Historia XIX wieku

Przeobrażenie świata

Jürgen Osterhammel

Historia XIX wieku

Przeobrażenie świata

Redakcja naukowa i posłowie

Witold Molik

Tłumaczenie

Izabela Drozdowska-Broering

Jerzy Kałążny

Adam Peszke

Katarzyna Śliwińska

Wydawnictwo Poznańskie

Poznań 2013

Tytuł oryginału: Jürgen Osterhammel, Die Verwandlung der Welt. Eine Geschichte des 19. Jahrhunderts, Verlag C.H. Beck oHG, München 2010

Copyright © Verlag C.H. Beck oHG, München 2010

Copyright © for the Polish translation by Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., Poznań 2013

Copyright © by Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., Poznań 2013

Redaktor: Ewa Dobosz

Redaktor techniczny: Dariusz Wierzbicki

Korekta: zespół

Projekt okładki: Dawid Czarczyński

Konsultacja merytoryczna: Christian Myschor

Ilustracje w książce pochodzą z archiwum wydawnictwa

Podręcznik akademicki

dotowany przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego

Objętość: 110 arkuszy wydawniczych

Nakład: 1000 egzemplarzy

ISBN 978-83-7177-977-0

Wersja elektroniczna 2013

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Dariusz Nowacki

Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o.

61-701 Poznań, ul Fredry 8

Sekretariat: tel. 61 853 99 10

Dział handlowy: tel. 61 853 99 16, fax 61 853 80 75

e-mail: handlowy@wydawnictwopoznanskie.com

http://www.wydawnictwopoznanskie.com

Mojemu synowi

Philippowi Dabringhausowi poświęcam

WPROWADZENIE

Każda historia dąży do tego, aby stać się historią powszechną. Z socjologicznych teorii społeczeństwa globalnego wynika, że świat jest „środowiskiem wszystkich środowisk”, ostatnim możliwym kontekstem wszelkich historycznych zdarzeń i ich przedstawiania. Skłonność do wychodzenia poza lokalność staje się z biegiem dziejów coraz silniejsza. Historia powszechna neolitu nie miałaby jeszcze wiele do powiedzenia na temat intensywnych kontaktów na odległość, natomiast w historii powszechnej XX w. istnienie gęstej sieci powiązań w wymiarze globalnym, którą John R. McNeill oraz William H. McNeill nazwali human web, albo jeszcze lepiej: mnogość takich sieci, jest faktem[1].

Mocnym uzasadnieniem historii powszechnej jest dla historyka jej nawiązywanie do świadomości ludzi żyjących w przeszłości. Nawet dzisiaj, w dobie komunikacji satelitarnej i Internetu, miliony ludzi żyją w wąskich, lokalnych ramach, z których nie potrafią się wyrwać realnie ani mentalnie. Tylko uprzywilejowane mniejszości myślą i działają globalnie. A przecież dzisiejsi historycy, szukający wczesnych śladów globalizacji nie są pierwsi, którzy w XIX stuleciu – często i słusznie nazywanym stuleciem nacjonalizmu oraz państw narodowych – odkrywają działania świadczące o transgresji w wymiarze transnarodowym, transkontynentalnym i transkulturowym. Już wielu współczesnym poszerzone horyzonty myślenia i działania wydawały się charakterystyczną cechą epoki. Przedstawiciele średnich i niższych warstw społecznych w Europie i Azji spoglądali z nadzieją na leżące gdzieś w oddali ziemie obiecane. Milionowe rzesze nie wahały się wyruszyć w nieznane, a przywódcy państwowi i wojskowi uczyli się myślenia w kategoriach polityki globalnej. Powstało pierwsze w historii prawdziwe światowe mocarstwo British Empire rozciągające się aż po Australię i Nową Zelandię. Inne imperia ambitnie starały się dorównać brytyjskiemu wzorcowi. Handel i finanse splotły się z sobą jeszcze silniej, niż we wczesnej nowożytności, tworząc zintegrowany system globalny. Około 1910 r. gospodarcze tąpnięcia w Johannesburgu, Buenos Aires i Tokio natychmiast odnotowywano w Hamburgu, Londynie i Nowym Jorku. Naukowcy zbierali informacje i obiekty na całym świecie; studiowali języki, obyczaje i religie najbardziej egzotycznych ludów. Krytycy istniejącego porządku światowego: robotnicy, kobiety, aktywni pacyfiści, przeciwnicy rasizmu i kolonializmu zaczęli się organizować na płaszczyźnie międzynarodowej, często sięgając daleko poza Europę. Wiek XIX dostrzegał swoją własną, powstającą globalność.

