej, czasem i nie znajdując powrotu; ale rozdzierałem prze sobą palcami gałęzie, w końcu wychodziło się na Wzgórze!

Każdy zakątek gęstwy stawał mi się coraz bardziej domem, ja, spokojny, cichy gość, opiekowałem się tam wszystkim, byle czym. I nie bolała mnie głowa. Każdego ranka zachodziłem coraz to gdzie indziej, żeby pozwiedzać, sprawdzić, na ile co się zmieniło od wczoraj, od tego, co być może już i nie było; tak stało się ważne nie tylko Wzgórze, lecz moje zagubione polany w gąszczu;

‚oj urosłyście mi tu od wczoraj! i wy trawki, co się chcecie ukryć z wyglądem nowym!’ całe życie potem, gdzie się tylko znalazłem, szukałem takich miejsc właśnie,

by mi się dały sprawdzić co do podobieństw, różnic,

a już szczególnie na tym punkcie – czy chętnie mnie witają.

I się zaczęło to moje wejście w żywioł, to nieodwracalne ach, iście ku przyszłości.

Kto wie, czy życie i nie powinno kończyć się tak, jak zaczyna? by miejsca nas odpoznawały? nad tym się zastanowić!

i nikt po tobie nie pójdzie tą samą drogą; a ty sobie czasem – zdarza się!

2

Odtąd wspominać lipiec – i o Olchowika Ogrodzie nie pomyśleć? zgroza! to stamtąd szło się w świat!

dziecko wyrusza w świat głównie po to – by gdzieś tam jak najszybciej stać się dorosłym!

a już szczególnie ja – do dzieciństwa nie przyznaję się nigdy.

Na Olchowika Ogrodzie – nic złego nigdy mi się nie stało; jak tam nie wrócić?!

zawieruchy wojenne, fronty, wrogi świat przedtem i potem, nawet egzekucje tysięcy więźniów nie na moich oczach odbywały się, lecz o kilometr dalej – ich transporty widziałem na szosie, domyślałem, co nastąpi za chwilę; i że nic się nie odstanie; ale liczyłem, że choć któregoś z nich uda mi się uratować, jeśli z egzekucji umknie, prześlizgując się przez stosy trupów ku górze –

Jak każdej wiosny tamten porządek świata ustępował – przed porządkiem nowym, nie moim, lecz tam ospałe, ciepłe powietrze, płuca o tym wiedzą, tamci ludzie, których nie było –

kiedy przysnąłeś pod drzewem, powietrze sprawiało, że po obudzeniu i nastrój inny stawał się, stary dawał się przezwyciężyć –

na Olchowika Ogrodzie nie stanął potem żaden budynek, a dla mnie to Miejsce było już domem, od zawsze!

Głupi ludzie uważali, że tam było pastwisko.

Ale i za mojej dorosłości zjeżdżało się tam z górki na pazurki, a ja przychodziłem, żeby się Miejsca poradzić w każdej ważnej sprawie!

stamtąd niby to kompasem ustawiałem sobie strony świata, przyszłego dla mnie! tam przyszedł mi do głowy tytuł pierwszej powieści. Ogród potwierdzał mi choćby najbardziej nikłe trwanie i przydawał ważności, troszczył się, gdy ktoś inny troski mi nie odmawiał.

3

Aż zdarzyła się przerwa, wyzbyto się mnie z tamtych stron, przestałem się zjawiać;

‚jeszcze tylko Ogród mnie nie zapomni!’ łudziłem się.

Aż za którymś niepobytem –

‚przecież ta Ziemia jest jedna! tyle podobnych miejsc na świecie! znajdę, jak każdy, i ja jakiś kawałek dla siebie!…’

a Ziemia, jeśli dobrze się przysłuchujesz – odpowie ci; ‚nie, innego nie znam!’

4

Z odległych stron coraz mniej jakbym słyszał głos Tamtej; gdzie zawsze czułem się pewniej, byłem u siebie!

Dziś Ziemia staje się jak przecięta na pół, przepołowiona; jedną połówkę widzisz z pamięci, a druga się wymyka, byś jej przypadkiem nie mógł rozpoznać.

A z Dodatkiem co się stało?

pod wieczór, o szarej porze, stamtąd zaczynałem wyobrażać sobie życie w innym miejscu, jak to w nieodległym, widocznym stamtąd, Mieście, niewidoczni ludzie przed zapaleniem świateł, stawali w oknach, wlepiali wzrok we mnie, jak to ja tam na Dodatku orzę pole.

A z Zabłociem co? niemałą część wojny tam spędziłem, gdy przechodził kolejny front, zdobycznego Konia tam ukryłem, wykurowałem, sam nie przeżyłby nawet doby! i podzdrowiałego już Sowieci mi go znów odkradli; w zamian zostawili katiuszę, zepsutą jak to zwykle u nich.

A z Kolonią co? na niej nikt nie nauprawiał się ziemi tyle co ja, przez kilkanaście lat. Oranie, bronowanie, a po żniwach podrzucanie na furę i zwożenie osuszonych snopów było moją specjalnością. I wyorywanie kartofli dla kopalników jesienią, o świcie, żeby tylko jeszcze zdążyć na lekcje! po lekcjach, już po ciemku, zwożenie worków pełnych, ciężkich jak nabrzmiałe dynie, odbywało się to i przy świetle Księżyca, bo ten mi sprzyjał! przyświecał drogę, choć sam musiał się najpierw wymknąć drzewom z Serwitutu, leniwie z gałęzi zwlec swoją miedzianą tarczę, zawisnąć na naszych Klonach, tych już z Siedliska; drogi do piwnic mi nie przyświecił, bo ja, choć człowiek młody, tam bym się nie pogubił.

