Spis treści

Okładka

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

Wstęp – Jan Stradowski

Rak. Wykryć, rozbroić, pokonać Olga Sobolewska

Rak na celowniku Joanna Nikodemska

Żywe „części zamienne” Olga Sobolewska

Skąd przychodzi człowiek, czyli ślady zostawione w genach Piotr Borsuk

Integra odbudowuje skórę Natalia Jakimiak

Elektrownia człowiek Urban Kowalik

Granice życia Jan Stradowski

Ludzkie osobliwości Jan Stradowski

Łamanie kodu Anna Kosowska-Czubaj, Jan Stradowski

Kryminalne zagadki DNA Aleksandra Kowalczyk

Człowiek spółka ZOO Jan Stradowski

Człowiek zaczyna odrastać Jan Stradowski

Tajna broń wielbłądów Jakub Urbański

Narodowość w genach Anna Piotrowska

Zjedz swoje geny Agnieszka Szymczak

Grypa na celowniku Jan Stradowski

Przegrywamy z bakteriami dr Magdalena Kawalec

Twoja przyszłość w DNA dr Maria Graziewicz

Testy zła Piotr Stanisławski

Wszyscy będziemy chimerami Jan Stradowski

Quo vadis, kobieto? Anna Piotrowska

Polowanie na geny Małgorzata Brączyk

Okładka

Copyright for the Polish edition © 2012 G+J Gruner + Jahr Polska Sp. z o.o. & Co. Spółka Komandytowa.

G+J Gruner + Jahr Polska Sp. z o.o. & Co. Spółka Komandytowa.
02-674 Warszawa, ul. Marynarska 15

Dział handlowy:
tel. (48 22) 360 38 38
fax (48 22) 360 38 49

Sprzedaż wysyłkowa:
Dział Obsługi Klienta, tel. (48 22) 360 37 77

Korekta: Maria Grzymska
Projekt graficzny okładki: Paweł Rafa
Ilustracja na I stronie okładki: Shutterstock

Redakcja techniczna: Mariusz Teler
Projekt i skład: IT WORKS, Warszawa

Redaktor prowadzący: Jan Stradowski

ISBN: 978-83-7778-228-6

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie, w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

Skład wersji elektronicznej: pan@drewnianyrower.com

Wstęp

Genetyka fascynowała mnie od dzieciństwa, kiedy to w moje ręce wpadła sfatygowana książka naszpikowana enigmatycznymi skrótami (DNA, RNA) i jeszcze bardziej tajemniczymi nazwami (mitoza, mejoza, chromosom itd). Nic więc dziwnego, że – już po studiach – gorąco kibicowałem uczonym, próbującym rozszyfrować ludzki genom, i miałem nadzieję, że odczytanie tej „księgi życia” zmieni świat na zawsze.

Szybko jednak dotarło do mnie, że byłem w błędzie. Samo odczytanie sekwencji ludzkiego DNA nie oznacza wcale, że rozumiemy, o co chodzi w tej „księdze”. To trochę tak, jakbyśmy mieli ciąg wszystkich liter, składających się na Mistrza i Małgorzatę Bułhakowa. Trzeba z tych liter ułożyć wyrazy, z wyrazów zdania, ze zdań akapity i rozdziały. A potem dopiero można śledzić fabułę, wzajemne powiązania różnych postaci i wydarzeń, by w pełni zrozumieć zamysł pisarza i docenić jego dzieło. I to właśnie uczeni robią cały czas – próbują zrozumieć, jak poszczególne geny wpływają na nas, jak ze sobą współdziałają i jaki wpływ na genom mają inne czynniki.

Bo wiemy już dziś, że po rodzicach dziedziczymy nie tylko DNA, ale też i RNA czy tzw. epigenom – chemiczne modyfikacje zmieniające aktywność poszczególnych genów (można je porównać do ręcznych dopisków na marginesie książki). Co więcej, sprawne działanie organizmu jest uzależnione nie tylko od tego, co robią nasze, ludzkie komórki, ale także od miliardów zamieszkujących nas bakterii, wirusów, grzybów itd.

Wszystko to sprawia, że zrozumienie „księgi życia” jest znacznie trudniejsze, niż nam się wydawało jeszcze kilkanaście lat temu. Ale zarazem z tego samego powodu badania nad genami, komórkami czy tkankami przynoszą coraz to nowsze odkrycia, o których można przeczytać w tej książce.