Każda historia inna niż historia powszechna jest w odniesieniu do nowszych czasów – zwłaszcza do XIX stulecia – tylko i wyłącznie rozwiązaniem prowizorycznym. Ale to takie właśnie prowizoryczne rozwiązania sprawiły, że historiografia przekształciła się w naukę. Nauką zgodną z kryteriami sprawdzalnej racjonalności stosowanych w niej procedur stała się wskutek intensywnych i w miarę możliwości wyczerpujących studiów źródłowych. Dokonało się to w XIX stuleciu, wobec czego nie dziwi fakt, że właśnie wtedy historiografia powszechna zeszła na plan dalszy. Wydawała się ona bowiem nie do pogodzenia z nową samoświadomością historyków jako profesjonalistów. Jeśli dziś ten stan rzeczy zaczyna się zmieniać, to jeszcze to nie znaczy, żeby wszyscy historycy chcieli bądź powinni stać się badaczami historii powszechnej[2]. Nauka historii wymaga intensywnych i wnikliwych studiów poświęconych przypadkom o dających się wyraźnie kreślić granicach. Ich wyniki będą dostarczać wciąż nowych podstaw do kolejnych, obszernych syntez. Takie syntezy ograniczają się zazwyczaj, tak jak w odniesieniu do nowożytności, do dziejów poszczególnych narodów bądź państw narodowych, niekiedy całego kontynentu, np. Europy. Historia powszechna pozostaje perspektywą mniejszościową, lecz nie można jej już dłużej pomijać bądź traktować jako peryferyjną bądź niepoważną. Zasadnicze pytania są oczywiście na wszystkich płaszczyznach przestrzennych i logicznych takie same: „W jaki sposób historyk łączy w procesie interpretacji danego zjawiska historycznego zdeterminowaną przez źródła indywidualność z ogólną i abstrakcyjną wiedzą, którą uruchamia dopiero dokonywana przez jednostkę interpretacja oraz w jaki sposób historyk dochodzi do sformułowania ugruntowanych w empirii stwierdzeń dotyczących większych całości i procesów w obrębie historii?”[3].

Profesjonalizacja nauki historii, od której nie ma odwrotu, doprowadziła do tego, że Big History pozostawiono naukom społecznym. Odpowiedzialność za badanie wielkich zagadnień historycznego rozwoju spoczęła na barkach tych socjologów i politologów, którzy nie stracili zainteresowania głębią czasu i rozległością przestrzeni. Naukowy habitus powstrzymuje historyków od formułowania śmiałych uogólnień, chwytliwych uniwersalnych stwierdzeń oraz monokauzalnych wyjaśnień. Pod wpływem myślenia postmodernistycznego niektórzy z nich odrzucają możliwość konstruowania „wielkich narracji” bądź interpretacji długofalowych procesów. Niemniej jednak pisanie historii powszechnej jest też próbą wydobycia z fachowości wąsko wyspecjalizowanej nauki historii odrobiny umiejętności dokonywania interpretacji na użytek publiczny. Historia powszechna jest jednym z wariantów historiografii, rejestrem, który należy wypróbowywać od czasu do czasu. Ryzyko ponosi autor, a nie czytelnik, którego przed podejrzanymi spekulacjami i szarlatanerią chroni czujna krytyka. Pozostaje pytanie, dlaczego historia powszechna miałaby być dziełem jednego pióra? Dlaczego nie wystarczają nam wielotomowe produkty zbiorowe, które powstają w „uczonej fabryce” (Ernst Troeltsch)? Odpowiedź jest prosta: tylko centralne uporządkowanie pytań badawczych i poglądów, materiałów i interpretacji może sprostać wymaganiom konstrukcyjnym stawianym przez historiografię powszechną.

Najważniejszą cechą historyka dziejów powszechnych nie jest jego wszechwiedza. Nikt bowiem nie dysponuje wystarczającą wiedzą, aby zagwarantować autentyczność każdego detalu, sprawiedliwie potraktować wszystkie strony świata i w odniesieniu do każdego spośród niezliczonych przedmiotów badań wyciągać zawsze najtrafniejsze wnioski. Historykowi dziejów powszechnych potrzebne są dwie cechy, które należy uznać za najważniejsze: po pierwsze musi mieć wyczucie proporcji, rzędów wielkości, pól siłowych i wpływów, a także uwrażliwienie na to co typowe i reprezentatywne. Po drugie, powinien zachować pełną pokory postawę wobec nauki. Historyk, który na chwilę wchodzi w rolę historyka dziejów powszechnych (zawsze powinien być także znawcą jakiegoś zagadnienia szczegółowego), nie uniknie „streszczania” w niewielu słowach wyników żmudnych i czasochłonnych dociekań innych badaczy, o ile owe wyniki są mu językowo dostępne. Na tym polega jego właściwe zadanie, które oby udawało mu się jak najczęściej wykonać. Jednocześnie jego praca byłaby bezwartościowa, gdyby nie starał się nawiązywać do najlepszych badań, nawet jeśli nie są to badania najświeższej daty. Historiografia powszechna, która z pełnym wyższości namaszczeniem bezmyślnie i bezkrytycznie przywołuje dawno nieaktualne legendy, jest śmieszna. Jako synteza syntez nie rozumiałaby samej siebie, a jako the story of everything[4] byłaby nudna i toporna.

