Hanna Sokołowska

KOSA

czyli ballada kryminalna
o Nowej Hucie

ilustrowała Olga Olechowska

Kraków 2012

Poświęcam mojej mamie, ojcu i siostrze oraz kilku przyjaciołom z Nowej Huty, których barwne osobowości posłużyły mi jako pierwowzór dla moich bohaterów.

Redakcja techniczna i skład
Roman Zadora

Korekta
Anna Hołota

© Hanna Sokołowska
© Ilustracje Olga Olechowska

Konwersja do formatu EPUB/MOBI: Koobe Sp. z o.o.

ISBN 978-83-935704-0-9

Wydawnictwo Różnica
Kraków

www.wydawnictwo-roznica.pl

Lista bohaterów:

Rodzina Knappów (zam. Nowa Huta[1], os. Ogrodowe)

1. Marianna Knapp, lat 18, maturzystka, właścicielka psa o imieniu Bak

2. Izabella Knapp (Belcia), lat 20, siostra Marianny, rozmowna studentka bibliotekoznawstwa i miłośniczka biżuterii

3. Emilia Knapp, lat 44, matka Marianny i Izabelli, dyrektorka szkoły podstawowej na os. Szklane Domy. Rozwiedziona z Maurycym, obecnie związana z Zygmuntem

4. Maurycy Knapp, lat 45, profesor matematyki na Uniwersytecie Jagiellońskim, ojciec Marianny, Izabelli i malutkiej Agnieszki. Wyjechał z Nowej Huty do Katowic.

5. Ewunia Knapp, lat 22, nowa profesorowa, studentka pedagogiki i matka Agnieszki

6. Bak, ciemnobrązowy wyżeł niemiecki

Rodzina Żubrowieckich (zam. Gdańsk-Oliwa)

1. Mateusz Żubrowiecki, lat 20, kuzyn Belci i Marianny, student Politechniki Gdańskiej, alpinista. Zakochany w koleżance Marianny, Urszuli.

2. Maciej Żubrowiecki, lat 17, brat Mateusza, licealista-kleptoman

3. Liliana Żubrowiecka, lat 47, matka Macieja i Mateusza, siostra Emilii. Zafiksowana na punkcie znalezienia zaginionej rodzinnej biżuterii.

4. Antoni Żubrowiecki, lat 47, jej mąż, zapaśnik

Rodzina Poziomskich (zam. Mąchocice koło Kielc)

1. Feliks Poziomski, dziadek Marianny, ojciec Emilii i Liliany, żołnierz AK. Zginął w czasie II wojny światowej na Kielecczyźnie. Niedoszły spadkobierca Mąchocic.

2. Stanisława Poziomska, żona Feliksa, matka Emilii i Liliany, działaczka konspiracyjna Zmarła w Mąchocicach kilka lat przed wydarzeniami opisanymi w książce.

3. Gustaw Poziomski, lat 74, brat Feliksa, obecny właściciel gospodarstwa w Mąchocicach

4. Lucyna Poziomska (Luśka), lat 72, jego żona

5. Edward Poziomski, lat 36, ich syn, prawnik, homoseksualista

Rodzina Stokłosów (zam. Nowa Huta, os. Urocze)

1. Mieczysław Stokłosa, lat 46, drukarz

2. Celina Stokłosa, lat 45, jego żona

3. Urszula Stokłosa, lat 18, córka Celiny i Mieczysława, przyjaciółka Marianny, prymuska klasowa i utalentowana rysowniczka

4. Grażynka Stokłosa, lat 20, jej siostra

5. Pralinka, rudy jamnik Urszuli

Rodzina Wilków (zam. Nowa Huta, os. Handlowe)

1. Krzysiek Wilk, lat 18, niezdecydowany kochanek, były chłopak Marianny

2. Zdzisław Wilk, lat 46, ojciec Krzyśka, listonosz

3. Trop, ciemnobrązowy wyżeł niemiecki, brat Baka

Pozostałe osoby z podwórka na os. Ogrodowym w Nowej Hucie

1. Adaś Bonikowski, lat 18, matematyk zakochany na zabój w Wioletcie

2. Wioletta Pilc, lat 18, piękna przyjaciółka Marianny, poetka

3. Olga Pilc, jej matka, zielarka. Uciekła z ZSRR.

4. Hieronim Pluta, lat 22, wieczny student Politechniki Krakowskiej, syn pierwszego sekretarza partii na Kombinacie. Obserwuje osiedle przez lornetę, uwielbia psy, ale przede wszystkim kocha się w Mariannie.