I jak nie spojrzeć Stronom w oczy? Tamtemu? jak nie oddać coś z siebie, kiedy już dać mogłem?!

choć przecież i Góra Lipowa w noc dywanowych nalotów nas ocaliła, gdy z Ojcem przylegaliśmy plackiem do Ziemi, jak najściślej! bo ona taka wielka, niech nas ochroni! prożektory aż paliły w plecy! a Góra chroniła przed atakiem;

jak nie jechać tam, nie patrzeć, nie zwidzieć wszystkiego!!

Może tylko Czajkowski, człowiek wszak z tamtych stron, co pokazywał się od strony Serwitutu, ten od Serenady melancholijnej, może on wytłumaczy wszystko swoją melancholią? wiedziałem, że przecież znów tam przyjdzie, zza horyzontu – i wyrozumie!

I koniec wypominania.

Bo tylko dziecko ciągle się spodziewa – że obiecanki są najważniejsze! na ich spełnienie czeka z naddatkiem woli, ufnie!

Tam wydawało się czasem, że istnieję – i z wzajemnością! byłem jeszcze wszak naiwny, dziki, a wciąż za mało zuchwały, by wyjść z lasu.

Jak stamtąd odejść – nic nie zostawiając w zamian?

1997, 2013

KAMIENIE I KAŁUŻE

Pamięci Pani Wandy Chmielewskiej

1

Z okien mego mieszkaniowca widzę pyły nad miastem, kurz, przez drzwi wciska się odór narkotyków, pichconych w sąsiedztwie; a tu u kolegi w Mniejszym mieście wystarczyło dziś, bym wyjrzał przez okno, i uświadomiłem sobie, co jest do podjęcia od zaraz!

Kolega jest uznanym pisarzem, niczego w oknie nie widzi rzecz jasna, interesuje go pielęgnowanie uznania; więc już się zastanawiam, jak usprawiedliwić swoją obecność tutaj, mój pobyt z rolą gościa;

bo choć nie mówię tego głośno, wiem już po pierwsze, drugie i trzecie, że przeszłość i przyszłość tego miejsca nie do niego należą;

właśnie stąd biegną może i najważniejsze koleje pewnego życia, to po tych torach kolejowych za oknem wyjeżdżałem myślą w świat, jak teraz wracam w dzieciństwo i młodość, sześćdziesiąt lat temu, zaraz po wojnie –

obok torów kolejowych jest droga, za nią las, dziś niby mniejszy niż przed laty, jakby do ziemi wrósł przez tak długi czas, a jego otoczenie pęczniało na wszelkie sposoby; to co dawniej było mniejsze, było wszędzie; a ludzie?

ci, uczestniczący w wojnie – pozostali mi w pamięci jako znajomi, nie urośli, lecz i nie zmaleli, utrzymali swą wielkość; a ile tam się działo! byłem ze wszystkich i wszystkiego najmniejszy, choć przetrwałem do dziś, niebawem zniknę też jak bańka mydlana;

na Wzgórzu z lewej cicho zalegała wieś, dzisiaj to część miasta; choć ja w tę miastowość nie wierzę, nie odwiedzę jej; a za następnym Wzgórzem i Kotlinką odczytać by się dało, po wgłębieniach śniegu, ścieżkę, którą chodziłem; idę bywało o mroźnym, bardzo mroźnym świcie, minus dwadzieścia parę stopni, jeszcze ciemno, powietrze ścinające oddech, pcham się sam, po raz pierwszy wędruję po wojnie do szkoły; ale i tych pierwszych razy było wiele, szedłem bywało po raz drugi, trzeci, dziesiąty, mierzyłem się z zamiarem, i nie dochodziłem do tej szkoły; więc jakby idę i nie dochodzę; czas się uparł, żeby tak było, nie chciałem tego uznać ja;

już gdy zacząłem tam dochodzić – to co najwyżej na koniec lekcji albo po,

a w każdej marszrucie towarzyszył mi wilk, czy tam lis, zawsze go widziałem z tyłu czy z boku, lepiej było się nie oglądać, on czaił się ze dwadzieścia kroków za mną, ale żeby DOBIEC, napaść, to nie! na chyba zbyt nieśmiały był, szedł, pilnie uważając, czy aby ja nie padłem, bo dopiero wtedy –  ale chyba i zbyt chytry nie był, żeby mi złego psikusa zrobić wcześniej;

‚jak ty się tam obsuniesz, chłopaczku, głębiej w śnieg, to ja do ciebie zajrzę!’ wtedy to on już nie zostawi mnie w spokoju;

i szło się jeszcze w ciemną noc, od szóstej rano! po bieli, jak ruchomy cel;

ale bo do Miasta muszę się dostać, którego nie widać, a jak się pokaże, to już bezpieczniejszy będę! narazie tylko szybciej trzeba iść, byle nie zapaść się!

