Tytuł oryginału:

Enough.

True Measures of Money, Business, and Life

Copyright © 2009 by John C. Bogle. All rights reserved.

Published by John Wiley & Sons, Inc., Hoboken, New Jersey.

Limit of Liability/Disclaimer of Warranty: While the publisher and author have used their best efforts in preparing this book, they make no representations or warranties with respect to the accuracy or completeness of the contents of this book and specifically disclaim any implied warranties of merchantability or fitness for a particular purpose. No warranty may be created or extended by sales representatives or written sales materials. The advice and strategies contained herein may not be suitable for your situation. You should consult with a professional where appropriate. Neither the publisher nor author shall be liable for any loss of profit or any other commercial damages, including but not limited to special, incidental, consequential, or other damages.

Wszystkie prawa zastrzeżone. Publikacja wydana na licencji.

Copyright © 2009 for the Polish edition by Polish Economic Society

Copyright © 2009 for the Polish translation by Polish Economic Society

Przekład: Anna Gąsior-Niemiec

Redakcja: Beata Maria Mizerska

Wydawca:

Polskie Towarzystwo Ekonomiczne

ul. Nowy Świat 49 , 00-042 Warszawa

Tel. (22) 55 15 401, faks: (22) 55 15 444

Poczta elektroniczna: zk@pte.pl

www.pte.pl

ISBN: 978-83-88700-91-0

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Słowa uznania dla Dość.

„W książce pod tytułem Dość. Jack Bogle zawarł pełen pasji apel, na który składa się prowokujący do refleksji zbiór z życia wziętych nauk dotyczących ról odgrywanych przez nas w biznesie i społeczeństwie. Zgrabnie łącząc w całość osobiste anegdoty, nieubłagane fakty i jakże często niedoceniane subiektywne odczucia, Bogle napomina każdego z nas, abyśmy mieli ambicje stać się lepszymi członkami naszych rodzin, środowisk zawodowych i wspólnot lokalnych. Rzadko kiedy tak niewiele stron pobudza do tak wielu myśli. Przeczytajcie tę książkę”

—David F. Swensen

Szef Działu Inwestycji, Yale University

„Dość. nadaje nowe znaczenia słowom, takim jak «zaangażowanie», «zobowiązanie» i «odpowiedzialność». Bogle pisze jasno i z pasją, a wyznawane przez niego zasady stawiają go nam wszystkim za wzór do naśladowania. Dość. to lektura obowiązkowa dla milionów amerykańskich inwestorów rozczarowanych dzisiejszą kulturą chciwości, nierzetelnej księgowości, oszukańczego biznesu i niedowładu instytucji nadzoru.”

—Arthur Levitt

były prezes U.S. Securities and Exchange Commission

„Wspaniała, mądra, pożyteczna i skrząca się dowcipem książeczka Jacka Bogle’a sprawiła, że na myśl przyszedł mi inny tytuł: «Nigdy dość Jacka Bogle’a!»”

—Peter L. Bernstein

autor książki Capital Ideas Evolving and Against the Gods

„Jack Bogle, «sumienie Wall Street», w pojedynkę założył Vanguard Group — do dziś jedyną amerykańską organizację, która oferuje prawdziwie wzajemnościową formułę otwartych funduszy inwestycyjnych. Pod jego kierownictwem Vanguard rozwinął się potem w dobrotliwego olbrzyma, który zapewnia dziś milionom Amerykanów środki finansowe potrzebne na emerytury, edukację i przedsięwzięcia charytatywne. Teraz, w książce Dość., na kilkuset zajmujących stronach przedstawia samo sedno czynionych przez siebie już od półwiecza obserwacji, które dotyczą rynków kapitałowych i życia w ogóle. To lektura niezbędna dla tych, którzy poważnie myślą o własnej przyszłości, przyszłości swoich rodzin i społeczeństwa.”

—William J. Bernstein

autor książki A Splendid Exchange and The Four Pillars of Investing

„Z ust wybitnego biznesmena padają słowa ważkie. Jest to przesłanie, które zmusi każdego z nas w chwili podejmowania decyzji do zastanowienia się nad celowością i kierunkiem naszego życia i kariery zawodowej. Co znaczy Dość.? Dość czego? Dość na co? Zagłębmy się w tę lekturę i przemyślmy ją dobrze.”

—Robert F. Bruner

Dziekan i Charles C. Abbott Professor of Business

Administration, Darden Graduate School of Business

University of Virginia

„Co poszło nie tak? Co może i powinno pójść jak należy? Błyskotliwy Jack Bogle ma odpowiedzi na te pytania. Dość. rozbudzi w was apetyt na więcej.”

—James Grant

Wydawca Grant’s Interest Rate Observer

„Od jednego «walecznego serca» dla drugiego: szczere podziękowania dla autora za pomieszczenie w jednej niedużej książeczce aż tylu rad gwarantujących aktywne i długie życie. Lektura z pierwszej półki dla tych, którzy wyrzekną się samozadowolenia i pragnienia, by po prostu mieć jeszcze więcej, i skoncentrują się raczej na radości płynącej z aktywnego życia.”

—Ira Millstein

Starszy Partner w Weil Gotshal & Manges LLP

„Prostym i jasnym językiem Jack pisze w swej najnowszej książce Dość. o równowadze, do której trzeba dążyć w biznesie i życiu w ogóle. Szkoda, że wokół nas, w świecie natychmiastowej gratyfikacji nie ma więcej takich Jacków Bogle’ów. Dość. powinno być lekturą obowiązkową dla studentów szkół biznesu i kandydatów na członków zarządów przedsiębiorstw i korporacji.”

—David L. Sokol

Prezes MidAmerican Energy Holdings Company

Słowo wstępne do wydania polskiego

Polskie Towarzystwo Ekonomiczne oddaje do rąk Czytelników przekład, opublikowanej w USA, w 2009 r. książki, w której niezwykle umiejętnie, trafnie i przekonująco połączone zostały rozważania na temat pieniędzy, biznesu i życia. Książka ma zatem wymiar holistyczny. Jej autor — John C. Bogle — założyciel znanego i funkcjonującego z sukcesem do dziś (mimo globalnego kryzysu gospodarczego) funduszu inwestycyjnego „The Vanguard Group”, zaliczany jest przez amerykańskie czasopismo ekonomiczne „Fortune Magazine” do najbardziej wpływowych osób w świecie biznesu.

Parafrazując sentencję Winstona Churchilla, odnosząc się do zapoczątkowanego w 2007 roku w USA i wciąż jeszcze trwającego globalnego kryzysu, John Bogle konstatuje, że nigdy tak wiele nie było płacone za tak mało, wskazując tym samym na wynaturzenia w rachunku ekonomicznym, rachunku kosztów i zarządzaniu korporacjami. Identyfikuje groźne nieprawidłowości w działalności gospodarczej i pomiarze jej efektów oraz demaskuje nierzetelne działania przedsiębiorstw i ich menedżerów, którzy w pogoni za korzyściami materialnymi, działają na szkodę swych klientów. Autor książki spektakularnie dowodzi, że m.in. takie właśnie działania doprowadziły do obecnego globalnego kryzysu. Formułuje ostrzegawczy dekalog zagrożeń, nierównowag i nieprawidłowości. Tworząc ten swego rodzaju dekalog przestróg, wykazuje zarazem, jak niszczące może być naruszanie równowagi w różnych dziedzinach życia, biznesu i finansów.