Niniejsza książka jest portretem epoki. Zastosowane w niej sposoby przedstawiania byłyby w zasadzie użyteczne także w odniesieniu do innych epok. Nie ma ona przesadnych ambicji, aby wyczerpująco i encyklopedycznie ogarnąć całe stulecie w dziejach świata. Można ją raczej opisać jako bogatą materiałowo propozycję interpretacyjną. Takie założenie powoduje, że jest ona blisko The Birth of the Modern World, 2004 [wyd. niem. Die Geburt der modernen Welt, 2006] Christophera Bayly’ego, dzieła słusznie bardzo chwalonego jako jedna z nielicznych udanych syntez dziejów powszechnych w okresie późnej nowożytności[5]. Moja książka nie jest anty-Bayly’em, lecz wyrosłą z podobnego ducha alternatywą. Możliwa jest przecież więcej niż jedna interpretacja dziejów Cesarstwa albo Republiki Weimarskiej. W obu opracowaniach zrezygnowano z regionalnego podziału na narody, cywilizacje i kontynentalne wielkie przestrzenie. W obu kolonializm i imperializm są tak ważne, że nie poświęcono im osobnych rozdziałów, lecz stanowią one stały element refleksji. Obie nie dokonują też ostrego rozgraniczenia między tym, co Bayly nazywa w podtytule swojej książki global connections and comparisions[6]. Analiza stosunków oraz porównanie można i należy zręcznie z sobą łączyć; nie wszystkie porównania wymagają pełnego udokumentowania za pomocą ścisłej metody historycznej. Kontrolowana gra skojarzeniami i analogiami przynosi niekiedy – choć oczywiście nie zawsze – więcej niż obciążone balastem szczegółów porównywanie.

Niektóre akcenty zostały w obu książkach rozłożone inaczej: dla Bayly’ego punktem wyjścia są Indie, dla mnie – co widać wyraźnie – Chiny. Bayly interesuje się przede wszystkim nacjonalizmem, religią oraz bodily practices, którym poświęcił chyba najlepsze fragmenty swojego dzieła. U mnie natomiast wiele miejsca zajmują migracja, ekonomia, polityka międzynarodowa oraz nauka. Jestem nastawiony być może nieco bardziej „eurocentrycznie” niż Bayly, wyraźniej postrzegam XIX w. jako wiek Europy, nie kryjąc przy tym rosnącego zafascynowania historią USA. Jeśli zaś chodzi o teoretyczne powinowactwa, to zapewne bardzo szybko ujawni się moja sympatia dla historycznej socjologii. Najważniejsze różnice między Christopherem Bayly i mną zawierają się w dwóch innych punktach. Po pierwsze, w mojej książce obchodzę się z ramami chronologicznymi jeszcze swobodniej, niż to czyni Bayly. Nie jest to odizolowana [od zewnętrznych wpływów – przyp. tłum.] wewnętrzna historia epoki, której granice wyraźnie wyznaczałyby jakieś daty roczne. Dlatego nie ma takich dat w tytule książki i dlatego osobny rozdział (II) poświęciłem zagadnieniom periodyzacji i struktury czasowej. Próbuję na różne sposoby osadzić XIX stulecie „w historii”; pozwalam sobie przy tym świadomie na pozornie anachroniczne wycieczki zarówno w przeszłość, daleko poza rok 1800 bądź 1780, jak i w przyszłość, niemal do współczesności. W ten sposób zamierzam wyznaczyć miejsce XIX w. w dłuższych ciągach czasowych. Niekiedy jest on nam bardzo daleki, niekiedy bardzo bliski; często stanowi prehistorię teraźniejszości, czasem zaś jest zaginioną Atlantydą. Można to stwierdzić na konkretnych przypadkach. Podstawą do rozważań o XIX stuleciu są dla mnie nie tyle ostre cezury czasowe, co wewnętrzny punkt ciężkości leżący gdzieś pomiędzy latami 60. i 80. tegoż stulecia, gdy wezbrała fala innowacji o światowym zasięgu i pojawiły się oznaki konwergencji procesów, które dotąd przebiegały niezależnie od siebie. Dlatego nie dramatyzuję – w odróżnieniu od Bayly’ego, który akurat tu postępuje zgodnie z konwencją – wybuchu I wojny światowej jako nagłego i nieoczekiwanego opadnięcia kurtyny na historycznej scenie.