i przez cały czas udawałem, że się go nie boję, że się go nie boję, nic a nic!… tak przyśpieszałem aż do Przejazdu, tam Dróżnik z budki wyjdzie, huczący pociąg będzie witać, czerwoną chorągiewką zamacha, a pociąg z dalekiego świata co mknie, odstraszy zbójcę, jak i ten Dróżnik; wtedy ów nieudacznik, ślamazara zniknie, następnego ranka dopiero się pojawi, a mnie tu może już nie będzie, choć będę, dając niby to poznać, że on za mną tam chodzi nadaremnie, więc muszę przynajmniej udawać, że jestem dość straszny, w stosownej chwili groźne chętki odezwą się… kiedyś o wiele bogatszy był świat – gdy stawiał cię wobec groźnej próby; i się wiedziało, że

– dopiero szkoła nauczy cię wszystkiego, chłopcze!

A szkoła, cóż mam powiedzieć?

wyćwiczony w rzemiośle niedocierania do niej po pierwszym, drugim i kolejnym razie! kiedy spóźniony wdarłem się do jej pustego wnętrza – cóż, nie spodobała mi się!

2

Zbyt długą i ciekawą drogą się szło, zbyt głęboko nogi w śniegu zapadały się, że i akcenty we mnie poprzestawiały się; prawdziwe życie zmarzniętej ziemi poznałem już przez dotyk;

gdy z wysokiego okna, cudzego, oglądam ją dziś w szeroko rozpostartej połaci – tamten świat wciąż widzę: jasny, przystępny jak na dłoni… a szkoły swojej nie widzę! wejścia do niej nie pamiętam! tamto swobodne iście i dziś bym wolał, w głowie je mam, a z witaniem ot, różne kłopoty bywają;

świat, który mi się przybliżał i sam zwijał pod stopami, w swej jeszcze większej rozciągłości wciąż trwa! a ja ufny czytam, że to jego gotowość do wszystkiego taka była i jest do spotkania ze mną –

‚jeśli się tylko za bardzo nie potkniesz, chłopcze! jeśli zbyt głęboko się nie zapadniesz – ‚

na czarną, ruchomą plamkę na śniegu wciąż ktoś czeka.

Więc jak najszybciej chciałem się zorientować, kto w tym bałaganie powojennym, poza wilkiem albo lisem, liczyć się będzie teraz? ważne spodziewanie miałem, że będę to wiedział!

poza Dróżnikiem na Przejeździe, poza łoskotem Pociągu, że i sam znajdę trochę sposobów na osłonę mej bezbronności.

Choć po przejściu frontu broni w lasach było sporo; sam miałem na własność katiuszę, niemieckie empi; ale wszystko to za ciężkie było, żeby nosić do szkoły; a po drodze wilk czy nawet lis mógłby nie uwierzyć, że to wystrzeli!

to ja pomyślałem potem, że przynajmniej kogoś z klasy zaproszę do mojego Lasu, niech pozna, jakie to może być chodzenie!

i długo pytałem, aż znalazł się jeden, mieszkał przy ulicy Piasta, tuż za Przejazdem, a za okupacji to ona nazywała się Gorkogo, kolega więc nadawał się do powrotów ze szkoły i raz mi mówi

– ty masz katiuszę, a ja brachu inaczej! ja coś lepszego sobie wymyśliłem! jak tylko dorosnę brachu, to wstąpię do NKWD, i tam dopiero jest siła!

myślałem, że tylko tak mówi; ale po latach okazało się, że wyjechał i wstąpił; później usłyszałem, że nie żyje, a w tym czasie wszyscy walczyliśmy o pokój.

Pomyślałem więc, że i ja już nie będę się buntować, bo jestem sam.

3

Ale jak i połapałem w tym uczniowaniu, to mi się odechciało, żebym był sam. Na przykład dostałem raz cztery mniej, a nikt przede mną na taką aż wysokość nie wskoczył, jakby takiej noty nie było jeszcze, więc patrzę, a mi się niebo otwiera, wszyscy się uśmiechają! i pomyślałem, że od życia też dostaje się coś, jakby za darmo!

‚bierz chłopcze, co zechcesz, a najważniejsze już się stało, jesteś zauważony!’

W ogrzanej klasie można było i zdrzemnąć się, odetchnąć po ciężkim chodzeniu, i uszu nie zatykając, uczyć się i uczyć dzięki kolegom, którzy obok wkuwali głośno… a tobie samo wchodzi do głowy jak trzeba!

Więc niech się zaczyna ta opowieść odtąd właśnie, jak było, kiedy coś miało być! i że nie byłoby nigdy, gdyby tego zauważenia nie było wtedy –

‚w przyszłości to ja będę zauważać innych!’ kiedyś pomyślałem.

Z wysokości tych pięter Mniejszego miasta, na te Tory kolejowe i na Przejazd patrzy się jak na największe Góry jakieś!

– u ciebie widać całe moje dzieciństwo i młodość! mówię do stojącego w oknie Gospodarza – cały świat i to wędrowanie! w gęstwinie leśnej tam czai się może jeszcze i pan Wilk, bardzo stary dziś zapewne!

– ty się tym podniecasz?! tam jest droga i krzaki, ordynarna budka na przejeździe, nie wiadomo i po co!

i tyleśmy się nie dogadali z Z., niekoniecznie bliskim kolegą moim; on w przeszłość ani przyszłość ludzkości nie zagląda, widoki w jego oknie marnieją.