Grono pedagogiczne XX Liceum Ogólnokształcącego, os. Spółdzielcze

1. Andrzej Petryna, lat 47, dyrektor szkoły, ojciec Stefka, wdowiec

2. Zenobia Dymek, lat 46, fizyczka, wdowa zakochana w dyrektorze

3. Władysława Kos, „Kosa”, lat 29, wychowawczyni Marianny, matematyczka i działaczka społeczna

4. Zofia Lewus, Zośka, lat 38, polonistka–patriotka

5. Pietrucha, lat 49, niepozbawiony poczucia humoru historyk partyjniak

6. Dzidzia, lat 43, nauczycielka geografii, wielbicielka konturowych mapek

7. Barbara Zrubek, lat 30, wuefistka

Niektóre osoby z klasy Marianny

1. Wioletta Pilc

2. Adaś Bonikowski

3. Krzysztof Wilk

4. Urszula Stokłosa

5. Agatka Korfel, przyjaciółka Marianny, szkolna elegantka

6. Irena Migas, niezbyt atrakcyjna koleżanka Marianny

7. Włodek Krupa, kibic piłkarski i miłośnik jabcoków

8. Zenek Kulka, niefortunny fałszerz zwolnień lekarskich

9. Zbyszek Hanusiak, kumpel Adasia, szachista

Najbliżsi sąsiedzi Marianny

parter:

Nosek Krystyna
Wołek Halina

I piętro:

Knappowie
Czerniakowa Józefa

II piętro:

Genowefa Drożdż, ambitna księgowa
jej mąż, Kazimierz, robotnik w Hucie Katowice
syn, Wiktor, lat 20, obecnie odbywający służbę wojskową w Mrągowie
Pawelec Józef, wdowiec odwiedzający Genowefę. Mieszka z córką i zięciem.

III piętro:

Chmurowa Janina
jej dwie córki: Wiesia i Teresa
Kutryba Aniela

Inne osoby mieszkające w Hucie

1. Apoloniusz Kucharski, Poldek, lat 21. Aktualny chłopak Marianny, aktor amatorskiego Teatru Kuźnia. Dwukrotnie oblał egzamin wstępny na PWST i w ucieczce przed wojskiem studiuje ceramikę na AGH, os. Górali

2. Roman Łukowski, lat 20, obiekt miłości Wioletty Pilc, poeta, os. Handlowe

3. Tajemniczy Pan Egzotyczny Ptak

4. Stefek Petryna, lat 21. Syn dyrektora XX LO. Zapalony motocyklista, kumpel Wiktora Drożdża, mieszka w tej samej klatce co Wilkowie, os. Handlowe

5. Zofia Skiba, lat 50. Kierowniczka sklepu mięsnego, siostra Zenobii Dymek, os. Willowe

6. Joanna Kisiel, lat 20, koleżanka Belci z uczelni, os. Stalowe

7. Mariusz Niemczyk, lat 20, kolega z wojska Wiktora Drożdża, os. Zielone

8. Zenek Kulka, niefortunny fałszerz zwolnień lekarskich

Milicjanci

1. Kapitan Wcisło Bronisław, lat 34, główny śledczy

2. Dymanus Janusz, lat 26 i Łoś Eugeniusz, lat 33, dzielnicowi

3. Sierżant Imadło Jerzy, zastępca Wcisły

Prolog

Styczeń 1949

Fragment artykułu z czasopisma „Nowa Wieś”

Zaprzyjaźnieni z nami inżynierowie Kraju Rad[1] już wybrali miejsce na realizację największego projektu planu 6-letniego. Są to tereny wsi Pleszów i Mogiła na wschód od Krakowa. Powstanie tam potężna huta, kombinat metalurgiczny, jakiego nie znają jeszcze kapitalistyczni imperialiści. Tuż obok kombinatu urośnie nowoczesne, socjalistyczne miasto.