Książka ta jest głęboką krytyką przede wszystkim sektora finansowego oraz występującej w nim, wykazywanej przez autora destrukcyjnej chciwości i krótkowzroczności. Choć przedstawiane w książce opinie i wnioski bazują na doświadczeniu USA, to z pewnością w większości mają wymiar ogólnoświatowy i ogólnoludzki. W znacznym stopniu dotyczą także realiów polskich. Nie można jednak wykluczyć, że dzieło to zostanie przyjęte niechętnie bądź nawet zignorowane przez sektor finansów. Ale przecież nie można zignorować faktu, że sam autor książki, John C. Bogle, wywodzi się z tego właśnie sektora. Poznał go na wskroś w czasie kilkudziesięcioletniej działalności zawodowej w USA, sprawując funkcje menedżerskie na różnych szczeblach korporacyjnej władzy. Demaskując nieprawidłowości w tym sektorze, zakłada, że sprzyjać to będzie ich eliminowaniu.

Lektura Dość. zmusza do refleksji i pomaga w odkrywaniu prawdziwych „diamentów życia” i ich odróżnianiu od fałszywych. Jest przestrogą, że w bezwzględnej pogoni za sukcesem — często iluzorycznym — łatwo przegapić i stracić prawdziwe diamenty, wpuszczając do swego życia, swojej rodziny czy firmy zabójcze, szybko pleniące się chwasty nierzetelności, chciwości i nieuczciwości.

Niektóre zawarte w książce oceny mogą być uznane jako odnoszące się zbyt dosłownie do indywidualnych doświadczeń życiowych, rodzinnych i zawodowych jej autora, a w zbyt małym stopniu bazujące na teorii ekonomii. Jednak, mimo niekiedy dość osobistej argumentacji, Dość. uczy ekonomii i spektakularnie wykazuje, jak groźne są następstwa lekceważenia jej reguł. Zmusza tym samym do myślenia w kategoriach przyszłości, a nie tylko w kontekście korzyści bieżących.

Polskie Towarzystwo Ekonomiczne rekomenduje tę książkę Czytelnikom z nadzieją, że jej lektura przyczyni się do lepszego poznania i praktycznego wdrażania racjonalnych, prawdziwych miar biznesu, finansów, ale i życia.

Książkę powinien przeczytać każdy, kto chce żyć lepiej i mądrzej.

Elżbieta Mączyńska

Prezes Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego

Od tłumaczki

Praca nad przekładem książki zawsze stawia przed tłumaczem wiele wyzwań. Nie inaczej było w przypadku książki Dość. Oto najważniejsze z nich.

John C. Bogle napisał książkę, w której porusza szerokie spektrum zagadnień — omawia w niej zawiłości mechanizmów inwestycji giełdowych i koniunktury gospodarczej; charakteryzuje różne modele kapitalizmu i działalności biznesowej oraz leżących u ich podstaw norm i wartości; porusza kwestie celowości, moralności i szczęścia w życiu prywatnym i publicznym, odwołując się przy tej okazji do bogatej skarbnicy, jaką jest dorobek intelektualny i literacki ludzkości — od Biblii, przez teorie ekonomiczne z XVIII wieku po współczesne utwory poetyckie i wywiady publikowane w amerykańskiej prasie. Oznacza to oszałamiającą różnorodność wiedzy, informacji, terminologii, rodzajów literackich i odniesień, którą należało w przystępny dla Czytelnika sposób zawrzeć w polskim przekładzie.

Kolejnym wyzwaniem był styl, charakteryzujący autora Dość. W pierwotnym zamyśle John C. Bogle napisał książkę, którą adresował do Amerykanów — członków „klasy inwestorów”, finansistów i biznesmenów. Posłużył się stylem potoczystym, ale jednocześnie silnie zabarwionym konwencjami, aluzjami, dowcipem i skrótami myślowymi typowymi dla tych środowisk i przez nie w lot pojmowanymi. Ze względu na ogólniejsze walory, o których piszą w swoich słowach wstępnych i rekomendacjach Elżbieta Mączyńska i Jacek Santorski, polski przekład książki Johna
C. Bogle’a jest adresowany do szerszego kręgu odbiorców. Starając się nie zagubić potoczystości i niuansów oryginału, wielu zabiegów przystosowujących styl autora do wrażliwości polskiego odbiorcy.

Trzeba wreszcie wspomnieć o trudności ze znalezieniem adekwatnych polskich odpowiedników wielu kluczowych pojęć i terminów, którymi posłużył się w oryginale autor książki Dość. Zwłaszcza wiele angielskich terminów finansowych i inwestycyjnych — często żargonowych — nie ma odpowiedników polskich. Często funkcjonują one w kręgu polskich inwestorów i finansistów pod swymi oryginalnymi, angielskimi nazwami, na przykład „swapy”, „futures”, „SIV”, ale też „stewardship”. W związku z tym, w wielu przypadkach zachowane zostały zwroty oryginalne, których znaczenie wyjaśnione jest w Przypisach tłumacza znajdujących się na końcu książki.

Choć praca nad przekładem Dość. stanowiła wyzwanie, była również nadzwyczaj inspirująca.

Anna Gąsior-Niemiec

W szponach pokusy

Ojcowie założyciele Ameryki okiełznali pokusy budzone przez pieniądze normami moralności. Purytańskie dziedzictwo stanowiło tamę dla luksusu i nieumiarkowania. Benjamin Franklin głosił życiową ewangelię, która kładła nacisk na ciężką pracę, skromność i oszczędność. Miliony rodziców, kaznodziejów, wydawców gazet i nauczycieli szerzyły podobne przesłanie. Efekty tych działań były nadzwyczajne.

Stany Zjednoczone od samego początku były krajem bogatym. Nie były jednak krajem zepsutym przez bogactwo. Przez wieki były krajem ludzi przedsiębiorczych, ambitnych i oszczędnych.

W ciągu ostatnich trzydziestu lat większość tego dziedzictwa została zaprzepaszczona. Społeczne normy i instytucje zachęcające do oszczędzania i wydawania tylko tego, co zarobiło się własną pracą, uległy znacznemu osłabieniu. Wzmocniły się zaś instytucje zachęcające do zadłużania się i życia chwilą bieżącą. Moralne autorytety kraju stale dopatrują się przyczyn tej dekadencji w produkcjach Hollywoodu i programach reality TV. Jednak największe spustoszenie sieje dziś dekadencja, której źródłem jest branża finansowa, depcząca normy przyzwoitości wskazujące nam kiedyś, jak używać pieniądza i jak trzymać go na wodzy.

— David Brooks,
„New York Times”

czerwiec 2008 r.

Wstęp

Na przyjęciu zorganizowanym na wyspie Shelter przez pewnego miliardera, Kurt Vonnegut oznajmia swemu koledze po piórze, Josephowi Hellerowi, że gospodarz przyjęcia, który jest menedżerem funduszu hedgingowego¹, zarobił w ciągu jednego dnia więcej pieniędzy niż Heller od czasu wydania swej niezwykle poczytnej książki Paragraf 22. A Heller na to odpowiada: „Tak, ale ja mam coś, czego on nigdy nie będzie miał… dość”.

Dość. Olśniło mnie proste brzmienie tego słowa i to z dwóch powodów. Po pierwsze, dlatego że w ciągu całego mojego życia ja osobiście otrzymałem od losu tak wiele. Po drugie, dlatego że Joseph Heller niezwykle trafnie uchwycił sedno rzeczy. Zbyt wielka liczba członków naszego społeczeństwa — wśród nich wielu bardzo zamożnych i bardzo potężnych ludzi — dziś nie potrafi chyba dostrzec granic, o których mówi słowo „dość”.