Po drugie, stosuję inną strategię narracyjną niż Christopher Bayly. Istnieje taki rodzaj dziejopisarstwa powszechnego, który można by nazwać konwergencyjno-czasowocentrycznym [konvergent-zeitbetont]. Niektórym historykom obdarzonym wyważonym osądem, ogromnym doświadczeniem i sporą dozą zdrowego rozsądku (common sense) udało się przedstawić w bardzo dynamiczny sposób w tej konwencji całe epoki w historii powszechnej wraz z ich głównymi i pobocznymi liniami. Wzorcowym przykładem takiego dziejopisarstwa jest historia powszechna XX w. Johna M. Robertsa. Autor ten traktuje historię powszechną jako „ogólność, którą spaja historia (the story)”[7]. Zgodnie ze swym przekonaniem szuka tego, co w danej epoce jest ważne i charakterystyczne, formując z tej materii płynną narrację pozbawioną narzuconego z góry schematu bądź wytyczającej kierunek tezy. Coś podobnego osiągnął obdarzony dozą marksistowskiego rygoryzmu i stąd wyposażony w pewien kompas Eric J. Hobsbawm w swej trzytomowej historii XIX w.[8] Autor ten od każdego pobocznego wątku zawsze powraca do głównego nurtu wielkich tendencji interesującej go epoki. Bayly idzie inną drogą, którą można by nazwać dywergencyjno-przestrzenną [divergent-räumlich]. Jest to koncepcja zakładająca decentralizację, która nie daje się łatwo nieść rwącemu nurtowi czasu. Historiografia tego rodzaju nie posuwa się żwawo naprzód, lecz rozlewa się wszerz, przywiązując wagę do równoczesności i przekrojowości [zdarzeń i ich opisu – przyp. tłum.], wyławia paralele i analogie, dokonuje porównań i odkrywa tajemne związki sprawcze. Jej chronologia jest nieostra, zadowala się nielicznymi datami rocznymi i zapewnia posuwanie się narracji do przodu za pomocą niezbyt rygorystycznie traktowanego wewnętrznego podziału całej epoki na trzy okresy. U Bayly’ego tworzą je przedziały czasowe 1780-1815, 1815-1865 oraz 1865-1914. Roberts myśli w kategoriach dialektycznego napięcia między procesami głównymi i pobocznymi, nieustannie pytając o – dobre bądź złe – siły napędowe historii, natomiast Bayly skupia się na poszczególnych zjawiskach, oświetlając je z perspektywy globalnej.

Przykładem jest nacjonalizm. Nieustannie dowiadujemy się, że był to europejski „wynalazek”, który reszta świata przyswoiła sobie w uproszczonej postaci, nie uniknąwszy pomyłek. Bayly uważnie przygląda się „reszcie świata”, który jest mu – jako znawcy Indii – bliższy niż wielu innym historykom, formułując zrozumiałą tezę o poligenezie nacjonalistycznych form solidarności. Zgodnie z nią w wielu częściach świata jeszcze przed zaimportowaniem nacjonalistycznych doktryn z Europy istniały własne „patriotyczne” formacje tożsamościowe, które w późnym XIX i XX w. można było poddać nacjonalistycznej reinterpretacji[9]. Dziejopisarstwo Bayly’ego jest zasadniczo horyzontalne – on sam określa je jako lateralna[10] – i zdeterminowane przez przestrzeń. Natomiast historiografia reprezentowana przez Johna M. Robertsa i Erica J. Hobsbawma jest raczej wertykalna i skupiona na czasie. Wszystkim trzem historykom zależy – jak się zdaje – na połączeniu wymiaru horyzontalnego z wertykalnym. To jest niewątpliwie słuszne podejście, ale w ten sposób powstaje jakaś niejasna relacja, którą odnajdziemy także w znanym napięciu między przedstawieniami narracyjnym i strukturalnym: żadna próba powiązania ich z sobą nie prowadzi do osiągnięcia pełnej harmonii.

