Zdzisław Morawski

SACCO DI ROMA

złupienie Rzymu w 1527 roku

Armoryka

Sandomierz

BIBLIOTEKA TRADYCJI EUROPEJSKIEJ, Nr 47

Redaktor serii: Andrzej Sarwa

Projekt okładki i opracowanie graficzne: Juliusz Susak

Na pierwszej stronie okładki:

Sack of Rome. May 6, 1527. after Martin van Heemskerck (1555). (licencja public domain),

źródło: Internet – http://pl.wikipedia.org/wiki/Plik:Sack_of_Rome_1527.jpeg

Copyright © 2013 by Wydawnictwo „Armoryka”

Wydawnictwo ARMORYKA

ul. Krucza 16

27-600 Sandomierz

tel (0-15) 833 21 41

e-mail: wydawnictwo.armoryka@interia.pl

http://www.armoryka.strefa.pl/

ISBN 978-83-64145-71-1

I. Dramaty Zamku św. Anioła

Do K.

Czy pamiętasz ten piękny wiosenny poranek ubiegłego roku, kiedyśmy pierwszą, jak należy po przybyciu do Wiecznego Miasta, wycieczką, zdążali razem do św. Piotra? Uderzył nas widok tak doszczętnie zmienionego Nadtybrza. W szare, jednostajne, a wysoko sterczące głazy ujęto łożysko rzeki, która w ich obramowaniu znikła niemal zupełnie. Targować się o to trudno. Stale powtarzające się wylewy wymagały zapory, i nadbrzeżni mieszkańcy dobrze na tym wyjdą. Ale przybysz nie zdoła stłumić tęsknoty za dawnym rozległym widokiem z »mętnym Tybrem«, wijącym się w malowniczych skrętach przez miasto. Kamienne kleszcze, zwężające koryto rzeki, zamykają i dalsze poza nią widoki, a ponad ten wał sterczy tylko niekształtna budowa nowego pałacu sprawiedliwości, otoczona rozrastającym się dokoła banalnym miastem. Minęliśmy te nieudane nowotwory najnowszego Rzymu, i nagle wielki, dawny Rzym do nas przemówił: na skręcie ukazała się ponura masa Zamku św. Anioła.

A chyba mało który z pomników rzymskich wymowniejszymi przemawia słowy. Zbudowany wśród ogrodów Domicji na miejsce wiecznego spokoju dla prochów wędrownego cesarza, miał się z kolei ten Hadrianowy grobowiec stać widownią wszystkich prawie niepokojów średniowiecznego Rzymu, tak, że każda jego szczerba, to jakiś znaczony dziejami dies nefastus miasta. Wieść niesie, że już w początku V stulecia pierwszy od wieków Rzymu zdobywca, Alaryk, uderzył na te mury i że żołnierze jego splądrowali groby. Od tego czasu połączony portykiem z kościołem św. Piotra, stał się ten grobowiec ważnym strategicznym punktem, twierdzą obronną, strzegącą przejścia przez Pons Aelius na lewy brzeg Tybru. Ale twierdzę tę zdobiły jeszcze cudne marmurowe rzeźby, arcydzieła greckiej i rzymskiej sztuki, którymi Hadrian mauzoleum swoje wyposażył. Cała prawie ta strojna powłoka miała zniknąć w pierwszej połowie VI w., w czasie napadu Witigesa na Rzym. Gotowie, oblegający twierdzę, już drabiny przystawiali do murów i już mieli wtargnąć do wnętrza, kiedy nagle runął na nich z góry deszcz marmurowy: załoga cesarska w rozpaczliwej obronie jęła druzgotać posągi i odłamami ich ciskać na oblegających. Szturm został odparty, ale nad pobojowiskiem, na którym wśród tysięcy poległych Gotów bielały krwią zbryzgane szczątki bogów i herosów starożytności, sterczał pod koniec tego w dziejach Rzymu pamiętnego dnia ogołocony ze swych ozdób i sposępniały już na wieki grobowiec cesarski.