Jan Stradowski, szef działu nauki „Focusa”

Rak.
Wykryć, rozbroić, pokonać

Nigdy wcześniej w dziejach ludzkości nowotwory nie były tak powszechne. Taką cenę płacimy za coraz dłuższe życie.

Olga Sobolewska

Rak jest najłatwiejszą do uniknięcia i najprostszą do wyleczenia ze wszystkich plag trapiących ludzkość. Możemy ją opanować, jeżeli będziemy wykorzystywać dostępną nam wiedzę” – tę szokującą opinię wygłosił dr John Seffrin, przewodniczący Międzynarodowej Unii do Walki z Rakiem. Szokującą zwłaszcza w zestawieniu z informacją, że w 2000 roku nowotwory złośliwe były przyczyną śmierci 12% z blisko 56 milionów zgonów na całym świecie (to więcej niż wzięte razem HIV/AIDS, gruźlica i malaria). Jak szacują fachowcy ze Światowej Organizacji Zdrowia, do 2020 roku zachorowań na nowotwory będzie więcej o 50%, co oznacza 15 milionów przypadków rocznie.

„Liczba nowotworów zwiększa się w drastycznym tempie” – mówi dr Paul Kleihues, dyrektor Międzynarodowej Agencji Badań nad Rakiem. „Możemy się jednak temu trendowi przeciwstawić. Jeśli już podejmiemy odpowiednie działania, możemy zapobiec trzeciej części zachorowań, tyleż wyleczyć, a pozostałym osobom zapewnić dobrą opiekę lekarską i uśmierzyć ból”.

SKĄD NAZWA?

Szczątki najstarszego człowieka, u którego znaleziono ślady raka, pochodzą z epoki brązu (1900–1600 p.n.e.), ale nowotwory towarzyszą nam już od początków istnienia gatunku. Termin „rak”, który przetrwał do dziś, wprowadził do medycyny Hipokrates (V/IV wiek p.n.e.) – bogato unaczyniony guz skojarzył mu się ze szczypcami raka. On też jako pierwszy podzielił nowotwory na łagodne i złośliwe. Pierwszym onkologiem był inny Grek – Galen (II wiek n.e.), który uważał, że rak to uboczny skutek melancholii. Onkologia jako osobna gałąź medycyny narodziła się jednak dopiero w XIX wieku, gdy odkryto, że guzy można usuwać operacyjnie. Udało się to zrobić w latach 80. XIX wieku, kiedy William Halsted wyciął guz piersi. Pierwsze środki używane do chemioterapii miały zupełnie inne przeznaczenie. Gaz musztardowy np. był bronią chemiczną stosowaną na frontach I i II wojny światowej. Lekarze zauważyli, że żołnierze, którzy przeżyli atak, mają bardzo małą ilość białych krwinek. Ten efekt postanowiono wykorzystać w leczeniu chłoniaka. W 1940 roku kilku pacjentów otrzymało środek dożylnie. Poprawa zdrowia była wyraźna, choć krótkotrwała.

Badania przeprowadzone przez zespół naukowców z Chorwackiej Akademii Nauki w Zagrzebiu wykazały, że rekordowa obecnie liczba nowotworów ma związek przede wszystkim z wydłużeniem życia. Jeszcze w 1913 roku mężczyźni umierali średnio w wieku 48 lat, a kobiety – 52. Teraz w krajach rozwiniętych ludzie dożywają 70–80 lat. Nasz organizm najwidoczniej nie jest jednak przystosowany do tak długiego życia. Psują się przede wszystkim mechanizmy genetyczne – kumulujące się przez lata zmiany w DNA prowadzą do choroby.

SOJA, KAPUSTA I SPÓŁKA

Lekarze i farmaceuci coraz bardziej interesują się antynowotworowymi własnościami naturalnych pokarmów. Wiele z nich zawiera przeciwutleniacze, które „wyłapują” wolne rodniki, zanim te narobią szkód w komórce. Należą do nich retinoidy (np. witamina A z marchwi), karotenoidy (np. likopen z pomidorów), lignany (siemię lniane) czy polifenole (zielona herbata, czerwone wino). Dobroczynnie działa kapusta i jej krewniacy – brokuły, kalafior, szpinak, brukselka, chrzan, kalarepa. Zawierają izotiocyjanian allilu, który powstaje przy ich rozdrabnianiu, żuciu, gotowaniu i trawieniu. Niszczy on komórki nowotworowe. Zalety zdrowotne tych produktów znały już nasze babcie. Nowe badania wskazują jednak, że związki w nich zawarte mają szersze działanie. Przykładem jest kurkuma (kurkumina) – składnik przyprawy curry, związek nadający żółtą barwę potrawom kuchni hinduskiej, musztardzie, chipsom ziemniaczanym (w Polsce – E100). Działa przeciwzapalnie i antyutleniająco, hamuje też aktywność czynnika transkrypcyjnego NF-kB, biorącego udział w transformacji nowotworowej. Prowokuje także komórki rakowe do „samobójstwa” (apoptozy).