Założenia niniejszej książki choć bliskie założeniom Bayly’ego, są bardziej radykalne, prowadząc do wypracowania trzeciej drogi. Wątpię w to, aby historyk za pomocą właściwych mu środków poznawczych był w stanie pokazać dynamizm jakiejś epoki w ramach zorientowanego całościowo schematu. Mogą się na to poważyć teoria globalnego systemu, materializm historyczny albo ewolucjonizm społeczny. Ponieważ zadaniem historii jest najpierw opisanie przemian, zanim zaproponuje ich wyjaśnienie, historyk szybko napotyka na jakiejś pozostałości, opór, elementy niepoddające się integracji. Bayly oczywiście o tym wie, ale odkłada wszelkie skrupuły na bok, gdy mimo wszystko próbuje zdefiniować epokę. Jego główna teza głosi, że świat między 1780 i 1914 r. stał się bardziej zuniformizowany i jednocześnie wewnętrznie bardziej zróżnicowany[11]. Według niego „narodziny moderny” były długim procesem, zakończonym dopiero po 1890 r. „wielkim przyspieszeniem” (którego Bayly w ogóle nie analizuje)[12]. Brzmi to nieco banalnie i stanowi rozczarowującą kwintesencję książki, która na każdej stronie zaskakuje oryginalnością wyrażonych w niej poglądów. Ponieważ Bayly rezygnuje z wyraźnego rozgraniczenia między poszczególnymi sektorami rzeczywistości historycznej, trudno jest mu uchwycić ich specyficzną logikę. Tylko industrializacja, proces tworzenia się państwa i religijny revival występują w jego przedstawieniu jako procesy o wyraźnie zarysowanym profilu. Zbyt ogólna „wielka narracja” o XIX-wiecznym świecie wyłania się niespodziewanie z kosmosu partykularnych obserwacji i interpretacji, które same w sobie są pomysłowe i na ogół przekonujące.

Ja natomiast spróbowałem innego rozwiązania. Uznałem, że „wielkie narracje” mają jednak rację bytu. Krytyka postmodernistyczna nie uczyniła ich zbędnymi, lecz wyostrzyła ich narracyjną świadomość. Takie grand narratives można oczywiście usadowić na różnych płaszczyznach. Także historia światowej industrializacji bądź urbanizacji w XIX stuleciu byłaby jeszcze wystarczająco grand. Struktura mojej książki wspiera się na płaszczyźnie wciąż jeszcze bardzo ogólnych, lecz jako podsystemy trudnej do ogarnięcia całości jednak rozpoznawalnych porządków życia wspólnotowego. Struktura ta tylko na pierwszy rzut oka może sprawiać wrażenie porządku encyklopedycznego, w istocie wiąże się z rozciągniętym w czasie krążeniem [wokół przedstawianych zagadnień – przyp. tłum.]. Fernand Braudel opisał podobny sposób postępowania: „Historyk najpierw otwiera te drzwi do historii, które są mu najlepiej znane. Jeśli jednak spróbuje sięgnąć wzrokiem tak daleko, jak tylko się da, będzie musiał zastukać do następnych drzwi i jeszcze do następnych. I za każdym razem ukaże mu się nowa albo przynajmniej lekko zmieniona sceneria. […] Historia łączy ich wszystkich, stwarza jedność z owych sąsiedztw, wspólnot granicznych, których wzajemne oddziaływanie nie ma końca”[13]. W odniesieniu do każdego podokresu zadaje się pytania o właściwe mu wzorce motoryczne („logiki”) oraz o związek między procesami zasadniczo ogólnymi a ich raczej regionalnymi wariantami. Każdy z podokresów ma specyficzną strukturę czasową: początek, koniec, tempo, rytm i wewnętrzną periodyzację.

Historia powszechna chce przezwyciężyć zarówno eurocentryzm, jak i wszelką naiwną autoreferencję kulturową. Nie odbywa się to za pośrednictwem złudnej neutralności narratora wszechwiedzącego lub przyjmowania rzekomo „globalnej” perspektywy obserwatora, lecz dzięki świadomej grze ze względnością perspektyw. Nie należy przy tym zapominać, kto i dla kogo pisze. Dla charakteru tekstu nie bez znaczenia jest to, że europejski (niemiecki) autor zwraca się do europejskich (niemieckich) czytelników, ponieważ oczekiwania, uprzednia wiedza oraz kulturowe oczywistości nie są niezależne od ich lokalizacji. Ta zależność prowadzi też do wniosku, że pozycjonowania spostrzeżeń nie można oderwać od realnych stosunków historycznych, czyli od struktur opartych na centrum i peryferii. Ten stan rzeczy ma swój aspekt metodyczny i rzeczowy. Z metodycznego punktu widzenia brak źródeł niejednokrotnie paraliżuje dobrą wolę oddania historycznej sprawiedliwości. Z rzeczowego punktu widzenia następuje w długich interwałach procesu historycznego zmiana proporcji między poszczególnymi częściami świata. Władza, efektywność gospodarowania i kulturowa innowacyjność różnie się rozkładają w zależności od epoki. Dlatego próbę napisania dziejów akurat XIX-wiecznej Europy, które abstrahowałyby od jej centralnego położenia, należałoby uznać za niemający żadnego uzasadnienia kaprys. Żadne bowiem inne stulecie nie było nawet w przybliżeniu tak europejskie jak właśnie wiek XIX, który filozof i socjolog Karl Acham trafnie nazwał „epoką przemożnych i dominujących inicjatyw europejskich”[14]. Nigdy dotąd zachodni półwysep wchodzący w skład Eurazji nie opanował i nie eksploatował tak wielkich połaci globu. Nigdy zapoczątkowane w Europie przemiany nie wywarły tak silnego wpływu na resztę świata. Nigdy też kultura europejska – daleko poza sferą kolonialnej ekspansji – nie była przyswajana równie zachłannie. Wiek XIX był więc stuleciem Europy również dlatego, że inni brali z niej przykład. Europa uosabiała na świecie trzy rzeczy: siłę, którą nieraz w sposób brutalny stosowała, wpływy, które potrafiła sobie zapewnić za pośrednictwem niezliczonych kanałów kapitalistycznej ekspansji, oraz wzorzec, przed którego naśladowaniem nie wzbraniało się nawet wiele spośród jej ofiar. Tej wielorakiej dominacji we wczesnonowożytnym okresie europejskiej ekspansji jeszcze nie było. Ani Portugalia, ani Hiszpania, Holandia bądź Anglia przed mniej więcej 1760 r. nie używały swej potęgi w najodleglejszych zakątkach globu i nie wywierały na „innych” takiego kulturowego wpływu, jak to w XIX w. czyniły Wielka Brytania i Francja. Historia XIX stulecia jest historią Europy i zarazem jej dziełem w stopniu nieporównywalnym ani z wiekiem XVIII, ani XX, nie mówiąc już o wcześniejszych stuleciach. Nigdy Europa nie wykazała takiej nadwyżki innowacyjności i inicjatywy, a jednocześnie woli dominacji i arogancji.