Wkrótce zatarła się też nazwa moles i przyjęła inna, castellum, a kiedy Grzegorz Wielki wśród błagalnej procesji całego Rzymu w czasie morowej zarazy ujrzał nad tym grobem unoszącego się w powietrzu Anioła, który na znak zmiłowania Bożego miecz chował do pochwy, znikło na pamiątkę tego cudu i imię cesarza-założyciela, i grobowiec Hadriana stał się Zamkiem św. Anioła. Na wpół forteczny, na wpół więzienny, miał on być i nadal to schroniskiem uciemiężonych, to warunkiem władzy samozwańczych panów Rzymu, to wreszcie miejscem stracenia jednych albo drugich. Wiek X znaczy się w nim kobiecymi rządami Marocji, która umocowawszy się w jego warownych murach, każe się zwać senatrix et patricia, panuje nad zniewieściałym Rzymem, wtrąca papieża Jana X do więzienia, na jego miejsce pod imieniem Jana XI własnego wynosi syna, aż za sprawą drugiego syna, Alberyka, wypędzona z twierdzy i wyzuta z władzy, kończy burzliwy żywot w klasztorze. Nie dobiega zaś jeszcze to stulecie kresu, a już inne, czarniejsze dramaty w tych samych rozgrywają się murach. Naprzód Bonifacy VII Francone, papież-samozwanicc, łupieżca kościołów rzymskich i skarbu św. Piotra, który do Konstantynopola uwiózł, więzi w Zamku św. Anioła dwóch z rzędu papieży, Benedykta VI i Jana XIV, z których pierwszy uduszony, drugi głodem umorzony kończy; potem, po kilku zaledwie latach, broni się tamże przed wojskami Ottona III Krescencjusz, jeden z tych ambitnych marzycieli średniowiecznego Rzymu, postać odradzająca się z kolei to pod nazwiskiem Rienzego w XIV-tym, to Stefana Porcaro w XV wieku, nieudany wskrzesiciel dawnej rzeczypospolitej rzymskiej, stracony na koniec za tę myśl spóźnioną na szczycie Zamku, który odtąd lud przez długie lata jeszcze »wieżą Krescencjusza« nazywał.

Następuje epoka cesarzy salickiego domu, czasy wielkich zapasów państwa z Kościołem, a w nich znów Zamek św. Anioła ważną odgrywa rolę: w jego obronne mury chroni się wielki Hildebrand, kiedy cesarz Henryk IV, zająwszy Rzym, zdobywszy szturmem Kapitol i Septizonium, przez antipapę Klemensa III u św. Piotra koronować się kazał. Grzegorza VII uwolnił z Zamku przybyły na odsiecz dzielny Robert Guiscard, ale z tą odsieczą łączy się wspomnienie jednej z najstraszniejszych klęsk, jakie Rzym średniowieczny dotknęły: saraceńskie hordy Guiscarda złupiły i podpaliły miasto, które od Colosseum i Forum aż do Lateranu spłonęło doszczętnie, tak, że cała południowa część Rzymu, naówczas najbardziej ludna, na długie wieki w tych dniach rozboju zamarła; Awentyn zamienił się w pustynię, Pole Marsowe w rumowisko, dalej, po Lateran, zostały tylko zgliszcza.