Żyjemy w czasach, które są i wspaniałe, i zasmucające. Ich wspaniałość polega na tym, że korzyści płynące z demokratycznego kapitalizmu nigdy wcześniej nie były tak powszechnie dostępne na całej kuli ziemskiej. Smutek tych naszych czasów polega zaś na tym, że ekscesy tego samego demokratycznego kapitalizmu rzadko kiedy bywały wcześniej tak jaskrawo widoczne, jak obecnie. Najbardziej dobitnie unaoczniły się one podczas trwającego już od jakiegoś czasu kryzysu (określenie „kryzys” wcale nie jest przesadzoneI) sektora bankowego i branży inwestycyjnej, które zaczęły nadmiernie wykorzystywać mechanizm dźwigni finansowej i polegać na spekulacjach.

Kryzys ten dotknął nawet dwie gigantyczne, sponsorowane przez amerykański rząd (pozostające własnością publiczną) instytucje udzielające kredytów hipotecznych — Fannie Mae i Freddie Mac. Nie wspominając o tym, że kryzys ten ma wiele wspólnego z zaczynającymi się od kwoty miliarda dolarów rocznie wynagrodzeniami uzyskiwanymi przez menedżerów zarządzających najlepiej notowanymi funduszami typu hedge i bezwstydnymi (bo nie ma na to innego określenia) odprawami wypłacanymi prezesom (CEO)² amerykańskich spółek notowanych na giełdzie — włącznie z tymi, którzy są bezpośrednio odpowiedzialni za straty poniesione przez zarządzane przez siebie przedsiębiorstwa (zresztą często z tego właśnie powodu stracili zajmowane w nich stanowiska).

Jednak ta nieokiełznana chciwość, grożąca rozlaniem się na cały system finansowy i świat korporacji, sięga głębiej niż poziom pieniądza. Brak świadomości tego, co znaczy „dość” podważa profesjonalizm i wartości będące wyznacznikami zawodów zaufania publicznego.³ Zamienia w zwykłych handlarzy tych, którzy powinni stać na straży powierzonych ich opiece inwestycji. Przemienia system, który powinien być oparty na zaufaniu, w system, którego fundamentem jest wyrachowanie.⁴

Co gorsza, zagubienie sensu wpisanego w słowo „dość” prowadzi nas na manowce także w szerzej rozumianym życiu. Poświęcamy je na pogoń za fałszywymi królikami sukcesu. Nazbyt często bijemy pokłony przed ołtarzem rzeczy ulotnych i ostatecznie pozbawionych większego znaczenia. Przestajemy zaś troszczyć się o to, co wykracza poza kalkulację, co jest — w gruncie rzeczy — wieczne.

Takie jest sedno rzeczy, które Joseph Heller uchwycił jednym, lecz wiele mówiącym słowem „dość” — nie tylko chodzi o bałwochwalczy stosunek do bogactwa i nasilające się łamanie etyki zawodowej, lecz w ostatecznym rozrachunku również o korozję charakteru i upadek wartości. A oto wątek, od którego chciałbym rozpocząć, bo na nim znam się najlepiej. Chciałbym mianowicie opisać, jak moje życie kształtowało mój charakter i wyznawane przeze mnie wartości, oraz w jaki sposób ten charakter i wyznawane przeze mnie wartości kształtowały moje życie. Pod każdym względem, jak zobaczycie, otrzymałem w życiu dość wszystkiego.

Wchodzenie w dorosłość

Najlepiej będzie chyba zacząć od mojego rodowodu, który jest wyraziście szkocki. Już samo to może być dość dobrym wytłumaczeniem mojej, pewnie powszechnie znanej oszczędności i gospodarności. Armstrongowie — przodkowie mojej babki po kądzieli — przybyli ze Szkocji do Ameryki na początku XVIII wieku, aby tu pracować na farmie (ten fakt przypomina nam, że prawie wszyscy tutaj w Ameryce jesteśmy potomkami imigrantów). Za swego duchowego rodzica zawsze uważałem mojego pradziadka, Philandera Banistera Armstronga. Zanim stał się liderem w branży, zabłysnął jako reformator ubezpieczeń od zagrożenia pożarami (już w przemówieniu wygłoszonym w 1868 roku w St. Louis, apelował: „Panowie, tnijcie swoje koszty!”), a potem ubezpieczeń na życie. Napisana przez niego w 1917 roku płomienna, licząca dwieście pięćdziesiąt osiem stron diatryba nosiła tytuł A License to Steal: How the Life Insurance Industry Robs Our Own People of Billions [Licencjonowana kradzież: jak sektor ubezpieczeń na życie obrabowuje nasz naród z miliardów]. Jej końcowe zdanie brzmiało: „Ten pacjent [sektor ubezpieczeń] jest chory na raka. Jego krew jest zarażona wirusem. Jest nie tylko nieuleczalnie chory, lecz także niebezpieczny dla otoczenia. Trzeba natychmiast wezwać grabarza”.

Familia Hipkinsów — rodzina mojej matki — to z kolei Wirgińczycy⁵, którzy także przybyli do Ameryki z początkiem XVIII wieku. Niektórzy z nich służyli w armii konfederatów. Moi dziadkowie ze strony Hipkinsów, John Clifton Hipkins (znany jako The Skipper –„Szyper”) i Effie Armstrong (znana jako Chick — „Lala”) oboje byli barwnymi postaciami. Spodziewali się w każdym razie, że wszyscy z ich trojga dzieci i sześciorga wnucząt okażą się dobrymi obywatelami oraz będą w życiu odnosić sukcesy na miarę swych możliwości.

William Brooks Bogle i jego żona Elizabeth również przybyli ze Szkocji, ale znacznie później, we wczesnych latach siedemdziesiątych XIX wieku. Ellis Island jeszcze nie była wówczas tak sławnym portem wjazdowym dla imigrantów, jakim stała się później. W każdym razie ich nazwiska widnieją tam na tablicy pamiątkowej. Ich syn (a mój dziadek), William Yates Bogle, odnosił sukcesy jako kupiec w Montclair, w stanie New Jersey. Był bardzo szanowany w swym środowisku. Założył firmę, która weszła w skład American Can Company (a ta w 1987 roku przemieniła się z kolei w Primerica Corporation). Było to przedsiębiorstwo na tyle duże, aby przez 75 lat utrzymać się w pierwszej trzydziestce firm notowanych na Dow Jones Industrial Average.

Jego syn, William Yates Bogle Jr., był moim ojcem. Na początku pierwszej wojny światowej — jeszcze zanim Stany Zjednoczone do niej przystąpiły — zgłosił się na ochotnika do Royal Flying Corps, w którym latał samolotem marki Sopwith Camel. Mówiło się, że ten dziarski pilot, aż nadto przystojny, przypominał ówczesnego księcia Walii, który później, w 1936 roku został królem Anglii (a potem abdykował, aby poślubić miłość swego życia). Kiedy rozbił się jego samolot, ojciec został ranny i powrócił do ojczyzny, a tam, w 1920 roku ożenił się z moją matką, Josephine Hipkins Bogle.

Życie tej zamożnej młodej pary układało się gładko mimo smutnego zrządzenia losu, jakim była śmierć — zaraz po przyjściu na świat — ich dwojga najwcześniej urodzonych dzieci (bliźniąt Josephine i Lorraine). Ich pierwszy syn, a mój brat, William Yates Bogle III, urodził się w 1927 roku, a wkrótce potem, 8 maja 1929 roku, na świat przyszła kolejna para bliźniąt — David Caldwell Bogle i ja, John Clifton Bogle.