Wbrew tradycji trwającej od myślicieli oświeceniowych przez Maksa Webera aż po Davida S. Landesa i Michaela Mitterauera główne pytanie tej książki nie brzmi „Dlaczego Europa?” Jeszcze 20-30 lat temu nowożytna historia powszechna w odniesieniu do Europy bez problemów zadowoliłaby się motywem „europejskiej drogi odrębnej”. Dzisiaj natomiast podejmuje się próby zgłębienia tego zagadnienia bez europejskiej (bądź „zachodniej”) zarozumiałości, pozbawiając ideę drogi odrębnej za pomocą uogólnienia i relatywizacji jej wyrazistości. „Istnieje wiele dróg odrębnych [rozwoju – przyp. tłum.] przestrzeni kulturowych”, powiada Michael Mitterauer. „Droga europejska jest tylko jedną z wielu”[15]. W tej dyskusji XIX stulecie dlatego zasługuje na uwagę, że wśród historyków posługujących się metodą porównawczą istnieje silna skłonność do mniejszego w porównaniu z wcześniejszymi pokoleniami dramatyzowania występujących we wczesnej nowoczesności różnic społeczno-ekonomicznych między Europą i pozostałymi częściami świata. W ten sposób problem „światowych nożyc” bądź „wielkiej różnicy” (great divergence) między bogatymi i biednymi ulega przeniesieniu w XIX w.[16] Będziemy musieli się z nim zmierzyć, chociaż nie powinien on stać się głównym problemem w tej książce. Spoglądanie na materiał historyczny przez okulary wyjątkowości oznacza, że w porównaniu Europy z innymi cywilizacjami większą wagę przywiązywano do różnic niż do podobieństw. Wiąże się z tym niebezpieczeństwo przyjęcia kontrastu jako apriorycznego założenia, które byłoby równie jednostronne jak stanowiący jego skrajne przeciwieństwo ekumenizm, dopuszczający jedynie humanitarną conditio humana. Więcej sensu ma wyjście poza jałową dychotomię Zachód contra reszta i ponowne zmierzenie dystansu, który dzieli Europę (czymkolwiek by ona nie była) od innych części świata. Jest to możliwe tylko w poszczególnych sektorach rzeczywistości historycznej.

Książka składa się z trzech części. Trzy pierwsze rozdziały części pierwszej („Przybliżenia”) zarysowują założenia, ogólne parametry dalszego ciągu: autorefleksji, czasu i przestrzeni. Równoprawne potraktowanie czasu i przestrzeni wychodzi naprzeciw intencji, że historiografia powszechna w sposób konieczny jest uzależniona od zatarcia zróżnicowania czasowego i od „zwrotu ku przestrzeni” (spatial turn). W następnych ośmiu rozdziałach zostaje nakreślona „panorama” poszczególnych sektorów rzeczywistości. Użycie słowa „Panorama” wskazuje na fakt, że zasada reprezentacji wszystkich stron świata nie została wprawdzie potraktowana w sposób pedantyczny, ale jednak należy się wystrzegać zbyt wielkich luk w ogarniającym cały świat spojrzeniu. W części trzeciej (siedem rozdziałów pod wspólnym tytułem „Tematy”) miejsce panoramicznego oglądu zajmuje doprecyzowująca, zdecydowanie bardziej selektywna i eseistyczna w formie dyskusja poszczególnych aspektów, która świadomie rezygnuje z poruszania wielu spraw i sięga po konkretne przykłady przede wszystkim w celu zobrazowania argumentów ogólniejszej natury. Przedstawienie tych zagadnień z „panoramiczną” rozległością stanowiłoby zbyt duże wyzwanie zarówno dla możliwości autora, jak i cierpliwości czytelnika. Ujmując rzecz inaczej: książka przenosi punkt ciężkości z syntezy na analizę, czyli na dwa sposoby badania i przedstawiania, między którymi nie ma ostrego przeciwieństwa. Chociaż wszystkie rozdziały tworzą spójną całość, można je czytać oddzielnie. Ceną za ich kompletność są niewielkie powtórzenia. Liczba i objętość przypisów musiały ulec ograniczeniu, a w spisie literatury podano tylko pozycje cytowane. Nie jest on więc ani bibliografią przedmiotową, ani pełnym odzwierciedleniem wykorzystanego materiału. Spośród wielkiej liczby świetnych rozpraw opublikowanych w czasopismach można było wymienić tylko niektóre. Boleśnie dała o sobie znać autorowi bariera językowa.