W wieku XII wzrastająca potęga baronów rzymskich zostawia swoje ślady w dziejach Zamku, którego forteczne znaczenie wzmaga się jeszcze wśród ciągłych starć i zatargów powaśnionych z sobą dumnych rodzin. I tak w r. 1133 po raz pierwszy koronacja cesarska Lotara przez papieża Innocentego II odbywa się pod osłoną rozsiadłych na gruzach starego miasta Frangipanich nie u św. Piotra, lecz w Lateranie, bo dzielnicą Leonińską zawładnął oparty na potędze Pierleonich i broniący się w twierdzy św. Anioła antipapa z ich rodu, Anaklet. W kilkanaście lat później wychodzi zaś z więzień zamkowych, idąc na stos wzniesiony na dzisiejszej Piazza del Popolo, wydany w ręce sprawiedliwości przez Barbarossę, a przedtem długo opieką senatorów rzymskich i potężnego rodu Contich osłaniany, zawzięty wróg papiestwa, Arnold z Brescii. Rozwielmożnienie się Colonnów. Orsinich, Savellich, Contich, Frangipanich, szło w parze z zanikiem pamiątek starego Rzymu. Świątynie, cyrki, grobowce, nawet łuki triumfalne, zamieniane przez nich w fortece, za każdym ich pogromem niszczono, nieraz równano z ziemią - i tak padały jedne po drugich pomniki dawnego miasta. Wielką ich zagładą były mianowicie krótkie ale pamiętne w połowie XIII w. rządy Brancaleona de Casalecchio, którego lud rzymski z Bolonii wezwał, senatorem obrał, i który poskromienie rozbójniczych możnowładców z nieubłaganą przeprowadził surowością. Ocalał w czasie tej zawieruchy Zamek św. Anioła, ale nie miał ocaleć w dotychczasowych swoich kształtach w epoce groźniejszych burz XIV stulecia.

II. Zmrok Odrodzenia

Ażeby ową tragedię pojąć, należy wprzód uprzytomnić sobie choćby pokrótce przeddzień tych wypadków, a mianowicie panowanie i osobę pierwszego papieża z rodu Medyceuszów. Czy Leon X zasłużył na to, aby, jak się to utarło, dać całemu stuleciu sygnaturę swego imienia, to pytanie, a pytanie tein większe, że bodaj który wiek był równie niejednolity, jak właśnie ten wiek XVI, z wybujałością indywidualną w swym zaraniu, z ujęciem tej indywidualności w karby powszedniego, twardego obowiązku w czasach kontrreformacji. Leon X nie był też bynajmniej najwybitniejszą osobistością w szeregu papieży tej epoki. Daleko mu było do wielkich pomysłów Juliusza della Rovere, żelaznej energii Pawła Caraffy, lub zdolności rządzenia Sykstusa Peretti. Tak samo i sztuka nie za jego pontyfikatu do najwyższej doszła doskonałości, bo już przed nim duch Boży w Dyspucie, duch ludzki w Szkole Ateńskiej w najpiękniejsze wcielił się kształty i przed nim Prorocy i Sybille roztoczyli swą tremendam majestatem na stropie kaplicy Sykstyńskiej. Więc jeżeli wiek XVI imieniem Leona X naznaczono, to szukać by w tym należało chyba wyrazu naturalnego, wdzięcznego hołdu za to, że na lata jego panowania przypada jedna z tych chwil błogich w dziejach ludzkości, a przynajmniej jej wybrańców, w której jak motyle z kwiatu, pili słodycz życia. Podobnych chwil musieli używać ludzie za Peryklesa w Atenach, za Augusta w Rzymie, potem może w ostatnich latach przed wielką Rewolucją we Francji. Po ponurym panowaniu Borgii, po zbrojnych rządach Juliuszowych, nastaje z Leonem X epoka względnego spokoju, wczasu do używania rozkoszy życia. Jest to u schyłku skwarnej i burzliwej doby Odrodzenia zachód orzeźwiający i pogodny.