Każdy musi pracować

Urodziliśmy się parę lat po tym, jak mój dziadek Bogle zapewnił swojej powiększającej się rodzinie przyzwoity nowy dom w miejscowości Verona w New Jersey (na granicy z przylegającym Montclair). Nadszedł jednak Wielki Krach i wkrótce przepadł zarówno dom, w którym mieszkałem, jak i fortuna, którą odziedziczył mój ojciec. Przeprowadziliśmy się do domu rodziców mojej mamy. Była to pierwsza z częstych przeprowadzek, których efektem było błąkanie się naszej walczącej o przetrwanie rodziny wszerz i wzdłuż wybrzeża Jersey. Chociaż moja rodzina rozpoczynała od dość dobrej sytuacji materialnej — w gruncie rzeczy mieliśmy dużo więcej niż dość — wkrótce znaleźliśmy się w trudnym położeniu finansowym. (Mój ojciec, wychowany w otoczeniu, w którym nie brakowało w swoim czasie luksusu, nie miał w sobie determinacji swego ojca i miewał problemy z utrzymaniem pracy.) Od wczesnego dzieciństwa my, wszyscy trzej chłopcy, musieliśmy własnymi rękoma zapracować na wszystko. Doskonale pamiętam ciągle powtarzany refren: „Bezczynność prowadzi do złego”.⁶

Często sobie myślałem, że my trzej bracia dojrzewaliśmy w doskonałych warunkach: w rodzinie cieszącej się poważaniem w społeczności lokalnej, nigdy nie doświadczając poczucia niższości czy lekceważenia, ale jednocześnie ucząc się z konieczności brania odpowiedzialności za wydawane przez siebie pieniądze (dokładaliśmy się nawet do budżetu rodzinnego), wykazywania się inicjatywą (w celu znalezienia sobie pracy) i wyrabiania w sobie dyscypliny, jakiej wymaga praca dla innych. Mieliśmy wspaniałych przyjaciół — dziś są nimi nadal — którzy posiadali więcej niż dość i spędzali czas na rozrywkach, podczas gdy my pracowaliśmy. Dzięki temu my wcześnie nauczyliśmy się jednak czerpać radość z przyjmowania na siebie odpowiedzialności, korzystania z własnego pomyślunku i nawiązywania relacji z ludźmi (zarówno bogatymi, jak i daleko mniej niż zamożnymi), którym mogliśmy przysłużyć się, wykonując różne prace — zimą, latem, na wiosnę i w jesieni.

Blair Academy: „Przybywaj, studiuj, ucz się”

W siódmej i ósmej klasie my bliźniaki chodziliśmy do małej szkoły podstawowej w Spring Lake, w New Jersey. Potem przenieśliśmy się do pobliskiej Manasquan High School. Jednak moja matka, żywiąc ambicje związane z nami, jej synami, głęboko zaniepokojona tym, że nie pobieraliśmy edukacji na najlepszym możliwym poziomie, wyszukała dla nas coś znacznie lepszego. Dzięki jej uporowi i determinacji wszyscy trzej chłopcy Bogle’ów dostali się do Blair Academy, uczelni z internatem w północno-zachodnim New Jersey — niewiarygodna okazja do rozpoczęcia świetnej edukacji. Uparte dążenie mojej matki do tego, aby „jej chłopcy” otrzymali wykształcenie, przezwyciężyło nasze braki finansowe.

W Blair zaoferowano nam stypendia i pracę. Podczas pierwszego roku nauki kelnerowałem, a podczas ostatniego awansowałem już na odpowiedzialne stanowisko szefa kelnerów. Motto Blair (przetłumaczone z łaciny) brzmi: „Przybywaj, studiuj, ucz się”
— i ja tak właśnie postąpiłem. Silnie motywowany przez wymagających, starej daty nauczycieli, którzy chyba wyczuwali, że jestem w stanie, wkładając w to sporo wysiłku, osiągać znakomite wyniki – mimo że poziom nauczania był znacznie wyższy niż wymagania, z jakimi miałem poprzednio do czynienia – stopniowo zdołałem nadrobić zaległości w nauce z tego wcześniejszego okresu.

Podczas ceremonii wręczania dyplomów wystąpiłem już jako przedstawiciel całego rocznika studentów Blair Academy⁷. Zostałem również zwycięzcą w konkursie na najlepszego studenta oraz w konkursie na kandydata rokującego nadzieje na najbardziej obiecującą karierę zawodową — te zaszczyty mogły już wskazywać zarówno na moją determinację (cechę, która do tej pory pozostała we mnie niewzruszona), jak i ducha przedsiębiorczości (który miał ukształtować moje późniejsze życie zawodowe). Nigdy nie zapomnę, jak wielką inspirację stanowiło dla mnie przeczytane podczas pierwszego roku w Blair zdanie Thomasa Macaulay’a z eseju poświęconego Samuelowi Johnsonowi: „Siłą swego umysłu pokonywał każdą swą słabość”⁸.

Sądzę, że moje przekonanie na temat tego, co znaczy w życiu „dość” zostało w znacznym stopniu ukształtowane przez mój rodowód i doświadczenia młodości, wśród których niepoślednią rolę odegrało to, że zostałem przez los obdarzony wartościową rodziną: dumnymi dziadkami, kochającymi rodzicami i wspaniałym doświadczeniem braterstwa. My trzej bracia Bogle rywalizowaliśmy między sobą, lecz jednoczyliśmy się, kiedy stawali z nami do walki inni. Ta kombinacja cech i okoliczności mogła oczywiście równie dobrze doprowadzić nas donikąd. W końcu chłopcy Bogle’ów znaleźli się w sytuacji niewiele tylko gorszej niż niezliczeni inni młodzi Amerykanie.

Kiedy osiągnąłem wiek dorosły, i zawsze już później, miałem zatem szczęście doświadczać w życiu niezwykle pomyślnej fortuny, często przybierającej wręcz postać cudów. Z całą pewnością pierwszym dużym przełomem była chwila, w której Blair Academy przejęła odpowiedzialność za moje wykształcenie. Bez tego przełomu, kto wie, gdzie znajdowałbym się dziś (o ile, jak wkrótce zobaczycie, w ogóle gdzieś bym się znajdował)? Doszedłem do tego, że każdy pomyślny obrót koła fortuny uważam za wydarzenie podobne do znalezienia diamentu. W ciągu całego mojego życia, jak się okazało, dane mi było odkryć całą kopalnię diamentów.

Kopalnia diamentów

Dawno temu w Persji pewien bogaty wieśniak wyruszył z domu w nadziei na znalezienie wielkich bogactw. Swe życie spędził na bezowocnym poszukiwaniu kopalni diamentów, która może była tylko mitem. Na koniec, gdy wiek i lata frustracji zebrały już swe żniwo, człowiek ten rzucił się do morza i zginął jako nieszczęśliwy nędzarz, z dala od domu. Tymczasem w jego dawnym gospodarstwie nowy właściciel, dokonując inspekcji rozległych pól, dostrzegł nagle w strumyku coś jasnego i pobłyskującego w słońcu. Tym czymś był wielki diament, który, jak się okazało, leżał na wierzchu bajecznej kopalni diamentów — Golkondy.

Tę opowiastkę szczególnie upodobał sobie doktor Russell Conwell, który w 1884 roku założył w Filadelfii uniwersytet Temple. Dostarczyła mu ona inspiracji do klasycznej już mowy „Acres of Diamonds” [Hektary diamentów], wygłoszonej potem przeszło sześć tysięcy razy na całym świecie. Morał tej opowieści jest taki: „Diamenty, których szukasz, nie znajdują się gdzieś w odległych górach czy za dalekimi morzami. One znajdują się na twoim własnym podwórku. Musisz tylko sięgnąć i wydobyć je z ziemi”. Pierwszy student uczelni, która miała stać się Temple University, dał się do tego stopnia porwać temu wykładowi, że bardzo chcąc się uczyć, lecz nie mając środków na opłacenie studiów, po prostu udał się do doktora Conwella. Przyjęty od razu pod jego opiekę, człowiek ów doszedł potem do wysokich stanowisk i pozycji w służbie publicznej.