[1] J.R. McNeill/W. H. McNeill, Human Web (2003).

[2] Na temat obecnej sytuacji patrz Sebastian Conrad/Andreas Eckert, Globalgeschichte, Globalisierung, multiple Modernen: Zur Geschichtsschreibung der modernen Welt, w: Conrad i inni, Globalgeschichte (2007), s. 7-49; Osterhammel, Globalgeschichte (32007).

[3] Acham/Schulze, Einleitung (1990), s. 19.

[4] Por.Tony Judt w: New York Review of Books, 21.9.2000.

[5] Bayly, Geburt der modernen Welt (2006). Oryginał: The Birth of the Modern World 1780-1914: Global Connections and Comparisions, Oxford 2004. Ze względu na usterki w przekładzie pierwszeństwo ma tekst anglojęzyczny. Por. moje omówienie: Baylys Moderne, w: NPL 50 (2005), s. 7-17.

[6] W podtytule pewnej wcześniejszej książki mowa jest o „historii stosunków i porównaniu cywilizacji”: Osterhammel, Geschichtswissenschaft (2001).

[7] J.M. Roberts, Twentieth Century (1999), s. XVII.

[8] Hobsbawm, Europäische Revolutionen (1962); tenże, Blütezeit (1977); tenże, Das imperiale Zeitalter (1989).

[9] Bayly, Geburt der modernen Welt (2006), s. 248-250.

[10] Tamże, s. 16.

[11] Dialektyczny związek między integracją i dyferencjacją jest oczywistością w socjologii funkcjonalistycznej, natomiast dla historyków stanowi zrozumiałe pojęcie, które dopiero należy wypełnić treścią.

[12] Bayly, Geburt der modernen Welt (2006), s. 564-609. O przypadkowości takich sugestywnych pojęć, jak np. great acceleration świadczy fakt, równocześnie z Bayly’em i niezależnie od niego pewien autor próbuje za pomocą tego pojęcia opisać już nie okres 1890-1914, ale cały wiek XX. Por. Christian, Maps of Time (2004), s. 440-464.

[13] F. Braudel, Zum Begriff der Sozialgeschichte [1959], w: tenże, Schriften, t. 1 (1992), s. 167-182, tu s. 181.

[14] Acham, Einleitung (2002), s. 16.

[15] Mitterauer, Warum Europa? (2003), s. 9.

[16] Por. streszczenie wielu argumentów w: P.H.H. Vries, Via Peking (2003).