4

Lecz i był też owszem, świat, który nas chronił. A co powiecie, jeśli tym światem – jedna osoba była tylko?

Chodzę, szperam, adresu pani W. szukam, której odnosiłem zeszyty z klasówkami; dla mnie to jakby ot, świat od nowa.

A czas był marny, a ja żyłem sobie nieźle. Znaczyłem już coś w klasie, pomagało się leniom, prawie każdemu co nie odrobił zadań – na pięć minut przed lekcją musiałem dyktować wypracowania, choć sam w zeszycie miałem pusto, nie było czasu dla siebie.

Lecz masz staranie o innych, per saldo wyjdzie ci to na zdrowie! ktoś z tych niewdzięczników kiedyś zechce – może i wdzięcznym być?

Nie robi się długu wdzięczności na zapas! żyłem ja na własne życzenie, w domu i poza pracowało mi się, więcej niż by kto zgadnął – a potem i tak nagle okazało się, że nie wiem nic o demonach, one jak żywioł są, niszczą każdego, kto się nawinie. Demony dorastały, w sąsiednich ławkach, a moje zmory jeszcze dziś przychodzą nocą. „W niesprzyjającym czasie żyłeś, powiadają dziś, gdy skutków nie można było odróżnić od przyczyny!”

Ależ i jak jeszcze można było; prawie wszystkim wiadomo było! nie mówiło się o tym, lecz rola przyczyn dla każdego prawie była przejrzysta i oczywista!

tylko adresu szukam pani W., odnosiłem jej zeszyty z klasówkami, i to niekoniecznie dlatego, że było po drodze; przy niej interesował mnie świat trudno dający się poznać, ale i – w pamięci mam jej potrząsanie głową, gdy mówiła, akceptujący tik, choć mówiła mało; a tik mało kiedy potwierdzał to co ty mówisz, często nie dowierzał lub przeczył! nie wierzcie, mówił tej czczej gadaninie, którą on plecie tak gładko!

on był… jak z kura na podwórku, co grzebie i grzebie w piasku, a gdy wygrzebie, to też jeszcze nie wiadomo co, czy będzie z tego pożywienie! – przy niej rodziło się natychmiast wątpienie oraz nowa przestrzeń… już wiedziałeś, że może interesować cię świat, lecz nie jako świat tylko!

nawet i blade spodziewanie w jej oczach zauważając, spodziewaliśmy się, że to może być pewność, lecz czego?

szukam adresu, by może i dziś jakieś spodziewanie tam wypatrzyć! coś przypomnieć?!

może chcę poznać przestrzeń, którą dawniej nie do końca rozpoznałem? czy miała jakieś oblicze?

a czy dziś nikt już nie znajdzie sposobu na przywołanie jej?

wtedy nie wiedzieliśmy nawet, na czyj wzór powziąć wyobrażenie ważności czegoś – więc by uchwycić cień, zarys, co ledwo co mignął –

wtedy na swój prostacki sposób wierzyłem, że swą spodziewankę wobec kogoś takiego jak Ona odmieniając, uda mi się włączyć w bieg zdarzeń, bym nie zatrzymał się sam –

5

Wreszcie stoję w miejscu, z którego wszyscy śpiesznie niegdyś umykaliśmy; naszego świata tu nie ma, w niewidzialność się rozsypał, jakby przed zaistnieniem, a jedne jego skrzydło w sobie mam, w wyobraźni,

a drugiego, poczucia braku właśnie, dopomina się już tylko logika; by tę pustkę, może i z poczuciem winy, z bezpamięci przywołać i wypełnić.

Nie zrobić tego byłoby zaprzaństwem wobec świata dawnego i wobec siebie.

Więc po podwórku chodzę, świadków szukam, gdzie był skwer, teraz ławeczki stoją dwie? boisko zrobiono na podwórzu? to bardzo zdeptany teren i bardzo ważna cząstka Ziemi dla mnie!

Spodziewałem się, że kamienie zechcą mówić.

Niech no tylko odnajdę dom, w którym mieszkała pani W., niech zastanę choćby starą plamę na suficie! cień na ścianie! i biorę obszar pamięci na świadka,

jej uważne wejrzenie w twarz, przestroga lub upomnienie; Jej starannie, cicho wyrecytowane słowo!

Ona tu częściej ze sobą prowadziła dialog, ty mogłeś odebrać jedynie szczątki, odpryski; Ona potrafiła sprzeczkę zacząć, skarcić przypadkowe myśli! i wtedy ciebie potraktować równorzędnie, swym rozproszonym od drgania spojrzeniem –

wymówki raczej adresowała do siebie,

‚niech on tam sam rozpatrzy się w tym, gdyby to niego dotarło!’