Jak się bronić?

Raport Międzynarodowej Agencji Badań nad Rakiem wskazuje trzy kroki obronne:

- Redukcja palenia tytoniu – w XX wieku wskutek chorób związanych z paleniem zmarło co najmniej 100 milionów osób.

- Zmiana diety i stylu życia – chorobie można zapobiec, jedząc owoce i warzywa oraz uprawiając sport.

- Regularne badania – nie wolno zaniedbywać okresowych badań. We wczesnym stadium rak jest wyleczalny w blisko 100%.

- Jak szacuje WHO, wprowadzenie w życie tylko tych trzech założeń zmniejszyłoby liczbę nowych zachorowań aż o 43%.

ROZPOZNAWANIE PRZECIWNIKA

Błahe z pozoru objawy mogą świadczyć o rozwijającej się chorobie.
O ich znaczeniu dla zdrowia powinna rozstrzygać konsultacja z lekarzem.

Pod pojęciem „nowotwór” kryje się ponad sto różnych chorób. Przyczynami ich powstania są zmiany w komórce, polegające na zaburzeniu normalnego wzrostu i uniemożliwieniu śmierci – apoptozy. Najtrudniejsze do wyleczenia są nowotwory złośliwe, bo ich cechą charakterystyczną jest tworzenie przerzutów, tzn. rozprzestrzenianie się na inne części ciała, nawet odległe od pierwotnej zmiany.

Sygnały ostrzegawcze

Kilka podstawowych objawów może sygnalizować, że w organizmie dzieje się coś złego. Według Polskiego Komitetu Zwalczania Raka, są to:

- nieuzasadnione krwawienia z różnych otworów ciała

- wyczuwalne guzy, zgrubienia pod skórą na całym ciele (np. na wardze, piersi)

- powiększanie się, zmiana koloru znamion, brodawek na skórze

- niegojące się rany, owrzodzenia

- przedłużające się kłopoty z wypróżnianiem

- przedłużające się zaburzenia trawienia (zgaga, wzdęcia)

- przedłużające się bez powodu kaszel, chrypka.

Wciąż nie wiadomo, dlaczego komórki nagle zaczynają się buntować. Pewne jest, że choć niektórzy ludzie mają większe predyspozycje do zachorowania, rodząc się z błędami w genach – odsetek nowotworów wrodzonych jest jednak niewielki.

MITY O RAKU

Na temat nowotworów krąży wiele opinii, które często nie mają nic wspólnego z prawdą. Najpopularniejsze z nich to:

- Rak boi się noża. Po operacji szybko złośliwieje i zabija pacjenta. Nieprawda. Zdarza się, oczywiście, że po zabiegu pacjent nie wraca do zdrowia, lecz nie jest to skutek operacji, ale zwykle zbyt późnego wykrycia nowotworu. Tylko usunięcie guza z organizmu daje szanse na przeżycie.

- Masz raka? Pisz testament, teraz to tylko kwestia czasu. Nieprawda. Nowotwór nie jest wyrokiem. Udaje się wyleczyć nawet najcięższe przypadki. Zdarza się też samoczynne cofnięcie zmian nowotworowych – choć występuje to bardzo rzadko.

- Chemioterapia w niczym nie pomaga, tylko człowiek łysieje i wymiotuje. Nieprawda. Obiegowe przekonanie o nieskuteczności chemioterapii wynika zwykle z tego, że pacjent zostaje jej poddany po operacji, gdy rak jest usunięty z organizmu. Prawda jest jednak taka, że w większości przypadków bez chemioterapii nawrót choroby jest pewny w prawie 100%. Efekty uboczne terapii są niestety nieuniknione – przecież trujemy organizm. Nie jest jednak prawdą, że każdy odczuwa je tak samo. Niektórym osobom nawet nie wypadają włosy.

- Rak jest zaraźliwy. Nieprawda. Mimo to w tę bzdurę wierzy kilkanaście procent społeczeństwa.