Już powierzchowność Leona X różniła go zupełnie od poprzednika, zdradzała inny charakter i usposobienie. Z portretów Juliusza II patrzy na nas człowiek quattrocenta, o wielkich, bezwzględnych namiętnościach, ale równie wielkim, nieugiętym duchu. Hart i siła malują się na tych myślami pooranych, w twarde rysy pociętych licach. Leon X to człowiek inny, o tyle tylko do quattrocenta należący, o ile Florencja i dwór ojca jego, Wspaniałego Lorenza, wiek swój wyprzedziły. W jego rysach znać już jakby znamię epigona, miękkość i pewne znużenie: wysoki, ale otyły, z dużą na krótkim karku osadzoną głową o zarumienionych policzkach i oczach spod obrzękłych powiek na wierzch wysadzonych, a tak krótkowidzących, że zawsze szkła powiększającego używać musiał, z orlim nosem i o ustach wydętych, które ogólnemu wyrazowi słodyczy dodawały cechę pewnej wyniosłości - oto jak go nam przedstawiają portrety, słynna kamea ze zbiorów w Uffizi i opisy współczesne. Do tych opisów dodać należy piękną, białą rękę, o którą dbał, i na którą, jak mówi jeden ze współczesnych kronikarzy, »często nie bez zadowolenia« - saepins haud sine uolupłałe - spoglądał.

III. Młodość Giulia de Medici

»Na głębokość miłosierdzia Bożego i krew Odkupiciela« zaklinał Leon X Lutra w bulli „Exsurge Domine”, aby nie zrywał jedności kościelnej. Reformacyjnego ruchu od samego początku nie lekceważył on sobie. »Papież - pisał w r. 1521 Baltazar Castiglione - jest bardzo poruszony sprawą Marcina Lutra, której wielką przypisuje doniosłość«. Doniosłość tę tłumaczył mu znający dobrze naturę niemiecką stary cesarz Maks, który od pierwszego protestu buntującego się Augustianina przeczuł, że nie chodziło tu o zwykły teologiczny spór, jakich w średnich wiekach nie brakło, ale o istotną zapowiedź groźnego przełomu i rozdarcia. Wprawdzie jako dawny współzawodnik Juliusza II, a od bitwy pod Marignano i rozwielmożnienia się wpływów francuskich we Włoszech także i z Leonem X w zimnych pozostający stosunkach, nie przeoczył on jednak praktycznych korzyści, jakie by mu Luter, użyty za narzędzie polityczne, mógł w razie danym przynieść. W tym duchu polecał go nawet kurfurstowi saskiemu, ze znamiennym dodatkiem, »że go kiedyś może użyć przyjdzie«. Niemniej jednak lojalnie ostrzegał głowę Kościoła, że jeżeli się nie uda złego zdusić w zarodku, to »wnet w miejsce starych prawd zbawienia staną osobiste pojedynczych ludzi opinie«.

IV. Pompeo Colonna

Kiedy pod koniec krwawej bitwy pod Rawenną Ives d'Allegre przełamał zwarte szyki żandarmerii włoskiej, która pierzchła w rozsypce, najdłużej bronił się dzielny jej dowódca, Fabrizio Colonna. Ale już zewsząd osaczali go nieprzyjaciele i życie jego wisiało na włosku, kiedy w ostatniej chwili przyskoczył do niego walczący ze słynną swoją artylerią ferraryjską po stronie francuskiej ks. Alfons d'Este i zawołał:

- Rzymianinie, nie gub się próżnym uporem, ale daj za wygraną i oddaj mi szpadę.

V. Conclave z r. 1523

Na conclave, z którego miał wyjść następca Hadriana VI, zebrali się kardynałowie 1 października 1523 roku. Zrazu było ich trzydziestu pięciu, a liczba ta wzrosła za przybyciem francuskich członków świętego kolegium do trzydziestu dziewięciu. Stronnictwa zarysowały się wyraźnie od samego początku. Kandydatem cesarskim był Giulio de Medici; miał on blisko dwadzieścia zapewnionych głosów pomiędzy młodszymi kardynałami z kreacji Leona X, a ufał w poparcie Karola V, który jeszcze przed śmiercią Hadriana VI, ambasadorowi swemu, książęciu di Sessa, zalecał, »żeby uszanował wolność wyboru, ale w razie jakiegokolwiek nacisku ze strony francuskiej, użył ze swej strony pomocy wicekrólów neapolitańskich i sycylijskich, wojska i wszelkich innych środków«. Wszelako do wyboru potrzeba było dwóch trzecich, a więc w tym wypadku dwudziestu sześciu głosów. Brakujących wyborców musiał zatem Medyceusz szukać w obozie przeciwnym.