Nietrudno jest mi uwierzyć w tę anegdotę, ponieważ kiedy, jako młody człowiek, po raz pierwszy przeczytałem mowę doktora Conwella, zawarte w niej przesłanie zainspirowało także mnie i nadal inspiruje po dzień dzisiejszy. Wszystkie te szczęśliwe trafy prowadzące do odkrywania raz za razem kolejnych „diamentów” w moim życiu, przydarzyły się bowiem właśnie na „moim podwórku”, w mieście, w którym nigdy wcześniej nie postawiłem stopy.

Filadelfia

Tuż przed Świętem Dziękczynienia w 1945 roku, na krótko przed zakończeniem drugiej wojny światowej⁹, przybyłem jako młody obywatel stanu New Jersey do Filadelfii. Towarzyszył mi mój nieżyjący już brat bliźniak David (niech spoczywa w pokoju). Jako dwaj szesnastoletni chłopcy wysiedliśmy z autobusu wiozącego nas z Blair Academy, po raz pierwszy przybywając do Miasta Braterskiej Miłości¹⁰, aby uczcić Święto Dziękczynienia razem z naszymi rodzicami. Rodzice właśnie wprowadzili się do dwupokojowego mieszkania w skromnym budynku w podmiejskim Ardmore (mój starszy brat William, wówczas osiemnastoletni, służył wtedy w U.S. Marine Corps). Ta niewielka przestrzeń zapewniała jednak dość miejsca dla nas wszystkich — przynajmniej na czas świąt. Obiady jadaliśmy w małej restauracji Horn & Hardart na rogu ulicy. Później, podczas wakacji, pracowałem w urzędzie pocztowym w Ardmore na nocnej zmianie.

Na swój pierwszy diament natknąłem się zaś niecałkiem w Filadelfii, ale nieopodal niej. Dzięki znakomitemu przygotowaniu do studiów magisterskich, uzyskanemu w Blair Academy, dostałem się bowiem na Uniwersytet w Princeton. Abym finansowo mógł podołać studiom, uniwersytet zaoferował mi zarówno pełne stypendium, jak i pracę kelnera w kantynie uniwersyteckiej. (Zatem znów byłem kelnerem — musiałem być w tym dobry!) Później pracowałem w kasie biletowej Athletic Association, a podczas kolejnych lat studiów kierowałem już jednym z działów tego stowarzyszenia.

Dzięki posadom znajdowanym na czas wakacji (jedną z nich była posada gońca w miejscowej firmie brokerskiej; inną reportera w dziale kroniki wypadków w „Philadelphia Evening Bulletin”), byłem w stanie zarobić resztę potrzebnych mi pieniędzy. Pracowałem bardzo ciężko, wiele godzin dziennie. Lubiłem jednak wtedy ciężko pracować — nadal lubię — i wchodziłem w dorosłość, mając bezcenną przewagę, jaką dawała mi konieczność zarabiania własną pracą na wszystko, co posiadałem. Myśląc o swej długiej karierze zawodowej, prawie nigdy nie wspominam ówczesnej pracy jako męczącej harówki, z jednym wyjątkiem — okresu, w którym pracowałem jako ustawiacz kręgli w kręgielni (to faktycznie była syzyfowa praca!).

Princeton

Podczas moich studiów w Princeton rozpadło się małżeństwo moich rodziców. Ojciec przeprowadził się do Nowego Jorku, a moja ukochana matka, nieuleczalnie chora, pozostała w Filadelfii. Gdy w 1951 roku chciałem tam wrócić po uzyskaniu dyplomu, opatrzność wtrąciła się w mój los, umożliwiając mi realizację tego zamiaru. (Niestety, matka dokonała żywota w 1952 roku.) W Princeton, będąc idealistycznym młodym żółtodziobem ostrzyżonym na jeża, postanowiłem napisać swą pracę dyplomową na wydziale ekonomii na temat, na który wcześniej nie powstała jeszcze żadna praca magisterska. Nie na temat Johna Maynarda Keynesa, nie na temat Adama Smitha, ani Karola Marksa, lecz na temat świeży i nowy. Cóż, jeśli nie przeznaczenie, może więc wyjaśnić fakt, że w grudniu 1949 roku, szukając tematu pracy, otworzyłem magazyn „Fortune” akurat na stronie 116 i przeczytałem artykuł zatytułowany Big Money in Boston [Wielka forsa w Bostonie]. W tym artykule wspominano o instrumencie finansowym, o którym nigdy wcześniej nie słyszałem: o funduszu inwestycyjnym otwartym¹¹. Opisywano ten sektor, jako „mały i budzący kontrowersje”.

Wiedziałem, że znalazłem temat, którego szukałem i — choć tego akurat nie mogłem w tamtej chwili wiedzieć — znalazłem jednocześnie kolejny diament. Po roku intensywnego analizowania sektora funduszy inwestycyjnych otwartych napisałem swą pracę dyplomową, po czym rozesłałem ją do liderów tej branży. Jednym z nich był pionier tych funduszy, Walter L. Morgan, założyciel firmy Wellington Fund z siedzibą w Filadelfii (i były student Princeton, rocznik 1920).

Po zapoznaniu się z moją pracą, która dość mu się widocznie spodobała, Walter L. Morgan stwierdził: „Jak na studenta po licencjacie i bez żadnego doświadczenia w biznesie to całkiem niezła praca. Głównie ze względu na tę pracę dyplomową przyjmujemy pana Bogle’a do firmy Wellington”. Podjąłem obowiązki od razu w 1951 roku po otrzymaniu dyplomu (magna cum laude¹² — za tę właśnie pracę dyplomową) i nigdy tego nie żałowałem. W takiej czy innej formie, jak za chwilę zobaczycie, pozostaję związany z tą pracą od tamtego czasu do dziś.

Nie ma możliwości, by stwierdzić, czy to prawda, ale niektórzy z najbliższych współpracowników Waltera Morgana mówili mi po jego śmierci, że uważał mnie za syna, którego nigdy się nie doczekał. On sam był dla mnie jak ojciec. Odgrywał wobec mnie rolę lojalnego i godnego zaufania mentora. Okazał się człowiekiem, który doprowadził do pierwszego przełomu w mojej długiej karierze. Był dla mnie jak opoka. Był człowiekiem, który pokładał we mnie wiarę w czasie, kiedy ja sam miałem jej mało, osobą, która dodawała mi sił, abym mógł zmobilizować się do dalszego działania po każdym tryumfie i po każdej klęsce, jakich miałem zakosztować.

Gdy dołączyłem do Wellington Management Company w 1951 roku, była to licząca się firma w bardzo małym sektorze, zarządzająca tylko jednym funduszem otwartym (Wellington Fund) o wartości 150 milionów dolarów w aktywach. Rozwijaliśmy się szybko. We wczesnych latach sześćdziesiątych. byłem już głęboko wciągnięty we wszystkie aspekty tego biznesu i wkrótce stałem się faktycznym dziedzicem Waltera Morgana. Na początku 1965 roku, choć miałem dopiero 35 lat, oznajmił mi, że będę jego następcą na stanowisku szefa firmy. Następny diament! (Wiele innych diamentów leżało ciągle w ziemi pod moimi stopami, jeszcze nieodkrytych.) Nasza firma znalazła się jednak wtedy w trudnej sytuacji. Pan Morgan powiedział, że „mam zrobić cokolwiek trzeba”, aby rozwiązać problemy związane z zarządzaniem naszymi inwestycjami.