- Na raka najlepsza jest medycyna niekonwencjonalna. Nieprawda. Lekarze są bezsilni, gdy pacjent nie chce się leczyć, wierząc w „cudowne” lekarstwa. Często zjawia się u lekarza dopiero gdy osłabiony organizm odmawia już współpracy. Najgorzej sprawa ma się jednak z pacjentami, którzy oprócz leczenia konwencjonalnego stosują naturalne specyfiki, nie informując o tym onkologa. Takie postępowanie może wywołać nieprzewidziane reakcje organizmu, ze śmiercią włącznie.

NIEPOHAMOWANY PRZYROST, CZYLI JAK ZACZYNA SIĘ RAK

Nasz organizm jest doskonale funkcjonującą armią, w której oddziałami są organy wewnętrzne, a żołnierzami pojedyncze komórki. Żołnierze są bezwzględnie posłuszni rozkazom, które zawiera DNA każdego z nich. Jak w każdej armii, tak i tu pojawiają się dezerterzy. Komórki nowotworów wyłamują się z rygoru narzuconego przez organizm i gwałtownie rozmnażają. Dzieje się tak z powodu zmian w ich DNA. Komórki te łatwo rozpoznać, bo w porównaniu z otaczającymi tkankami mają zmieniony kształt i rozmiar. Na ich powierzchni są liczne wypustki. To receptory, które, domagając się od gospodarza stałego odżywiania, stymulują zarazem komórkę nowotworową do podziału. Tak powstaje nowotwór – zespół komórek, które niepohamowanie się dzielą. Zdarzyć to się może w każdym organizmie, każdej tkance, niezależnie od wieku i płci.

Jeśli w normalnej komórce geny zostają z jakiegoś powodu zmienione, włącza się mechanizm obronny (apoptoza). Skuteczny w normalnej komórce, nie działa jednak w komórkach nowotworowych. Dlatego zmienione, „obce” komórki mnożą się bez zahamowań.

Główni oskarżeni

Najbardziej narażone są osoby pracujące ze związkami rakotwórczymi (uszkadzającymi DNA). Są to np. chemikalia używane w przemyśle tworzyw sztucznych i barwników. Jedną z najbardziej rakotwórczych substancji jest azbest. Uważać powinny też osoby pracujące z promieniowaniem (X lub UV) – fizycy i personel pracowni radiologicznych. U pozostałych osób głównymi winowajcami są:

- Tytoń – rak płuc, wywołany paleniem papierosów czy cygar, jest główną przyczyną śmierci z powodu nowotworów.

- Dieta – w krajach rozwiniętych rak wywoływany złą dietą i brakiem ruchu uśmierca rocznie prawie tyle osób co rak płuc. Nadużywanie alkoholu prowadzi do raka m.in. jamy ustnej, krtani, wątroby. Dla kilku typów nowotworów ryzyko zachorowania jest nawet większe niż przy paleniu papierosów.

- Infekcje – 20% zachorowań wynika z infekcji wirusami, głównie zapalenia wątroby: B i C (rak wątroby), HPV (Human Papilloma Virus – rak szyjki macicy). Podobnie infekcje bakteryjne – np. Helicobacter pylori zwiększa ryzyko raka żołądka.

Te trzy czynniki to sprawcy połowy zachorowań na świecie. Infekcje dominują w krajach najuboższych, pozostałe – w wysoko rozwiniętych.

Ile osób w Polsce choruje? „Niestety, tu dogoniliśmy Zachód” – mówi dr Andrzej Rutkowski, chirurg onkolog z Kliniki Nowotworów Jelita Grubego Centrum Onkologii w Warszawie. „Wskaźniki zachorowalności są bardzo podobne do europejskich, dominują też podobne rodzaje nowotworów. Żniwo choroby rośnie z każdym rokiem. I nie ma żadnych oznak, że miałoby się to zmienić. Gorzej od Zachodu wypadamy, gdy porównujemy wyniki leczenia. Jeśli spojrzeć na przykład na raka jelita grubego, to w USA jest on uleczalny w 70% przypadków, w Europie Zachodniej w około 50%, a w Polsce tylko w 30%”.

ZDĄŻYĆ PRZED ATAKIEM

Wczesne wykrycie to klucz do walki z nowotworami.
Pomagają w tym nowoczesne urządzenia diagnostyczne.

Najlepszą profilaktykę zapewniają badania kontrolne u lekarza pierwszego kontaktu. W przypadku kobiet dochodzi jeszcze nadzór ginekologiczny, badania cytologiczne i piersi.