— My, chłopi z Mogiły, bardzo już chcemy opuścić nasze brudne lepianki i pokryte strzechą chałupy — opowiada Józef Kos, rolnik posiadający małe, zaniedbane gospodarstwo. Tak jak Józef myślą w Mogile wszyscy.

— Te bloki tutaj będą zupełnie jak szklane domy Stefana Żeromskiego — zachwyca się świeżo upieczona absolwentka fizyki, Zenobia Dymek.

— Na Kombinacie otrzymam dobrze płatną pracę, a nasze dzieci będą mogły uczęszczać do nowych, jasnych szkół — dodaje młody inżynier, Edward Pluta.

Tak, wszystko to jest możliwe dzięki ofiarnej pracy radzieckich specjalistów, którzy wesprą naszych budowniczych swoją wiedzą i doświadczeniem. Niewzruszona przyjaźń bratnich narodów, Związku Radzieckiego i naszej Ludowej Ojczyzny, jeszcze raz wyda owoc, którym szczycić się będzie każdy Polak. Nowa Huta stanie się niezniszczalnym pomnikiem siły, nowoczesności i potęgi myśli socjalistycznej!

10 stycznia 1977, poniedziałek

„Echo Krakowa”

(gazeta codzienna)

Wczoraj, w godzinach porannych, w toalecie damskiej XX Liceum Ogólnokształcącego (Nowa Huta, osiedle Spółdzielcze) zostały znalezione zwłoki młodej kobiety. Poprzedniego dnia miał tam miejsce bal studniówkowy. Ofiarą okazała się 29-letnia Władysława K., nauczycielka matematyki i wychowawczyni klasy maturalnej. Na podstawie wstępnych oględzin stwierdzono, że została uderzona tępym narzędziem w tył głowy, a następnie pchnięta nożem. Motyw seksualny został wykluczony. Według milicji, sprawcą jest prawdopodobnie nowohucki wampir, seryjny morderca, który w okresie od września do stycznia tego roku dokonał już czterech zabójstw. W fatalną noc z piątku na sobotę zaginęła również uczennica XX Liceum, Urszula S. Oba te wydarzenia mogą mieć według milicji ścisły związek. Śledztwo trwa.

4 miesiące wcześniej

31 sierpnia 1976, wtorek

Z pamiętnika Marianny Knapp, lat prawie 18, mieszkającej na os. Ogrodowym 113 wraz z siostrą Belcią, lat 20, matką Emilią, lat 44 oraz konkubentem Emilii, Zygmuntem.

(o mocy i znaczeniu zapachów)

— Pożyczysz mi trzy sześćdziesiąt? — Belcia wpadła do mojego pokoju mocno zdenerwowana. — Nie mam już więcej zmywacza do paznokci, a po prostu muszę natychmiast zmienić ten kolor! Moje nowe bransoletki, pamiętasz na pewno które, kupiłam je w Cepelii na Placu Centralnym — one są zielonkawe, no i właśnie udało mi się dostać prawie taki sam lakier, tylko na śmierć o tym zapomniałam! Wiesz, dostałam go u tego prywaciarza z B1[2], on ma często coś ciekawego, a ja jak jakaś kretynka użyłam ten różowy mamy! Też jest niezły, ale szkoda mi po prostu, bo z zielonym to będzie naprawdę świetne połączenie. Muszę go zmyć koniecznie, a tu już ani kropli nie ma!

Belcia machała mi przed nosem pustą buteleczką.

— A w ogóle, to dlaczego tu tak śmierdzi? Może wypłukałaś coś w tym radzieckim płynie do zmiękczania tkanin? Mówiłam ci tyle razy, żebyś go nie używała! Jest na amoniaku!

Rzeczywiście, w całym domu czuć było mocno czymś chemicznym. Nawet koci piasek jakoś mniej przez to cuchnął, a nie był to też Belci aceton. Otworzyłyśmy drzwi do pokoju mamy i… Na środku stołu stał czołg, radziecki czołg wykonany z kartonu w skali chyba jeden do dziesięciu! Po co mamie ten czołg? Na rozpoczęcie roku szkolnego?