Drzwi zatrzaskują się z hukiem, otwiera się okno

Uparty, impulsywny i naiwny wyszukałem partnera — ze wszystkich możliwych miejsc akurat w Bostonie — który, jak miałem nadzieję, pomoże mi rozwiązać te problemy. Kontrakt decydujący o połączeniu obu firm został podpisany 6 czerwca 1966 roku. Dzięki sprzyjającemu nam dynamicznemu rynkowi byka na giełdach¹³, do początku 1973 roku nasze firmowe małżeństwo sprawiało się pięknie. Kiedy jednak nastał okres rynków niedźwiedzia¹⁴ i notowania na giełdzie załamały się (spadek ostatecznie zredukował ceny akcji o 50 procent), zarówno agresywni młodzi menedżerowie, specjaliści od inwestycji, będący moimi nowymi partnerami, jak i ja sam, zawiedliśmy naszych udziałowców. (Wartość jednostek w jednym z naszych funduszy spadała na łeb na szyję o 75 procent!)

Pod koniec 1974 roku, kiedy rynek niedźwiedzia zebrał swoje żniwo, a wielu udziałowców od nas uciekło, aktywa, którymi zarządzaliśmy spadły z poziomu 3 miliardów dolarów do 1,3 miliarda. Nic dziwnego, że doszło do kłótni między mną a moimi partnerami. Ponieważ moi adwersarze dysponowali większą liczbą głosów w zarządzie niż ja, wyrzucili mnie na bruk z firmy, którą uznawałem za swoją. Co więcej, zamierzali w ogóle przenieść Wellington do Bostonu.

Nie mogłem pozwolić, żeby do tego doszło. Kochałem Filadelfię, miasto, które mnie przyjęło i było dla mnie tak łaskawe. Tutaj zapuściłem korzenie, odnajdując jeszcze bardziej niezwykłe diamenty. W 1956 roku poślubiłem moją ukochaną żonę, Eve, która urodziła się i dorastała właśnie w Filadelfii. W 1971 roku cieszyliśmy się już błogosławieństwem w postaci sześciorga cudownych dzieci (po których przyszło w końcu na świat dwanaścioro fantastycznych wnucząt). Zamierzaliśmy pozostać tam, gdzie byliśmy, a ja miałem już plan, jak to zrealizować. Bo kiedy zatrzasnęły się z hukiem drzwi do mojej kariery w Wellington, otworzyło się właśnie okno nowych możliwości na tyle szeroko, aby umożliwić mi pozostanie w Filadelfii.

Niełatwo było tego dokonać i, prawdę mówiąc, może wcale nie próbowałbym, gdybym nie posiadał dwóch cech, którymi ktoś mnie kiedyś tak scharakteryzował: „upór idealisty, a dusza ulicznego zabijaki”. Po długiej i zaciętej walce udało mi się obrócić na swoją korzyść drobną na pozór różnicę w strukturze zarządzania, która zaistniała między funduszami Wellington (znajdującymi się w posiadaniu wewnętrznych udziałowców) i Wellington Management Company (będącą własnością akcjonariuszy, lecz teraz w znacznej mierze kontrolowaną przez moich byłych partnerów — tych, którzy dopiero co wyrzucili mnie z pracy). Odkryłem tym samym nową ścieżkę prowadzącą do kariery, a wraz z nią diamenty w ilości, o jakiej kiedyś mógłbym tylko marzyć.

Komplikacje

Większość dyrektorów zasiadających w radzie nadzorczej funduszy była niezależna od Wellington Management Company. Zaproponowałem, żeby zgodzili się na unikalną, nie mającą precedensu strukturę, w której ramach fundusze rządziłyby się same. Pomysł był prosty. Właściwie dlaczego otwarte fundusze inwestycyjne mają utrzymywać zewnętrzną firmę, która zarządza ich sprawami — taki modus operandi w tym sektorze obowiązywał wtedy i obowiązuje nadal — skoro mogą zarządzać się same i zaoszczędzić małą fortunę na opłatach za zarządzanie? Mogą stać się przecież prawdziwymi wzajemnymi funduszami otwartymi.¹⁵ Przez osiem pracowitych, gorączkowych i wypełnionych bojami miesięcy rozgrywała się zacięta bitwa, podczas której zarząd funduszy pozostawał podzielony w swych opiniach niemal pół na pół. Ostatecznie jednak zwycięstwo odniosła opcja nowej struktury.II

Naszej nowej firmie nadałem nazwę wziętą od HMS Vanguard, okrętu flagowego dowodzonego przez lorda Horatio Nelsona podczas wielkiego zwycięstwa odniesionego przez Brytyjczyków nad flotą Napoleona w bitwie stoczonej u ujścia Nilu w 1798 roku. Chciałem tym sposobem dać do zrozumienia, że nasza, wzmocniona w starciu bitewnym Vanguard Group będzie odnosić zwycięstwa w bataliach toczonych przez fundusze otwarte i że w ogóle będzie odzwierciedleniem słownikowej definicji swej nazwy, zgodnie z którą awangarda daje początek nowym trendom.¹⁶

Mój pomysł nie został jednak zrazu w pełni zrealizowany, bo rada dyrektorów zgodziła się jedynie na to, aby firma Vanguard
— będąca własnością funduszy — zajmowała się wyłącznie administracyjną stroną ich działalności, obsługą prawną i finansowo-księgową. Kiedy zaczynaliśmy w maju 1975 roku, byliśmy więc odcięci od odpowiedzialności za zarządzanie inwestycjami i marketingiem, dwóch pozostałych — znacznie ważniejszych
— filarów obsługi funduszy otwartych. Ku mojemu niezadowoleniu te kluczowe usługi były nadal świadczone przez moich rywali z Wellington Management Company.

Kompletowanie firmy

Wiedziałem, że jeśli Vanguard ma wywalczyć sobie choć cień szansy na sukces, musi rozszerzyć ten bardzo ograniczony mandat i przejąć odpowiedzialność za pełen zakres obsługi administracyjnej, inwestycyjnej i marketingowej, jakiej wymagają wszystkie rodziny funduszy. Musieliśmy w związku z tym poszukać kolejnych diamentów. Szybko znaleźliśmy taki, który swymi rozmiarami mógł konkurować ze słynnym diamentem Kohinoor.

Fakt, że zarządzanie inwestycjami pozostawiono poza mandatem Vanguard, zmotywował mnie do rozwinięcia i doprecyzowania w ciągu kilku miesięcy świetnego pomysłu, który rozważałem od lat. Ten pomysł w jakiejś mierze sugerowały już analizy przeprowadzone na poczet mojej pracy dyplomowej, w której stwierdziłem, iż fundusze inwestycyjne otwarte „nie dają podstaw do oczekiwania, że przewyższą średnie wartości zysków osiąganych na rynkach”. Idąc tym tropem, jeszcze przed końcem 1975 roku stworzyliśmy pierwszy na świecie indeksowy fundusz otwarty. Jego idea stanowiła esencję prostoty: portfel funduszu miał obejmować po prostu wszystkie typy akcji notowanych w ramach indeksu Standard
& Poor’s (S & P) 500 Stock Index, zgodnie z ich wagą rynkową. Mieliśmy zatem iść krok w krok za osiągami tego indeksu.