Raz idąc obok, niosąc zeszyty, myślałem, że to okazja, że mi coś powie na nieznany temat, przecież wie dużo, na coś wskaże, i w którą stronę mam się kierować w życiu?

nie powiedziała nic z tego;

nie wiedziałem, w jakiej znajdowała się wtedy sytuacji! napomykania przemilczała, parę uwag mogłem sam wygłosić w rodzaju, co się myśli, gdy się idzie samemu…

nagle czubkiem buta zaczepisz o kamień, wykrzykniesz, zaklniesz! i Ona się śmieje;

to do ptaka na gałęzi samym spojrzeniem odezwiesz się, ‚uważaj, kogo ja tu prowadzę! zaciśnij-no dysze wylotowe, nie widzisz?!’i spojrzałem na panią W.,

a ptak mi, też niby-spojrzeniem, ‚gdzie się tak śpieszysz, ssaku? jak się zaraz potkniesz, nosem zaryjesz!’

co Ona myśli o mnie, o moich zmaganiach? umiała zbyć jak ten ptak, spojrzeniem niemo;

więc ja niby do ptaka, ‚przecież jesteś moim sąsiadem, dogadajmy się!’

‚ach, nie licz na mnie!’, zmilczał ptak.

z Nią jednak może być prawdziwe sąsiedztwo, nieuniknione, choć dziwne, ale wydarzone!

spróbowałem kiedyś wypowiedzieć myśl szczególnie poplątaną, z którą poradzić sobie nie mogłem; pomyślałem, że Jej się z tym wygadam, to mi rozplącze!

Wysłuchała, opatrzyła mnie tym swoim chłodnym zdziwienio-zaprzeczeniem, odczułem wyrzut, że z czymś tak głupim się wypowiadam, próbując Ją naciągnąć na rozsupłanie zagadki własnej.

‚Z nikim już więcej, brachu, tak nie próbuj!’ przykazałem sobie.

W czasie tych spotkań nie padało ani słowo o moich kolegach, ani o nauczycielach; kiedy coś napomknąłem… przyjęła z ulgą, że już podchodziliśmy pod jej dom, że silny mokry wiatr był akurat wtedy, o mało głów nam nie pozrywał!

nie tamte drzewa już, nie tamte bezwonne powietrze zostało, jedynie ten sam pod stopami śliski bruk –

czasem podejmowała jakiś temat, z przymusu niejako, by z największego mętliku wysnuć myśl wyrazistą, nieprzewidziany sens, zbyt odległy dla mnie przedtem; nie byłem pewien, czy Ona całkiem nie zmieniła tematu –

‚jak to możliwe, coś tak rozszerzyć albo tak zawęzić, że w końcu co innego znaczy?!’

Już jestem tu, Warszawska róg Kościelnej, brak napisów na budynku, w nim było liceum nasze, „Pod Dziewczynami”, jak nazywaliśmy, bo wyżej, na piętrze kształciły swe główki i charakter licealistki zdolne.

6

A w klasie ja, najmniejszy, na czas przepytywanki zasadzam się na trójnogu za tablicą, bo wyrocznią wiedzy byłem dla każdego, kto chce zaliczyć rok, nawet dojść do matury; bo nie uważałem, że nauka jest aż tak ważna, by przed nią chronić i łepetynki tych niedouczonych członków władz, szkolnego komendanta Służby Polsce, Przysposobienia Wojskowego, przewodniczącego ZMP, szefów od ideolo.

W taki dzień już od rana nikt nawet w cymbergaja nie zagra, a mnie nie jest nudno, bo rozumiem, że ci tam, na których los palcem wskaże, muszą dziś dostać co najmniej „dostatecznie”, by później w życie się udać; nawet z tytułem „Przodownik nauki i pracy społecznej”, co kwalifikowało na studia bez egzaminu, a tacy szeregowi jak ja mogli się zwyczajnie posunąć krok po kroku dalej.

Co z tego miałem?

Ano, że przetrwać mogę!

i liczyć, że utrzymam tajemnicę o pochodzeniu, że dochodzę aż z Grki, choć przecież coś tam wiedzieli;

„a kto dochodzi?”, był wywiad o tym, „a ten, kto ma tam coś do roboty, co najmniej gospodarstwo, więc kułak!”

to podejrzenie wisiało nade mną wciąż, bo pochodzenie klasowe miałem obce haniebnie, a tu, jedyny w szkole w dodatku, dostawałem i stypendium!

W taki dzień, możecie w to wierzyć lub nie, władza w klasie należała do mnie jednak, na mojej cnocie czy tam przywarze miłosierdzia zawisła, a by się samemu sobie przypochlebić, nazwijmy ją koleżeńskością. Więc Brysio Elszczak, ten od PW, władza armijna, wezwany został na pierwszy ogień; po nim mógłby pójść choćby Należny Anatol, szef ZMP, obaj najważniejsi w szkole;

dla niepoznaki, na przeplatankę, zaczepiony mógł być i Adamczyk albo Bartnik, są z początku listy, a jak z końca to Szydłowski lub Zubowicz, porządne chłopaki dwa, jeden bo dojeżdża, obaj koledzy moi do czasu, aż sobie wybrałem wyjazd z Mniejszego miasta;

ze środka listy to i na Koźlika trafić mogło, co to świętoszka udaje i aż się prosi, by go sprawdzić w tym i owym; Ona każdego dzisiaj ruszyć może, od a do zet!

– …to powiedz mi, Rysiu, proszę – zaczęło się! – tylko podejdź tu bliżej, o tak, dalej od tablicy – czy ty aby czytałeś co ostatnio?

– ależ i tak, pani profesor, oczywiście, że literaturę piękną ja czytałem!

pokiwała głową nie patrząc mu w oczy, a to zły znak:

– taak? a kogo na przykład?