Dałam Belci forsę i zamknęłam się w swoim pokoju. Tu też śmierdziało, ale sprawa była bardziej oczywista. To Bak wrócił z łąk i teraz leżał bardzo zadowolony na mojej świeżo uprasowanej spódnicy. I jeszcze warczał jak próbowałam ją spod niego wyszarpnąć.

Czy w tym domu można mieć jeszcze coś, co nie śmierdzi klejem, błotem lub acetonem?

Przypomniałam sobie, jak dwa lata temu zakradł się do naszego mieszkania aromat wysublimowany i niepokojąco zmysłowy: była to woda toaletowa Konsul, wersja eksportowa. Konsul był początkowo tylko słabo wyczuwalną nutką, nikłym akcentem wywołującym jednak odcień troski na twarzy mamy i — jak się okazało — była to obawa uzasadniona. Koszule ojca coraz częściej pachniały nie tylko Konsulem, ale również damskimi perfumami Być Może, aż w rezultacie zeszłego lata profesor Knapp uciekł od nas z pewną dwudziestoletnią studentką pedagogiki.

Obecny adorator mamy używa tylko Przemysławki.

— Zrobisz coś do jedzenia? — zawołała Belcia.

Poczłapałam więc do kuchni, ale w naszej lodówce jak zwykle tchnęło pustką.

— Jest tu tylko jakiś na wpół wyschnięty topiony serek! Chcesz, mogę go przypiec na patelni z chlebem zakopiańskim.

Przez chwilę zapachniało prawie że prawdziwym obiadem. A może by tak przekupić Belcię, żeby zdobyła jakieś mięso? Ona nie tylko potrafi stać cierpliwie w kolejce, ale tak jeszcze te wszystkie baby zabajeruje, że dostaje zawsze najlepsze kawałki.

1 września 1976, środa

Z pamiętnika Marianny Knapp

(o jej zmaganiach w trudnym przedsięwzięciu bycia damą)

— Czy ty nie rozumiesz kobieto, że zanim pomalujesz paznokcie, musisz najpierw zrobić staranny manicure? Tutaj masz nieopiłowane, jak mogłaś ot tak pomalować i nie usunąć tego zadziora?

Belcia patrzyła z obrzydzeniem na moje ręce.

— Teraz już nie zdążę, zaraz będzie rozpoczęcie roku, i tak się już trochę spóźnię! — próbowałam się bronić.

— Lepiej się spóźnić i zrobić jakieś wrażenie! Pamiętasz, jak kiedyś przyszłam na lekcje zamiast ciebie? Ulka mi mówiła, że do tej pory wszyscy w klasie to wspominają. Miałam wtedy na sobie ten różowy sweterek amerykański, trochę może odblaskowy, ale tylko narzuciłam go lekko, a pod spodem… Co ja to miałam pod spodem? Albo to był ten biały półgolf, albo ta dzianinowa bluzka mamy, nie pamiętasz może? W każdym bądź razie, miałam naprawdę idealnie pomalowane paznokcie, właśnie różowe, tyle że różowo-perłowe, wtedy takie były modne, teraz już perłowe mało kto nosi, stare baby po trzydziestce najwyżej, a w sumie szkoda, bo to dawało świetny efekt.

W tramwaju udało mi się zdrapać miękki lakier. Pewnym kosztem, niestety. Na białej bluzce zobaczyłam z przerażeniem dwie różowe plamy! I jeszcze na dodatek do butów przylepiło mi się coś, co niestety nie wyglądało jak błoto.

A właśnie chciałam powiedzieć, że moim największym marzeniem życiowym jest być damą. Pisać książki jak Francoise Sagan, wyglądać jak Audrey Hepburn i mieć maniery Beaty Tyszkiewicz. A tu? Psie gówno, plamy i poobdzierane paznokcie.

„Dobrze, że chociaż włosy mam jako takie” — pomyślałam.

Pod szkołą dogoniła mnie Ulka.

— Na sto metrów widać, że to ty! Nikt w Hucie nie ma takiej artystycznej fryzury! Chcesz może grzebień?