Nasz fundusz indeksowy był przez lata wyśmiewany, a naśladowców doczekał się dopiero po upływie prawie całej dekady. Ten nowatorski fundusz, początkowo noszący nazwę First Index Investment Trust (obecnie jest to Vanguard 500 Index Fund) — określany także mianem „szaleństwa Bogle’a”¹⁷ — zaczynał od zaledwie 11 milionów dolarów w aktywach.Dowiódł jednak swego — skumulowane zyski przyniesione przez ten pierwszy w historii fundusz indeksowy okazały się z czasem znacząco wyższe niż zyski z tradycyjnych funduszy akcji. Miał się on potem stać największym funduszem otwartym na świecie. Dziś Vanguard 500 jest jednym z osiemdziesięciu dwóch indeksowych funduszy otwartych i quasi-indeksowych funduszy otwartych, które dysponują blisko bilionem dolarów z puli 1,3 biliona dolarów bazowych aktywów zarządzanych obecnie przez firmę Vanguard.III

A zatem, by zacytować Psalm 118, „kamień odrzucony przez budowniczych (…) stał się kamieniem węgielnym” naszej nowej firmy, choć same jej narodziny wisiały na włosku. Argument, że w zasadzie nie wykraczamy poza nasz wąsko zakrojony początkowy mandat, z trudem uzyskał akceptację rady nadzorczej. Przekonywałem jej członków, że cały trick z funduszem indeksowym polega na tym, iż taki fundusz właściwie nie musi być „zarządzany”, bo po prostu kupuje wszystkie papiery składające się na S & P 500 Index. Dzięki temu wybiegowi, za pośrednictwem formuły takiego quasi-zarządzania wywalczyliśmy dla siebie przyczółek na drugim — inwestycyjnym — filarze obsługi funduszy.

W jaki sposób można było po raz kolejny doprowadzić do rozszerzenia mandatu i uzyskać kontrolę nad jej trzecim i ostatnim filarem, czyli funkcją marketingową? No cóż, trzeba było po prostu poszukać kolejnego diamentu! Tak też zrobiliśmy. Pomysł polegał na wyeliminowaniu samej potrzeby prowadzenia dystrybucji i pozbyciu się sieci maklerów, którzy rozprowadzali jednostki uczestnictwa w funduszach Wellington od niemal pięćdziesięciu lat. Należało skupić się nie na tych, którzy sprzedają udziały, lecz na tych, którzy je kupują.

Ryzyko związane z tak radykalną zmianą było olbrzymie i wielorakie, ale takie same były też szanse na sukces. W dniu 7 lutego 1977 roku, po kolejnej batalii, w której zdania były podzielone, i po kolejnej, z wielkim trudem przeforsowanej decyzji rady nadzorczej, z dnia na dzień doszło do bezprecedensowego przejścia na nowy system: bez prowizji za nabycie i zbycie jednostek uczestnictwa, bez opłat manipulacyjnych za ich dystrybucję i marketing. I znów — nigdy nie żałowaliśmy tego kroku. Nigdy nie musieliśmy żałować. Przy nadzwyczajnie niskich kosztach operacyjnych, które stały się naszym znakiem rozpoznawczym — były one efektem naszej otwartej struktury i dyscypliny kosztowej — oferowanie udziałów (jednostek uczestnictwa) bez narzutu za sprzedaż okazało się posunięciem nad wyraz logicznym i bardzo na czasie, wprowadzającym nas do świata w coraz większym stopniu sterowanego przez wybory dokonywane przez konsumenta i jego pogoń za wartością.

Mottem naszej strategii marketingowej stało się zdanie: „Jeśli zbudujecie, przyjdą”¹⁸ — powszechnie teraz znana fraza, kojarzona z powstaniem zagłębia baseballowego (i to gdzie, w Iowa!), unieśmiertelniona w filmie Field of Dreams [Pole marzeń]. I choć pełne ukończenie budowy tego, co mieliśmy zbudować zabrało lata, inwestorzy rzeczywiście do nas przyszli — najpierw liczeni w tysiącach, a potem w milionach.

Łaska trybunału ostatniej szansy

Jednak „diamenty” zgromadzone przez Vanguard w ciągu tych batalii niezupełnie jeszcze były naszą własnością. Mieliśmy je tylko jakby na kredyt. Amerykańska Securities and Exchange Commission (SEC)¹⁹ udzieliła nam bowiem wcześniej tylko tymczasowego pozwolenia na działalność, wyrażając zgodę na dokonanie zaledwie kilku kluczowych posunięć. Aż trudno uwierzyć, ale po morderczym, tydzień trwającym przesłuchaniu członkowie SEC wydali orzeczenie, które było niekorzystne dla naszego bezprecedensowego planu. Byliśmy zdumieni, bo wiedziałem, że proponujemy rozwiązanie korzystne dla inwestorów. Zorganizowaliśmy więc stanowczą apelację.

Po trwającym cztery długie lata boju, w 1981 roku wreszcie odnieśliśmy tryumf z chwilą, gdy SEC wykonał obrót o sto osiemdziesiąt stopni i zaaprobował nasz plan. Komisja wyraziła swą aprobatę w entuzjastycznej wypowiedzi, która kończyła się tymi słowami: „Plan zaproponowany przez Vanguard (…) zasadniczo posuwa do przodu realizację celów ustawy [chodziło o przyjętą w 1940 roku ustawę dotyczącą spółek inwestycyjnych — Investment Company Act], (…) sprzyja polepszeniu standardów jawności wobec udziałowców, (…) w oczywisty sposób zwiększa niezależność funduszy, [oraz] promuje wiarygodne i rentowne rodziny funduszy otwartych, w ramach których każdy z funduszy może prosperować lepiej”.

Pochwała wygłoszona przez Komisję na zakończenie postępowania pod każdym względem miała okazać się prorocza. Tak oto nasze diamenty nie zostały jednak wywiezione do Bostonu. Na stałe znalazły się też w końcu w naszych rękach lub, ściślej rzecz ujmując, w rękach naszych udziałowców, pozostając w dodatku tam, gdzie ich miejsce, czyli na obszarze metropolitalnym Filadelfii — miejscu narodzin funduszy Wellington w 1928 i firmy Vanguard w 1974 roku. Mogłoby się zdawać, że zasoby diamentów w mojej Golkondzie w końcu się wyczerpały. Jednak cudownym zrządzeniem losu okazało się, że jeszcze jeden diament czekał na odkrycie.

Zmiana serca²⁰

Paradoksalnie, następny diament, który miałem znaleźć również na własnym podwórku, przybrał postać nowego serca. (Jak wiadomo, w kartach czerwone serca zawsze biją „diamentowe” karo.²¹ W prawdziwym życiu jest tak samo!) Ze swoim chorym sercem męczyłem się od pierwszego z kilkunastu ataków, jaki przeżyłem w 1960 roku. Wraz z nadejściem 1995 roku mój czas prawie się kończył — pracowała już tylko połowa mojego serca. Tamtej jesieni znalazłem się w filadelfijskim Hahnemann Hospital, a 21 lutego 1996 roku otrzymałem w końcu nowe serce, zaledwie miesiące, a może tylko tygodnie czy nawet dni przed nadejściem chwili, w której moje własne serce ustałoby ze zmęczenia.