– noo teego tam, „Przy budowie” się nazywa, i jeszcze „Węgiel”, „Lewa…, „Lewa…

– „Lewą marsz” chciałeś powiedzieć?

– nie, to znaczy też, ale mnie chodziło o „Lewat…

– ach, o „Lewanty” nieprawdaż?

– oo, t-to tak!! O to!

– no i powiedz, a co to takiego znaczy? i kto napisał? pamiętasz jak wyglądała okładka?

– no tego, jak się to nazywa on – Końwicki zdaje się. I jeszcze też „Traktory pojadą na wiosnę” napisał, jakoś tak! ja czytałem!!

– to wszystko tego Konwickiego powiadasz?

– nno nie, ale – „Na przykład Plewak” to jego! Albo tego no… „Budowlaniec”!

– n-no dobrze Rysiu, jeśli tak mówisz. I ty jego wszystko sam przeczytałeś?

– i ależ taak, pani psorko!

– a jakie tam występują postaci, pamiętasz może? jak są zarysowane, czy dość ostro? No, podejdź tu bliżej i scharakteryzuj mi jedną z nich, jeśli pamiętasz.

Nie moją winą było, że Brysio tak głupio od początku się ustawił, jakby się boczył na mnie i na Nią naraz, ode mnie dalej nawet stanął niż od niej! no i wykazał za wiele osobistego podejścia! jak ja to naprawić miałem?!

U niego już spalony, choć to pretensje o nic, ale brak zaliczenia z wojaka mam pewny! a Brysio to komendant pamiętliwy! przy okazji i o „wrogą działalność” oskarżyć może! a to byłaby moja klapa! bo łatwo wtedy wykazać, że jestem nawet przeciw ustrojowi państwa! i się kwalifikuje do odsiadki!

Ale i zdarzyło się dość szczęśliwie, że reszta odpowiadających tego dnia zdała, wśród nich i Nalek Anatol, rywal Brysia o władzę w szkole, z moją i boską pomocą przytrafiło mu się odpowiedzieć na wszystkie pytania;

a jako konkurenci do władzy w szkole, Nalek i Brysio ścierali się ze sobą ostro, spór wiodąc o równowagę w sojuszu robotniczo-chłopskim, czyli o to, który z jego członów ważniejszy, chłopski czy jednak robotniczy? co naiwne było dla Brysia, bo to syn robotniczy! ale tym razem górę wziął Nalek, syn chłopski, bo zaliczył;

w sporze o metodę, czyli o to, „jak najszybciej osiągnąć świetlany cel”, każdy z nich był zwolennikiem poglądu, że najpierw trzeba zniszczyć wroga ideologicznie, a reszty już dokonają ci, co od tego są;

Brysio jednak uważał, że odrazu trzeba użyć siły i wyciąć do nogi choćby i drugie pół sojuszu.

Na zebraniach Naleś zwykle egzaminował mnie z życiorysu, bo miałem niejasny i co by nie powiedzieć, nie do naprawienia; ale teraz to pewnie z życiorysem da mi spokój na parę tygodni – ‚więc niech mnie on wesprze po tragicznej wpadce Brysia i weźmie w obronę!’

mógłbym przetrwać czas jakiś, a podczas wspinania się na ścianę lub czołgania pod drutami kolczastymi nie wystawiać Brysiowi buźki swej na widok! bo kto wie, może on i sam ochłonie kiedy z wrodzonej nienawiści i – ??

‚Rysiu, powiem mu następnym razem, tylko poskrom swoją wymowę i stań bliżej mnie, wtedy ja biorę na siebie całą odpowiedzialność! a co się stanie, to się uda!…’

kiedy tak o przyszłości, świetlanej, śniłem, jeszcze tej godziny, na koniec przepytywanki, zostałem sam wywołany przez panią W. przed tablicę, czyli do odpowiedzi!!

– …no, skoro wszystkim idzie tak dobrze, mruknęła Wysłowna, to zapytajmy kogoś z tych, którym idzie lepiej! Józiu, pozwól teraz, proszę!

zrobiła się cisza, klasa zamarła; cisza była może i większa niż dla Mickiewicza kiedyś tam na Judahu skale, gdy morze pomylił z kurhanem, wśród stepowych burzanów!

i zaraz zerwał się prawdziwy rejwach w klasie, erupcja coraz głośniej rzucanych pomysłów!

– już dzwonek powinien być, tuż-tuż!

– a dzisiaj to i tak za wielu już było!

różne głosy leciały w stronę pani W. i moją, ja stoję na zdrętwiałej nodze, bezsilny! ‚ale zobaczymy, czy się znajdzie jaki mądrala i sensownego coś z łebka wydusi!’, myślę, i szykuję się na sankcje z przegranej;

a dzwonek nie dzwoni, klasa rozumem rusza, ławki aż trzeszczą od myślenia, jedna zgodna klasa i jedno trzeszczenie zgodne!

–…a pani psorka posłała go… do teatru zdaje się?! wyrwał się Kozłowski Bodzio, nieskłonny zazwyczaj do wprowadzania ciała pedagogicznego w błąd;

wypadło to jego wystąpienie w moich uszach, no-no, nie powiem, na poziomie! żeby taki Bodzio!