2 września 1976, czwartek

Z zapisków księgowej Genowefy Drożdż, sąsiadki Marianny Knapp zam. os. Ogrodowe 113 zatrudnionej w Zakładach Tytoniowych Kraków Czyżyny

(o potędze ludzkich snów i o pewnym szalonym przedsięwzięciu)

Miałam dzisiaj dziwny sen. Śniło mi się, że u Pawelców z naprzeciwka były imieniny i jak zwykle poszłam ich upomnieć, że to już dziewiąta, a oni wciąż śpiewają. Mieszka taki w bloku jak kulturalny człowiek i nie rozumie, że nie można się tak wydzierać jak na pastwisku! Więc pukam w tym moim śnie do ich drzwi i zaraz otwiera mi stary Pawelec, mocno już napity, co zresztą często widzę i na jawie.

— A wstąpcie, sąsiadko i napijcie się z nami! Wódka dobra, towar eksportowy, zięć kupił w Peweksie[3]!

— W delikatesach, w delikatesach! Gotowa pomyśleć, że na dolarach śpimy, co też tata gada! — usłyszałam z głębi mieszkania.

— Polska wyborówka, a patrz pani jak pakowana! A może woli pani jarzębiaczek? A co sąsiadeczka na to, gdybym to ja się tak do sąsiadeczki przeniósł na chwilkę, co? Po co mamy tu młodym przeszkadzać?

I już mnie Pawelec przed sobą popycha i cały czas gada.

— Wiecie, sąsiadko, odkąd moja kochana Bogusia odeszła, a to już dwa i pół roku będzie, bardzo jestem samotny…

— A idźcie ojciec, idźcie, tylko klucze weźcie! — to był chyba głos młodej Pawelcówny, ale stary już stał pod moimi drzwiami i nawet nie wiem, czy ją słyszał.

Z zaskoczenia mowę mi odjęło, jak to bywa w snach. A poza tym, prawda widać, że jak się śpi to różne troski i pragnienia wychodzą, bo ja też się czuję samotna odkąd mój Kazik wyjechał budować Hutę Katowice. Wszystkiego bywa w domu najwyżej raz na miesiąc.

W każdym razie w moim śnie skinęłam zapraszająco głową i Pawelec od razu się władował do dużego pokoju.

— Ale tu pięknie macie, sąsiadko — on gada, a ja się rozglądam i mojego mieszkania nie poznaję. Nowa meblościanka, obok ława na wysoki połysk, a na niej, na bieżniku, prawdziwy kryształ! W krysztale są trzy plastikowe róże, całkiem jak żywe. No i żadna płytka PCV z podłogi nie odstaje!

To my siadamy na fotelach, a ja się o mało nie zabiłam, bo one zamiast nóżek miały prawdziwe, metalowe kule! Można by na nich jeździć po całym pokoju! Knappowie z pierwszego piętra też mają takie. Wiem, bo mnie raz ta ich młodsza córka, Marianna, zaprosiła na Studio 2[4]. Tak naprawdę to pewnie chciała się pochwalić, bo właśnie Knappowie kupili sobie nowy telewizor i to na dodatek kolorowy!

A tu patrzę, u mnie dokładnie taki sam w kącie stoi.

„Taki Rubin to kosztuje w sklepie z dziesięć tysięcy” — przemknęło mi przez myśl w tym moim śnie.

No to wstaję z tego fotela i idę jak osłupiała przez mieszkanie. Po drodze zajrzałam do łazienki, bo drzwi były uchylone, a tam cała rolka papieru toaletowego! Na dodatek tego białego, który tylko raz widziałam u żony dzielnicowego. To było wtedy, jak poszłam się poskarżyć na koty Chmurów z trzeciego piętra. Sikają, bestie, porządnym ludziom na wycieraczki, a te stare panny w ogóle na to nie reagują!!!