RAK NA ŚWIECIE

W 2000 roku najwięcej zgonów na różne nowotwory odnotowano w krajach wysoko rozwiniętych: USA (636 tys. zgonów), państwach Europy Zachodniej i Północnej (729 tys.) i Australii (48 tys.). Jednak ta tendencja się zmienia. Dzieje się tak przede wszystkim z powodu znacznego ograniczenia spożycia tytoniu i propagowania zdrowego trybu życia w krajach wysoko rozwiniętych. Natomiast, według szacunków WHO w 2020 roku prawie dwukrotnie wzrośnie liczba zgonów z powodu raka w krajach rozwijających się w Ameryce Środkowej i Południowej, w zachodniej Azji oraz w krajach postkomunistycznych.

„Główna różnica w wynikach leczenia między Polską a Zachodem wynika z faktu, że te same nowotwory w krajach rozwiniętych wykrywane są dużo wcześniej” – mówi dr Andrzej Rutkowski. „Nie dlatego, że tam są lepiej wykształceni lekarze – bo nie są. Ani nie dlatego, że tam jest bardziej nowoczesna aparatura – bo to też nieprawda. W USA pacjent sam zgłasza się we wcześniejszym stadium choroby. Wymagają tego firmy ubezpieczeniowe – obowiązkiem każdego ubezpieczonego jest robienie badań kontrolnych. U nas chodzimy do lekarza, dopiero gdy coś się dzieje, już chorzy. Dlatego nie ma możliwości wcześniejszego wykrywania”.

Testy i markery

W jak najwcześniejszym odkryciu choroby pomagają testy genetyczne, jednak głównie objęte są nimi osoby z rodzin, w których choroba już występowała. Jeśli podstawowe badania wypadną niekorzystnie, lekarz kieruje na dodatkowe. Do najpopularniejszych należy mammografia, dzięki której udało się znacznie zwiększyć wczesne wykrywanie raka piersi. Często wykonuje się też oznaczanie we krwi markerów nowotworowych. Markery to różne substancje (hormony, białka, lipidy) wytwarzane przez guz, które można łatwo oznaczyć. Ilość takich związków we krwi jest związana z wielkością guza, a także jego umiejscowieniem. Istotne jest porównanie pomiarów danego markera w czasie. Jeśli jego ilość systematycznie wzrasta, może świadczyć o rozwijającym się nowotworze.

PODGLĄDANIE GENÓW

Nowotworowy test DNA, opracowany pod koniec 2004 roku, jest dziełem polskich naukowców z Pomorskiej Akademii Medycznej w Szczecinie. To owoc kilkuletnich badań prowadzonych pod kierunkiem prof. Jana Lubińskiego, zarazem pierwszy na świecie test, który w jednym badaniu określa ryzyko zachorowania na kilka nowotworów. W opracowaniu go pomogło odkrycie genu CHEK2 (przed kilku laty), którego uszkodzenie wiąże się z kilkoma rodzajami raka – piersi, jelita grubego, tarczycy, nerki, prostaty.

Za osoby szczególnie predysponowane do zachorowania uznaje się te, w których rodzinie choroba występowała. Im więcej krewnych i przodków chorowało, tym większe prawdopodobieństwo. Test ma jednak służyć nie tylko osobom, w których rodzinie występowały nowotwory. Dzięki niemu każda osoba będzie mogła określić swe predyspozycje do zachorowania na najczęściej występujące nowotwory. Ci, którzy nie mieli w rodzinie chorych na raka, mogą bowiem być również genetycznie „obciążeni” wskutek uszkodzenia genu CHEK2. Wykryciu tego właśnie uszkodzenia, a tym samym określeniu ryzyka wystąpienia nowotworu posłuży ten test.

Najnowocześniejsze metody są bardziej skomplikowane, ale pozwalają precyzyjnie określić parametry nowotworu. Tak jest w przypadku PET, czyli pozytronowej tomografii emisyjnej. Badanie PET, niezwykle dokładne, ujawnia nie tylko położenie guza, lecz stopień rozwoju i liczbę przerzutów. Wadą metody jest jej cena, dlatego nie jest jeszcze tak dostępna jak tomografia komputerowa (CT) czy rezonans magnetyczny (MRI).