– nie posyłałam go do teatru ani gdzie indziej! powiedziała pani W. i sięga po dziennik.

– Wpisuję nieobecność.

Po dzwonku, który cholerka, dopiero teraz nastąpił, o jeden wpis do dziennika za późno, zrobił się w klasie zwykły hałas, szum, ja się zsunąłem na drętwe nogi.

Za drzwiami dopiero dogoniłem wolno idącą panią W.

– pani mi skreśli to w dzienniku! poprosiłem;

– aaa, jesteś jednak! o co chodzi?

– no, o tę krechę w dzienniku; pani widzi – jestem!

– taak? ale w czasie lekcji to się zapodziałeś, a gdzie?

– noo – tego pani akurat nie powiem!

– a czemu niby?

– a bo tak!

– rozumna odpowiedź!

zatrzymała się i skreśliła.

– ..ii-i, chciałem jeszcze spytać – głupio ględzę w nadmiarze – a o czym to tam jest, w tej na przykład „Przy budowie” Konwickiego?

– a czemu się pytasz, i to ty?

– no bo – nie wiem!!

Pokiwała głową, z tym jakby bezwładnym, wahadłowym rozhuśtaniem, spojrzała mi w twarz i wali prosto w oczy:

– a co ty sobie myślisz, że ja co? miałabym sobie oczy psuć, a co ważniejsze i gust, czymś takim?!

W hałasie na korytarzu to mówiła, podsłuchać mógł każdy.

Parę lat później nie żyła już.

Za przyczyną, jak powiadano, władz szkolnych.

Byłem daleko wtedy; nie dowiedziałem się na czas nawet o jej śmierci. O czymś tak ważnym.

I wyrzuty sobie robię, robiłem; że wyjechałem za wcześnie!

Ale i co ja mógłbym, głupi smarkacz! choć przecież powinienem był stanąć naprzeciw – demonom władzy, szakalom!

Brysio też, okazuje się, nie skorzystał z dyplomu „przodownika”, na studia nie poszedł; po maturze zaraz się ujawnił, założył mundur, obywatel kapitan.

Nalek skorzystał z dyplomu, uczelnię skończył na trójkach, słuch po nim zaginął na długo. Podobno jakby zmądrzał.

Później, opowiadano o tym po cichu, w knajpie pt. Lux Brysio przeżywa dramat. Rzuciła go dziewczyna, a on ją kochał. Bez powodu rzuciła. I siedzi Br. przy stoliku, poniekąd służbowo, i przerwę ma w upajaniu się władzą, alkoholem. Dotąd mógł mieć wszystko na zawołanie, i brał.

A teraz siedzi i zrozumieć nie może, jak to może być? najtwardszy w województwie facet – a tak zlekceważony został, pominięty! trafiło się podobnie komuś? coś zrobił nie tak?!

i mruczy pod nosem przepytywankę; w końcu wpadł na pomysł, już nie na wzór rosyjskiej ruletki, ale tu bliżej, po radziecku, tetetkę w ręce trzymając, i po polsku, jak w starej dziewczyńskiej wróżbie, zrywa i płatki róży liczy, którą mu babcia klozetowa podłożyła służbowo:

– kocha? lubi? szanuje?…

są, którzy twierdzą, że przez pomieszanie gry, już przy słowie „ko-cha?” nastąpił wybuch – a inni, że dopiero przy „sza-nu-je?”

pocisk przebił skroń, twarz zarumienił; ot, pomieszana z polskim obyczajem ruletka. A twardy jak kamień Brysio rozsypał się –

– i ciebie na świadka biorę, Powietrze,

i ciebie, Światło jak pchła płochliwe, co mi z bezpamięci tamten Domek wykonujesz – aż stanął na widoku!

z nim kawał framugi okiennej się wynurzył…

tę bezwładną pustkę biorę,

i ciszę, z ktorej cień domysłu mam,

jednak byłaś tu, pani Wando! najpewniejsza z niezawodnych, niezachwianych Wand,

co o Żywych, i o Tamtych świadczysz!

jak i ta Kałuża co przede mną: co i wtedy były!

w jej odbiciu, za sobą, Słonimską ulicę poznaję dawną

tę prastarą Przerwę w bruku,

która mi w głowie się jak z mar wykluwa, groźbą utraty straszy – właśnie z Roweru tu kiedyś poleciałem na łeb na szyję, koło w dziurę tu wpadło! –

o, niedobruki, o martwe świadectwa moje!

w was moja młodość się chowa, już trwa jak i w głowie! od was na bezdroża wypychał mnie los, bym swą energię zbywał niepotrzebnie

na nic!

tu dawna zima z pamięci mi odmarza!

a zaraz i moment, gdy od podpuchy zwykłej, zjawia się Dom, te Ściany, póki w pamięci, nie rozsypują się!

nawet jak i pod ziemię co się zapadło,

to i nie zapodzieje!

co wspólne nie zapodziewa się!

tedy i Kamienie w bruku żywe są

i kałuże tak na zawsze nie rozstąpią się nigdy

jedna chwila marginesem innej staje się, ledwo zjawionej! tak trwać i będzie –

dziś, jutro wybierać będę mógł,

rozumem, który ukształtowałaś,

na wieczny moment ta kałuża się nie rozpryska i kamień rozgnieść nie da! rodzi się w mojej głowie już niedzisiejsza Cisza. To przez dziesiątki lat wyrywałem się stąd. Błądziłem. Świadomość braku miejscem jest, a to miejsce jest do wypełnienia: bo Ty nadal tutaj jesteś, Wando co stwarzałaś przestrzeń! nie chciałaś Niemca, Sowieta! a my chłopaki jesteśmy od Ciebie.