— Dajcie no jakieś szkło, sąsiadeczko! I podajcie co na zagrychę do tej wódeczki — Pawelec ładuje się za mną do kuchni i nawet sam otwiera lodówkę. A wtedy oboje aż krzyknęliśmy głośno ze zdziwienia. No i właśnie przez ten krzyk się obudziłam! Pamiętam tylko tyle, że w lodówce były dwie szynki w plasterkach i kiełbasa, chyba toruńska, ale bardzo chuda. Były też trzy puszki szprotek w oleju i Coca-Cola. Mój Kazik też mi raz kupił taką Colę w Katowicach, ale potem synek mi ją wypił, jak przyjechał z wojska na przepustkę. Ach, ten mój Wiktorek, już niedługo będzie z wojska wychodził!

To był tylko sen, ale od tamtej pory coś we mnie wstąpiło i postanowiłam sobie, że muszę choć raz mieć w domu tak jak w tym śnie, choćbym po nocach miała stać w nie wiem jakich długich kolejkach!

Żeby choć raz tak mieć!

Nowa Huta, 3 września 1976

Z albumu Urszuli Stokłosy

Mój dom
Praca przygotowana do wysłania na
Młodzieżowy Konkurs Plastyczny Krajów Demokracji Ludowej

4 września 1976, sobota

Z dziennika Adasia Bonikowskiego, kolegi z klasy Marianny i zdolnego matematyka, zam. os. Ogrodowe

(o istnieniu Boga oraz o wielkiej i wydaje się niezbyt szczęśliwej miłości)

Nie wierzę w Boga. Najbardziej jednak nie wierzę w Chrystusa i jego dobroć.

Pozwolił się ukrzyżować, niby dla nas, ale jaki z tego konkretny pożytek? I przecież musiał wiedzieć, że to nie jest na zawsze — był synem Boga!

W konsekwencji nigdy już tu nie wrócił.

I co on teraz robi przez cały dzień?

Dlaczego mam wierzyć w coś, co nie tylko nie ma żadnego realnego potwierdzenia, ale jeszcze na dodatek nie daje nadziei na życie doczesne?

W religii hinduistycznej na przykład, niektóre bóstwa zstępują na ziemię i jako tak zwane awatary zwiastują zmiany lub ostrzegają ludzi. Choćby taki Wa–ma–na: bóg–karzeł wprawdzie, ale potrafił wpływać na losy ludzkie i to jeszcze przy ich udziale! Można się było z nim komunikować poprzez medytację, głębokie skupienie i ascezę.

Więc może, gdybym tak zaczął ostro praktykować, udałoby mi się uzyskać jego względy? I może z Wiolettą też pomógłby mi jakoś?

W każdym razie ta religia pokazuje pewną konkretną szansę na teraz.

Przypisy

Lista bohaterów

1. Nowa Huta – przemysłowa dzielnica Krakowa wybudowana z inicjatywy komunistów w latach pięćdziesiątych. „Nowa” i „Huta” to również imiona dwóch lwiątek, które urodziły się wówczas w krakowskim ZOO. [«]

KOSA czyli ballada kryminalna o Nowej Hucie

1. Kraj Rad — Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich [«]

2. B1 — pierwsza nazwa osiedla Szkolnego w Nowej Hucie, nadal używana przez starszych mieszkańców. [«]

3. Pewex — czyli Przedsiębiorstwo Eksportu Wewnętrznego. Sieć sklepów sprzedająca towary pochodzenia zagranicznego za bony towarowe PKO i walutę zachodnią. [«]

4. Studio 2 — pierwszy nowoczesny blok programowy nadawany w TVP od 1974 roku. [«]

5. „Głos Nowej Huty” — gazeta nowohucka powstała w 1957 roku na bazie stalinowskiej publikacji „Budujmy Socjalizm”. Obecnie: „Głos. Tygodnik Nowohucki”. [«]

6. ZSMP — Związek Socjalistycznej Młodzieży Polskiej — organizacja zrzeszająca młodych ludzi o komunistycznych poglądach w czasach PRL-u. [«]

7. Empik — właściwie KMPiK, czyli Klub Międzynarodowej Prasy i Książki. Czytelnia publiczna na Placu Centralnym. [«]

8. Repasacja pończoch — wymarły już obecnie zawód polegający na podciąganiu puszczonych oczek w rajtkach czy pończochach za pomocą specjalnego szydełka. [«]