Medyczny arsenał

Do terapii wykorzystuje się metody chirurgiczne, radioterapię, chemioterapię, terapię hormonalną lub połączenie tych metod. Najbardziej zaawansowane leczenie zapewnia przeżycie pięciu lat bez nawrotów w 75% przypadków przy nowotworach pęcherza moczowego, piersi, jądra i czerniakach. Te same metody działają tylko u około 15% chorych na raka trzustki, wątroby, żołądka i płuc.

W wielu wypadkach najskuteczniejszą formą terapii są zabiegi chirurgiczne. Guz wycina się wraz z przylegającymi zdrowymi tkankami oraz najbliższymi węzłami chłonnymi, w celu uniknięcia przerzutów.

Radioterapia wykorzystuje niszczące własności promieni rentgenowskich i gamma. Naświetlanie wywołuje niechciane efekty w zdrowych tkankach – np. popromienne zapalenia skóry, błon śluzowych, płuc, żołądka, a nawet jelit.

Do chemioterapii wykorzystuje się środki chemiczne, których działanie polega na zabijaniu szybko dzielących się komórek. Taka jest specyfika komórek nowotworowych, ale też niektórych zdrowych tkanek – szpiku kostnego, błon śluzowych, włosów, paznokci. Chemioterapia wywołuje więc też efekty niepożądane. Jest jednak bardzo skuteczna w leczeniu nowotworów, których nie da się usunąć operacyjnie, np. tych, które dają dużo przerzutów.

Leczenie hormonalne jest na ogół lepiej tolerowane niż pozostałe terapie, lecz jego skuteczność zależy od tego, czy guz jest na hormony wrażliwy – jest tak w przypadku raka piersi, tarczycy, prostaty oraz białaczki.

Izotopy i ultradźwięki

Stale wprowadza się też nowe metody. Radioimmunoterapia wykorzystuje radioaktywny izotop, który zostaje połączony z białkiem, potrafiącym wykrywać komórki nowotworowe i wędruje z krwią prosto do guza. Niszczy go z minimalną stratą zdrowych tkanek.

Terapia ablacyjna polega na usunięciu guza piersi po dokładnym umiejscowieniu. Usuwa się go np. prądem elektrycznym, laserem lub zamraża ciekłym azotem (krioterapia). Pozwala to szybko i dokładnie zniszczyć raka, nie deformując przy tym piersi pacjentki.

NADZIEJA NA PRZYSZŁOŚĆ

Ludzie marzą, by szczepionka pozwoliła na zawsze zapobiec chorobie.
Dostępne dziś preparaty pomagają tym, którzy już zachorowali.

Czy w walce z rakiem mamy duże szanse na wygraną? Nasza wiedza o tej chorobie cały czas się powiększa, ciągle też odkrywane są nowe sposoby leczenia.

Najwięcej emocji i oczekiwań wzbudza tak zwana szczepionka przeciw rakowi. Jak mówi prof. Olivera Finn z University of Pittsburgh, pierwsze szczepionki już mają zastosowanie w medycynie. Polegają na pobieraniu od pacjenta komórek rakowych, osłabianiu ich i dożylnym podawaniu z powrotem. Takie działanie mobilizuje system immunologiczny do walki z chorobą. Nazwa tego specyfiku jest myląca, ponieważ – w odróżnieniu od zwykłych szczepionek – nie zapobiega on chorobie, lecz pomaga ją zwalczyć.

Szczepionki na raka opracowuje się w ponad 150 ośrodkach na świecie, z myślą o nowotworach, które wykrywane są zbyt późno, dają rozległe przerzuty lub trudno poddają się innym rodzajom terapii. Takie podejście zaczyna się sprawdzać w przypadku raka piersi, żołądka, jelita grubego i białaczki. Duże nadzieje onkolodzy wiążą z powstaniem szczepionki skierowanej przeciwko czerniakowi złośliwemu – rakowi skóry, który szybko daje przerzuty do niemal wszystkich narządów. Powstanie szczepionek nie oznacza uwolnienia ludzkości od nowotworów. Nie będzie można uodpornić się na tę chorobę przez zastosowanie szczepionki, tak jak to ma miejsce w przypadku grypy czy zapalenia wątroby.

ZWIERZĘTA TEŻ NIE SĄ ODPORNE

Nowotwory w tym samym stopniu dotyczą ludzi, co zwierząt. W statystykach przodują psy i koty. Ma to związek z wydłużeniem długości ich życia. Naukowcy szacują, że psy zapadają na raka nawet częściej niż ludzie. Nie dotyczy to jednak wszystkich ras – największym ryzykiem są obciążone golden retrievery, zaś boksery i terriery wydają się odporniejsze. Po wykryciu raka u zwierzęcia terapia przebiega podobnie jak u ludzi, ale szanse na wyzdrowienie są dużo mniejsze.