PRZYBLIŻENIA

Spis treści

Wprowadzenie

Przybliżenia

I. Pamięć i samoobserwacja
Medialne uwiecznienie XIX stulecia

1. Widzialność i słyszalność

2. Ostoje pamięci, skarby wiedzy, media magazynujące

3. Opis, reportaż, „realizm”

4. Statystyka

5. Wiadomości

6. Fotografia

II. Czas
Kiedy był XIX wiek?

1. Chronologia a charakter epoki

2. Kalendarz a periodyzacja

3. Cezury i przejścia

4. Czas siodła – wiktorianizm – fin de siècle

5. Zegar a przyspieszenie

III. Przestrzeń
Gdzie leży XIX stulecie?

1. Przestrzeń. Czas

2. Metageografia: nazwy przestrzeni

3. Mental maps: względność wyobrażeń przestrzennych

4. Przestrzenie interakcji: ląd i morze

5. Porządki przestrzenne: siła i przestrzeń

6. Terytorialność, diaspora, granica

Panoramy

IV. Osiadłość i mobilność

1. Rzędy wielkości i tendencje

2. Katastrofy demograficzne i demograficzne przejście

3. Dziedzictwo zamorskich migracji we wczesnej nowożytności: kreole i niewolnicy

4. Kolonia karna i emigracja

5. Masowe ucieczki oraz czystki etniczne

6. Wędrówki wewnętrzne oraz transformacje handlu niewolnikami

7. Migracja a kapitalizm

8. Globalne motywy

V. Standardy życia
Zagrożenia i rękojmie bytu materialnego

1. Poziom życia a jakość życia

2. Wydłużenie się życia i homo hygienicus

3. Strach przed epidemiami i prewencja

4. Stare i nowe mobilne niebezpieczeństwa

5. Klęski żywiołowe

6. Głód

7. Rewolucje w rolnictwie

8. Bieda i bogactwo

9. Zglobalizowana konsumpcja

VI. Miasta
Europejskie wzory i globalna odrębność

1. Miasto jako normalność i wyjątek

2. Urbanizacja a systemy miejskie

3. Pomiędzy dezurbanizacją i superwzrostem

4. Miasta specjalne, miasta powszechne

5. Złoty wiek miast portowych

6. Miasta kolonialne, porty traktatowe, imperialne metropolie

7. Obszary wewnętrzne i podziemia

8. Symbolika, estetyka, planowanie

VII. Frontiers
Ujarzmienie przestrzeni i zamach na życie koczownicze

1. Inwazje i procesy zachodzące na frontier

2. „Dziki Zachód” Ameryki Północnej

3. Ameryka Południowa i Afryka Południowa

4. Eurazja

5. Kolonializm osadniczy

6. Podbój środowiska naturalnego: atak na biosferę

VIII. Imperia i państwa narodowe
Trwałość mocarstw

1. Tendencje: dyplomacja wielkich mocarstw i ekspansja imperialna

2. Drogi do państwa narodowego

3. Imperia: co je spaja?

4. Imperia: typy i porównania

5. Imperia: przypadki i przypadki graniczne

6. Pax Britannica

7. Imperia: jak się w nich żyje?

IX. Systemy mocarstw, wojny, internacjonalizmy
Między dwiema wojnami światowymi

1. Kręta droga do globalnego systemu państw

2. Przestrzenie kształtowane przez mocarstwa

3. Wojny: spokojna Europa, niespokojna Azja i Afryka

4. Dyplomacja: narzędzie polityki i sztuka pośredniczenia między kulturami

5. Internacjonalizmy i uniwersalizacja norm

X. Rewolucje
Od Filadelfii, przez Nankin, do St. Petersburga

1. Rewolucje – oddolne, odgórne i jakie jeszcze?

2. Rewolucyjny Atlantyk

3. Konwulsje środka wieku

4. Rewolucje euroazjatyckie po roku 1900

XI. Państwo
„Minimal government”, przepych władzy i „przyszłe poddaństwo”

1. Ład i komunikacja: państwo i sfera polityczna

2. Monarchie wynalezione na nowo

3. Demokracja

4. Administracja

5. Mobilizacja i dyscyplinowanie

6. Wzmocnienie własnego potencjału: polityka z peryferyjnej defensywy

7. Państwo i nacjonalizm

Tematy

XII. Energia i przemysł
Kto, kiedy i gdzie uwolnił Prometeusza?

1. Industrializacja

2. Ustrój energetyczny: stulecie węgla

3. Ścieżki gospodarczego (braku) rozwoju

4. Kapitalizm

XIII. Praca
Fizyczne podstawy kultury

1. O znaczeniu pracy na roli

2. Miejsca pracy: fabryka, plac budowy, biuro

3. Ścieżki emancypacji w świecie pracy: niewolnictwo, pańszczyzna, uwolnieni chłopi

4. Asymetria pracy najemnej

XIV. Sieci
Zasięg, gęstość, dziury

1. Transport i komunikacja

2. Handel

3. Pieniądze i finanse

XV. Hierarchie
Piony w przestrzeni społecznej

1. Globalna historia społeczna?

2. Arystokracje i ich (powolny) schyłek

3. Mieszczanie i quasi-mieszczanie

XVI. Wiedza
Pomnażanie, zagęszczenie, podział

1. Języki świata: wielkie przestrzenie komunikacji

2. Alfabetyzacja i scholaryzacja

3. Uniwersytet jako element europejskiego eksportu kulturowego

4. Mobilność wiedzy a przekład

5. Nauki humanistyczne o własnym i o cudzym

XVII. „Cywilizowanie” i wykluczanie

1. „Świat cywilizowany” i jego „misja”

2. Emancypacja niewolników i „biała hegemonia”

3. Obrona przed obcymi i „walka ras”

4. Antysemityzm

XVIII. Religia

1. Pojęcia i warunki religii

2. Sekularyzacje

3. Religia i imperium

4. Reforma i odnowa

Zakończenie: XIX wiek w historii

Posłowie

Posłowie do wydania polskiego

Indeks osób

Przypisy