VI. Zawikłania polityczne

Hiszpanie już z początkiem XVI wieku utwierdzili silnie swoją potęgę w południowych Włoszech i hiszpańscy wicekrólowie rządzili w imieniu Katolickiego Króla Neapolem i Sycylią. Wobec północnych Włoch opierały się roszczenia Karola V, z chwilą kiedy został cesarzem, na starych, tradycyjnych prawach świętego imperium do Lombardii jako cesarskiego lenna. Franciszek I natomiast wznawiał swoje pretensje z tytułu dziedzictwa andegaweńskiego po młodszej królowej Joannie wobec Neapolu, a schedy po Walentynie Visconti, księżnie Orleańskiej, wobec Mediolanu i miast lombardzkich.

VII. Włochy w r. 1525

Zaraz po elekcji zapłacił Klemens VII pierwszą ratę z kwoty należącej się od Rzymu i Florencji na cele ligi przeciw Francji, do której jego poprzednik, Hadrian VI, był w przeddzień zgonu przystąpił. Ale dalszych wpłat odmówił wręcz, wymawiając się pustką w skarbie papieskim. Na próżno wzywał go Karol V przez umyślnych wysłanników do formalnego odnowienia przymierza, daremnie napierał na niego w tym samym celu książę di Sessa, poseł hiszpański w Rzymie, przypominając mu niedwuznacznie, że tiarę cesarzowi zawdzięczał. Papież wzbraniał się, w nadziei

VIII. Margrabia di Pescara

Franciszek I od wzięcia w niewolę osadzony był pod strażą Alarcona na zaniku w Pizzighettone. Zamek był obronny, a strażnik czujny i pewny. Pomimo tego sądzili wodzowie cesarscy, że przecież bezpieczniej będzie oddalić jeńca od zaburzonej bądź co bądź zawsze Lombardii i przewieźć go do Castel Nuovo w Neapolu. W tym celu ruszył z nim w początku czerwca wicekról de Lannoy do Genuy, aby się morzem do Neapolu przeprawić. W ciągu drogi zmieniono jednak projekt. Franciszek I łudził się bowiem, że w osobistym zetknięciu zdoła wzbudzić wspaniałomyślniejsze uczucia w zwycięzcy i nalegał, ażeby go przewieziono do Hiszpanii. Wicekrólowi było to na rękę, bądź że obawiał się dla tak cennego więźnia niezdrowego o tej porze roku klimatu neapolitańskiego, bądź że wolał dzielić odpowiedzialność straży z samym cesarzem, bądź wreszcie, że schlebiało to jego miłości własnej, aby z takim jeńcem stanąć wobec dworu przed obliczem cesarskim. W ostatniej chwili wydano więc inne rozkazy i zamiast ku Neapolowi, popłynęła flota hiszpańska ku Barcelonie, a to bez wiedzy Karola V i w zupełnej tajemnicy przed Burbonem i Pescarą.

IX. Wrogowie Medyceusza

Śmierć margrabiego di Pescara była dla Włochów wypadkiem doniosłym. Ale przyszła za późno, skoro zdążył on przed zgonem odkryć ich cele i zamiary cesarzowi, a za wcześnie, kiedy konfederaci nie byli jeszcze gotowi, aby pod nieobecność Karola de Lannoy i Burbona zgnieść pozbawioną teraz naczelnego dowódcy załogę hiszpańską w Lombardii. Tymczasem zaś położenie, wytworzone bitwą pod Pawią, miało ulec zmianie. W połowie stycznia 1525 r. podpisał bowiem Franciszek I traktat madrycki, zwracający mu wolność.