Znacznie rzadziej niż człowiek na raka chorują konie i krowy. Jeszcze mniej przypadków notuje się u ptaków. Podobnie jest u małp. Najwięcej wiemy o przebiegu choroby u myszy, które są częstymi mieszkankami laboratoriów. Niewiele z tego, co udało się u nich odkryć, można odnieść wprost do człowieka.

Obecnie wydaje się, że nie ma zwierząt całkiem odpornych na raka. Jeszcze niedawno za takie uznawano rekiny – ich chrząstka była sprzedawana jako panaceum na nowotwory. Już cztery lata temu zakwestionowano jej cudowne własności. Naukowcy z George Washington University odkryli, że rekiny jednak chorują – zarejestrowali kilkadziesiąt przypadków zachorowań na różnego typu nowotwory, przede wszystkim raka nerek i węzłów chłonnych.

Na podobnej zasadzie, co szczepionki, działa pomysł angielskich naukowców – genetycznie zmodyfikowany wirus. Jak podaje „New Scientist”, wykorzystuje on mechanizm apoptozy. Kiedy wnika do zdrowej komórki, ta popełnia samobójstwo, nie pozwalając wirusowi na rozmnożenie. W komórkach rakowych ten mechanizm nie działa, w związku z tym wirus swobodnie się dzieli i to w takiej ilości, że komórki pękają. Działanie takiego przeciwnowotworowego wirusa doskonale się sprawdziło w doświadczeniach na myszach. Prowadzący badania prof. Nick Lemoine ma nadzieję, że eksperymenty na ludziach dowiodą skuteczności terapii.

Wyciszanie złych genów

Jeszcze przed pierwszymi badaniami na ludziach za rewolucyjną została uznana terapia złotymi nanokuleczkami, które wysyłają promieniowanie bliskie podczerwieni. Kuleczki 20 razy mniejsze od czerwonych krwinek docierają do komórek nowotworowych i wypalają je ciepłem powstałym podczas promieniowania. Naukowcy z Nanospectra Biosciences Inc., którzy opracowali metodę, mówią, że przynosi ona rewelacyjne wyniki podczas leczenia raka u zwierząt laboratoryjnych. Za kilka lat przekonamy się, czy podobne efekty uda się osiągnąć u ludzi.

Interesujące badania przeprowadzono w sierpniu 2004 roku w Massachusetts Institute of Technology. Jak opowiada dr Rudolf Jaenisch, sklonowano tam zdrową mysz z komórek czerniaka! Według dr. Jaenischa, oznacza to, że zmiany genetyczne w komórkach nowotworowych można odwrócić. Jeżeli wynik badań amerykańskich naukowców się potwierdzi, być może powstanie zupełnie nowy sposób walki z rakiem, polegający na wyciszaniu błędnych genów.

Olga Sobolewska

Rak na celowniku

Przełom w walce z nowotworami mogą przynieść terapie celowane, które uderzają prosto w chore komórki, nie naruszając zdrowych.

Joanna Nikodemska

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Żywe „części zamienne”

Potencjał mają ogromny. Mogą naprawić uszkodzone tkanki, wyleczyć groźne choroby.Komórki macierzyste, największa nadzieja medycyny XXI wieku, nie są jednak bez wad.

Olga Sobolewska

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Skąd przychodzi człowiek, czyli ślady zostawione w genach

Nie tylko kolor oczu i włosów, kształt dłoni czy podatność na choroby są zapisane w DNA. Z materiału genetycznego można również odczytać szlaki ludzkich wędrówek na Ziemi.

dr Piotr Borsuk

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Integra odbudowuje skórę

Przez dziesięć lat na świecie zastosowano ją u dziesięciu tysięcy poparzonych pacjentów. W Polsce kilka lat temu po raz pierwszy użyto tego aktywnego opatrunku, matrycy, która pomaga odtworzyć zniszczoną skórę.

Natalia Jakimiak

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Elektrownia człowiek

W „Matriksie” zbuntowane maszyny hodują ludzi jedynie dla energii, którą z nich czerpią. To nie tylko czcze wizje. Ciało człowieka aż iskrzy od impulsów elektrycznych.

lek. med. Urban Kowalik

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Granice życia

Zapłodnienie to nie początek człowieka. Kiedy więc tak naprawdę stajemy się sobą?