W szpitalu czekałem na nowe serce przez sto dwadzieścia osiem dni, przez całą dobę podłączony do kroplówki odżywiającej moje serce, do leków stymulujących jego pracę. Dziwne było to, że mimo tych traumatycznych okoliczności nigdy nie przeszło mi przez myśl, że umrę. Ale też nigdy nie myślałem o tym, że przeżyję. Nie byłem chyba na tyle przytomny, żeby rozmyślać w ten czy inny sposób o tym, co będzie. A jednak przeżyłem. Dzięki nowemu sercu, które teraz bije w moich piersiach — darowi życia od anonimowego dawcy i dzięki opiece lekarzy i pielęgniarek, którzy byli moimi aniołami stróżami, cieszę się teraz znakomitym zdrowiem już od przeszło dwunastu lat. To jeszcze jeden czynnik, który przekonuje mnie, że otrzymałem od losu więcej łask — więcej z „kopalni diamentów” znajdującej się na moim własnym podwórku — niż jakikolwiek inny człowiek na powierzchni Ziemi. Miał pan rację, doktorze Conwell!

Prawdziwe i fałszywe skarby

Z przyjemnością opowiadam wam o diamentach, które odkrywałem w życiu prywatnym i karierze zawodowej, gdyż jestem przekonany, że każdy z czytelników tej książki także został obdarowany diamentami, może nawet wieloma i pewnie zaraz by je dostrzegł, gdyby tylko zatrzymał się w pędzie i poświęcił chwilę, by je zliczyć. Nader często bowiem, podobnie jak ów bogaty wieśniak z przypowieści doktora Conwella, oddajemy się poszukiwaniom fałszywych skarbów, nie dostrzegając tych prawdziwych, które leżą tuż pod naszymi stopami. (Zauważcie, że piszę „my”, bo ja sam też popełniam ten błąd, jak wszyscy inni ludzie!) A zatem naprawdę otrzymałem od losu „dość” — dość diamentów (i serc), aby przeżyć wspaniałe życie. Życie, które, mam nadzieję, wiodłem z pożytkiem dla mojej rodziny, firmy, branży, a także dla całego społeczeństwa.

Jednak wraz z pierwszymi latami XXI wieku, zaczął we mnie narastać głęboki niepokój związany z poczuciem, że nasze społeczeństwo zmierza w złym kierunku — niepokój tak znakomicie wyrażony w epigrafie Davida Brooksa, przytoczonym przeze mnie na pierwszych stronach tej książki. Zdaje się, że Kurt Vonnegut i Joseph Heller zgodziliby się z opinią Brooksa. Na Shelter Island Vonnegut i Heller rozmawiali przecież o „dość” właśnie w kontekście pieniędzy i inwestycji, a książki obu tych pisarzy stanowią lustro, w którym może przejrzeć się całe nasze społeczeństwo i zobaczyć w nim odbicie niektórych absurdów i nierówności, jakie przyszło nam akceptować i uważać za oczywiste.

W naszym systemie finansowym skupiamy uwagę wyłącznie na zyskach, które mogą nam przynieść rynki finansowe, nie dostrzegając niebotycznych kosztów generowanych przez ten system, nadmiernie wysokich podatków pozostających w związku z bijącym wszelkie rekordy spekulacyjnym handlem akcjami i inflacji napędzanej przez rząd wydający ponad stan (nasze) pieniądze, rażąco marnujący te zyski. Angażujemy się w szaleństwo krótkoterminowej spekulacji, wyrzekając się mądrych, długoterminowych inwestycji. Lekceważymy prawdziwe diamenty prostoty, w zamian goniąc za iluzorycznymi górskimi kryształami złożoności.

W biznesie za bardzo liczymy na to, co można porachować, a za mało na zaufanie — ufność pokładaną w innych i poczucie, że i my jesteśmy godni ich zaufania. Choć powinno być zupełnie na odwrót, pozwalamy profesjonalistom, przedstawicielom zawodów zaufania publicznego, aby zachowywali się jak biznesmeni
— w gruncie rzeczy niemal zmuszamy ich do takiego postępowania. A powinniśmy przecież raczej zachęcać firmy i spółki (przedsiębiorstwa, które wytwarzają towary i świadczą usługi), aby powróciły do profesjonalnych standardów, bo wiele spośród nich odłożyło je na bok. Mamy aż za dużo „złota głupców” w postaci marketingu i sztuki sprzedaży, a nie dość prawdziwego złota w postaci idei odpowiedzialności i zasad troski o dobro klienta²². Myślimy bardziej jak menedżerowie, których zadaniem jest sprawne osiąganie celów, niż jak przywódcy, których zadaniem jest osiąganie właściwych celów.²³

Także w życiu nazbyt często pozwalamy, aby to, co iluzoryczne zatryumfowało nad tym, co rzeczywiste. Koncentrujemy się zbytnio na rzeczach, a nie dość na kwestiach niematerialnych, dzięki którym rzeczy mogą nabierać wartości. Za bardzo myślimy o sukcesie (słowo, którego nigdy nie lubiłem), a nie dość o charakterze, bez którego sukces jest pozbawiony znaczenia. Osaczeni przez typowe dla XXI wieku ciśnienie na natychmiastową gratyfikację²⁴ i przytłoczeni masą informacji dostępnych na wyciągnięcie ręki zapomnieliśmy o światłych wartościach typowych dla XVIII wieku. Pozwoliliśmy, aby fałszywie pojmowana osobista satysfakcja zaślepiła nas i uniemożliwiła dostrzeżenie znaczenia prawdziwego powołania w życiu i biznesie, podczas gdy to właśnie ono nadaje sens nam samym, naszym wspólnotom lokalnym i naszemu społeczeństwu.

Apel Sokratesa

Kiedy poruszam takie kwestie na rozmaitych forach w całym kraju, czuję się niekiedy jakbym był jednym z tych proroków znanych z komiksów w „New Yorkerze”, co to trzymają transparenty w rodzaju: „Okażcie żal za grzechy, gdyż nadchodzi już koniec!”. Moje tezy z trudem tylko mieszczą się w głównym nurcie dominujących obecnie przekonań. Są też na ogół źle odbierane przez osoby stojące na czele instytucji ze świata biznesu i finansów, a przecież tezy te nie są niczym nowym. Już jakieś dwa i pół tysiąca lat temu Sokrates miał mniej więcej to samo do powiedzenia w apelu, z którym zwracał się do obywateli Aten:

Szanuję was i miłuję; dlaczego jednak wy, obywatele tego tak wspaniałego i potężnego miasta tak bardzo troszczycie się o pieniądze, honory i reputację, a tak mało o mądrość i prawdę oraz doskonalenie duszy? Czyż nie wstyd wam z tego powodu? Ja sam niczym innym nie zajmuję się, jak tylko chodzeniem i przekonywaniem was, abyście nie poświęcali tyle myśli swym osobom i majątkom, lecz przede wszystkim dbali o jak największe doskonalenie duszy. Powiadam wam, że cnota nie pochodzi od bogactwa, lecz bogactwo wywodzi się z cnoty, podobnie jak wszelkie inne dobro, które jest w człowieku.

Nie mogę, rzecz jasna, równać się z Sokratesem. Jednak w trakcie tych niezwykle łaskawych i wykorzystanych w całej pełni siedemdziesięciu dziewięciu lat życia, podobnie jak on doszedłem do zdecydowanych sądów na temat pieniędzy i rzeczy — tych, z których powinniśmy być dumni i tych, których powinniśmy się wstydzić, realizując swe powołanie w biznesie i życiu w ogóle. Wyrobiłem też w sobie zdanie na temat fałszywych i prawdziwych skarbów, na jakie natrafiamy w naszym życiu. Przedstawię tutaj te poglądy w nadziei, że — by posłużyć się jednym z ulubionych zdań Kurta Vonneguta — zarażę wasze umysły, drodzy czytelnicy, odrobiną człowieczeństwa.