X. W przededniu burzy

Tak rozpoczynał się rok 1527, rok klęski. Zimna wytrwałość cesarza, coraz większa chwiejność papieża, zwodnicza lekkomyślność Franciszka I, zła wiara księcia Urbinu, niezaspokojona dotąd ambicja Burbona i mściwy fanatyzm Frundsberga, nadają sygnaturę onej chwili, rozstrzygają o losach Rzymu. Karolowi V wygrana pod Pawią oddala Włochy w ręce; kto mu w nich jeszcze śmiał stawiać opór, tego postanowił zetrzeć. Trudność niemałą stwarzało mu przecież to, że opór wychodził właśnie od papieża. Dla dziedzica tak rdzennie naówczas katolickiej, świeżo pod godłem krzyża wydartej Maurom Hiszpanii, dla obranego niedawno cesarza Świętego Imperium, w którym nowe nauki wstrząsały samymi podwalinami tronu

XI. Sacra ruina

Wojsko, które w ciągu marszu wzrosło do poważnej liczby trzydziestu kilku tysięcy ludzi, rozłożył Burbon półkolem wzdłuż Janikulu od Porta San Pancrazio aż po Watykan. Na kwaterę dla siebie obrał klasztor Sant Onofrio. Podobno jeszcze tego samego dnia po przybyciu wysłał trębacza do miasta z żądaniem żywności i pozwolenia na wolne przejście przez Rzym. Odpowiedzi nie dano, a właściwie było nią monitorium papieskie contra Carolum de Borbonio Romam invadentem. Położenie konetabla było zaś rozpaczliwe, bo chleba dla wojska nie miał

XII. Papież i Cesarz

Odgłos tych »szataństw« - queste diavolerie - jak je Benvenuto Cellini nazywa, dochodził do Zamku św. Anioła, gdzie ze szczytu twierdzy Klemens VII wciąż patrzał w stronę drogi Flamińskiej, wyczekując odsieczy. W sam dzień szturmu na Rzym, Guido Rangone z lekką jazdą i oddziałem strzelców dotarł aż do Ponte Salaro. Tam doszła go wieść, że Borgo i Trastevere są już w ręku nieprzyjaciół. Na odsiecz broniącego się miasta byłby poszedł chętnie; na wpół zdobytego ze słabymi siłami, jakimi rozporządzał, ratować nie śmiał. Natychmiast więc zawrócił ku Otricoli.

XIII. Odrodzenie duszy

Nocny jeździec, uciekający do Orvieto, unosił z sobą nie tylko wolność osobistą, ale i coś więcej: unosił, i to bezpowrotnie, duszę średniowiecznego Rzymu. »Jeżeli widok naszego pogrążenia przebłaga gniew Pański, jeżeli te straszliwe kary otworzą nam znów drogę do lepszych praw i obyczajów, to nieszczęście nasze nie jest niepowetowane. Niechaj Bóg czuwa nad tym, co Boskie, my natomiast mamy przed sobą życie poprawy, którego nam żadna siła oręża wydrzeć już nie zdoła. Zestrzelmy myśli i czyny w ten jeden cel, ażeby prawdziwej świetności kapłaństwa, prawdziwej wzniosłości i mocy w Bogu tylko szukać«.

SPIS ROZDZIAŁÓW

Okładka

Strona tytułowa

Strona Redakcyjna

I. Dramaty Zamku św. Anioła

II. Zmrok Odrodzenia

III. Młodość Giulia de Medici

IV. Pompeo Colonna

V. Conclave z r. 1523

VI. Zawikłania polityczne

VII. Włochy w r. 1525

VIII. Margrabia di Pescara

IX. Wrogowie Medyceusza

X. W przededniu burzy

XI. Sacra ruina

XII. Papież i Cesarz

XIII. Odrodzenie duszy