2004

CYKLOP

Wierzba się uspokoiła, a wcześniej olszyny.

I woda ustoi się zaraz, nie pójdzie stąd żadne poruszenie do świata.

Jedynie liść-wędrownik może obok sucho plaśnie?

tak cicho, że trzeba go widzieć wpierw, by usłyszeć;

a kolor łodyg nad wodą czyż nie oznacza wczorajszego już dnia? a liście nie spuściły z tonu? przez wierność sąsiedztwu udają, że śpią, wokrąg nic nie płynie już,

powierzchnia wód, niby główka kapusty młodej, seledynowieje pod niebem popołudnia.

Rysunek mostku ruszył się na boki, zawachlował, w wodzie utonął!

to niezdara, jedna z kaczek, prosto ze snu, wywaliła się w toń z bluzgiem; teraz mknie w kierunku mocno zabłąkanej podziemnej Chmury,

owa rozpęka się na dwie, w jakimż kierunku rozespana teraz ma mknąć?

od byle zefirka zależeć będzie wyrok.

Tak się z palety ścierają resztki dnia, odpryski lotne, kawałek po kawałku,

niektóre z oburzenia pękają, przecież były najważniejsze!

a ja, Cyklop, który nie takie rzeczy widział, jeszcze nie jednym okiem – teraz jakbym już miał ich tysiąc – zauważam sobie;

we wnętrze cielska swego wpatrzony,

wstromiłem się sam do się, ja szpikulec,

a wnętrze tam raczej martwe! i gdzie by tu podążyć jeszcze? w pierwszej, drugiej albo i piątej niedookreśloności śnień, tej naszej wspólnej pory,

w przebłysko-zjawach chwili krótkiej

trwam, może i na okazję czekam!

licząc się, ale i nie za bardzo z faktem na oko oczywistym,

że jak świat światem, każdy lubi tak jawnie posterczeć sobie na widzialności.

Jakbym w podróży był, to i dokąd? po co?

chcę, by mi towarzyszył ktoś wybrany,

bym się też mógł pojawić za pomocą wynalazków różnych, takich tam płetw, skrzydeł, innych latadeł!

bo jeśli nie – tu zostając, stanę się raczej Agresorem lokalnym, pośród wszelakiego rodzaju zastoju!

A kiedy się dodatkowo rozejrzę, i z wewnętrznego ukrycia Drugie oko wychylę sobie (z uwagi na gapiów chowam je, zanim coś przycapię), być może w którymś tam pojawialności zakątku zechce mi się pobyć dłużej!

wpierw tylko ustalę, wespół z czym zaistnieć mi się godzi?

ponaprzyglądam się okolicy, możliwość symetrii dopuszczę między różnogatunkowymi podmianami sfer a ich zdolnością do ułożenia się w pozycji równowagi z czymkolwiek –

a gdyby tam inna jakaś, choćby i przeciwstawna, konieczność się zjawiła – zostanę przy niej, ja rozsądca!

Leniwy podmuch usłużnie mi tymczasem plecki chłodzi – nie bym ugłaskać się dał, bo i ruszać czas!

ale zaś dokąd?

przyjdzie odpowiedź po drodze.

Tu zaś wróbelskie plemię, niby to dla zwrócenia uwagi, desantuje mi się przed nosem, na ziemi siada, udeptuje ją, czegoś żąda, to pewne!

przekręcają dziobkiem w lewo, wielu popatrzy na mnie, potem w prawo, na więcej nie zamierzają się narażać – i frr-ru!!

w tym czasie kaczki-chytruski cztery, na jedno oko drzemiące – bez komendy niby to na odchodnem przenoszą głowy pod lewe, później prawe skrzydło równocześnie, w serii przypływów rytmicznych uwagi i zagapień;

one już wiedzą, jak coś czymś zacząć, a razem bezpiecznie skończyć! indywidualność wykazać swą także popisami bezuwagi.

Na tym stanęło, wszystkie przeniosły łby na zawietrzną, a kątem oka, bielmiastego od snu, jeszcze sprawdzają, czy przypadkiem wróbel aby czego tam nie dostał ode mnie? bo należałoby się wpierw im, potem jemu!

lecz niech i drugie oczko przyśnie; ja dziś sknera jestem, nic nie mam i nie dam!

– a jednak pst! jest gorzej!

spomiędzy zarośli w stronę brzegu zakrada się Kot! dla wszystkich na lądzie i wodzie, dopóki jeszcze życie trwa – alarm i start!!

– fru-aaa-szast! mówi powietrze!

ale i woda, choć poorana, skrzy się, nikły ślad desantu.

I ja, Agresor, skompromitowany jako mniej groźny! wymyślam, co przyszłość pokaże.

One zas większą szansę dają sobie, by się przypodobać, że ważne!

tak zaciekawia się albo i wzrusza kogoś, kiedy samemu głodno –

albo i wprost napada!

Łaz., sierpień 1990