Jan Stradowski

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Ludzkie osobliwości

Kiedyś wynoszeni na ołtarze albo wyśmiewani, dziś są bezcennym źródłem wiedzy dla naukowców.

Jan Stradowski

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Łamanie kodu

Za kilka lat każdy będzie mógł pogrzebać we własnym genomie, nagrać go na płytę CD albo opublikować w Internecie. Nie oznacza to jednak, że przestaniemy chorować i będziemy płodzić „idealne” dzieci.

Anna Kosowska-Czubaj, Jan Stradowski

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Kryminalne zagadki DNA

Przestępcę może zdradzić najmniejszy detal znaleziony na miejscu zbrodni – jedna nitka z ubrania, jeden włos, jedna komórka naskórka. Metody śledcze pozostawiają sprawcom coraz mniej szans na bezkarność.

Aleksandra Kowalczyk

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Człowiek spółka ZOO

Nasze ciało zawiera więcej genów bakteryjnych niż ludzkich, a bez zamieszkujących nasze jelita robaków trudno nam się obejść. Kim więc naprawdę jesteśmy?

Jan Stradowski

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Człowiek zaczyna odrastać

Lekarze nie potrafią (jeszcze) sprawić, żeby pacjent odzyskał utraconą rękę czy nogę. Zaczynają jednak wygrywać odwieczną walkę z bliznami, a regeneracja nerek czy mózgu przestaje być czystą fantazją.

Jan Stradowski

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Tajna broń wielbłądów

Nowa generacja przeciwciał zrewolucjonizuje rynek medyczny. Miliony chorych będą mogły odzyskać zdrowie dzięki wielbłądom i rekinom. Pierwsze lekarstwa zawierające nanociała lada moment trafią do szpitali.

Jakub Urbański

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Narodowość w genach

Wygląd zupełnie się nie liczy, podobnie jak obywatelstwo czy rodzinna historia. Dziś uczeni mówią: pokaż mi swoje DNA, a powiem ci, kim jesteś! Wyniki potrafią być zaskakujące.

Anna Piotrowska

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Zjedz swoje geny

Co jakiś czas członkowie organizacji ekologicznych organizują głodówki, protestując przeciwko wprowadzaniu do Polski upraw roślin modyfikowanych genetycznie. O ironio, te rośliny to jedyny sposób, by miliony ludzi na całym świecie mogły uniknąć prawdziwego głodu

Agnieszka Szymczak

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Grypa na celowniku

Wirus H1N1 to kolejne poważne ostrzeżenie. Nie możemy go dłużej lekceważyć – apelują naukowcy. Na szczęście mają kilka pomysłów na to, jak rozprawić się z grypą. Tylko czy zdążą?

Jan Stradowski

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Przegrywamy z bakteriami

Eksperci już nie biją na alarm, tylko lamentują. Mikroby tak szybko „rozbrajają” antybiotyki, że medycyna przestała za nimi nadążąć. Potrzebujemy zupełnie nowej broni – i to szybko.

dr Magdalena Kawalec

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Twoja przyszłość w DNA

Jeszcze 40 lat temu testy genetyczne były zaliczane do fikcji literackiej. Dziś na rynku jest ich ponad 900, ale prawdziwa rewolucja dopiero przed nami.

dr Maria Graziewicz

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Testy zła

Nasz DNA zawiera informacje, które stają się coraz bardziej pożądane – nie tylko dla naukowców. Sięgają po nie już urzędnicy i ubezpieczyciele, a w kolejce czekają banki i pracodawcy.

Piotr Stanisławski

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Wszyscy będziemy chimerami

Od początku życia na Ziemi po dziś dzień organizmy należące do różnych gatunków łączą się ze sobą. Człowiek nie jest tu wyjątkiem, a rozwój biotechnologii coraz bardziej zaciera granice między nami a resztą świata zwierzęcego.

Jan Stradowski

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Quo vadis, kobieto?

Czy faktycznie przetrwają tylko najpiękniejsze? Wcale nie! Neurotyczne, niskie i pulchne – takie mamy być za kilkaset lat. Przynajmniej zdaniem specjalistów od ewolucjonizmu.

Anna Piotrowska

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Polowanie na geny

Nowe techniki medyczne już wkrótce pozwolą nam na regenerowanie kończyn czy leczenie chorób psychicznych poprzez przeszczepy szpiku – mówi noblista prof. Mario Capecchi.

rozmawia Małgorzata Brączyk

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.