9. Świat Dziecka — Dom Towarowy w Nowej Hucie przy Alei Róż. [«]

10. RWPG — Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej — organizacja powstała z inicjatywy Stalina, działająca od 1949 do 1991. Zrzeszała kraje komunistyczne Europy Wschodniej. [«]

11. Międzynarodówka — hymn komunistów rozpoczynający się słowami: Wyklęty powstań ludu ziemi…, muz. Pierre Dogeyter, słowa Eugene Pottier. [«]

12. Nadieżda Cziżowa — radziecka lekkoatletka, wielokrotna mistrzyni olimpijska w pchnięciu kulą. [«]

13. Mortadela — popularna, tania wędlina, produkowana z krowich wymion. [«]

14. „Trybuna Ludu” — sztandarowe pismo komunistów, gazeta codzienna w największym w PRL-u nakładzie. [«]

15. Parafraza wiersza Jana Lechonia Beatrycze. [«]

16. KC PZPR — Komitet Centralny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej — najwyższa władza za czasów PRL-u. Na czele PZPR stał pierwszy sekretarz, którym w latach 1970–1980 był Edward Gierek. [«]

17. Parafraza piosenki Teresy Tutinas Jak Cię miły zatrzymać. [«]

18. Hoffland — ekstrawagancka jak na czasy PRL-u galeria mody, współpracująca z Domami Towarowym Centrum w Warszawie, założona prze Barbarę Hoff. [«]

19. Marten — bar w pawilonie handlowym na osiedlu Kolorowym. Nazwa pochodzi od pieców martenowskich, dumy kombinatu HiL. [«]

20. Pomnik Lenina — zaprojektowany przez prof. Mariana Koniecznego stał w Alei Róż przy Placu Centralnym w latach 1973–1989. [«]

21. Arkadia — restauracja przy Placu Centralnym w Nowej Hucie. [«]

22. Konrad Swinarski — znany reżyser teatralny związany głównie z Starym Teatrem w Krakowie. Zginął w katastrofie lotniczej nad Damaszkiem w 1975. [«]

23. Ursus, Płock, Radom — miasta, w których po zaproponowanej przez premiera Piotra Jaroszewicza w czerwcu 1976 podwyżce cen żywności (między innymi mięsa o 70%) odbyły się liczne strajki i demonstracje. Podwyżki zostały odwołane, ale poprzez zmianę opakowań artykułów spożywczych i nadawanie im innych cen, rząd i tak osiągnął swój cel. [«]

24. Radio Wolna Europa — antykomunistyczna rozgłośnia radiowa utworzona w 1949 w Nowym Jorku. Zagłuszana we wszystkich krajach Układu Warszawskiego. [«]

25. M–3 — mieszkanie dwupokojowe. [«]

26. Bank PKO był w tamtych czasach dystrybutorem sprzedaży Fiatów 126p, tzw. maluchów. Pobierał od klientów przedpłaty na zakup z kilkuletnim wyprzedzeniem i równocześnie prowadził system losowań, gdzie wygrany talon umożliwiał wcześniejsze kupno. Talon na malucha był często używany w charakterze atrakcyjnej łapówki. [«]

27. Rifle — pierwsze sprzedawane w Polsce oryginalne jeansy amerykańskie, dostępne jedynie w Peweksie. [«]

28. Pocztówki panoramiczne — czyli trójwymiarowe. Ustawiając je pod odpowiednim kątem można było uzyskać zmieniający się obraz, np. Japonka puszczała oko! [«]

29. Anna Jantar — czołowa piosenkarka estradowa lat 70. Nosiła wielkie, kolorowe kapelusze, które wkrótce stały się popularne w całym kraju. [«]

30. ZK120 — magnetofon szpulowy, dwuścieżkowy, produkowany przez warszawskie Zakłady Kasprzaka w oparciu o licencję niemieckiego Grundiga. [«]

31. Jean–Paul Belmondo — francuski aktor występujący w ówczesnych filmach akcji. [«]

32. Dionizy Bielański — pilot Ludowego Wojska Polskiego, zestrzelony nad Czechosłowacją podczas próby ucieczki do Austrii w lipcu 1975 r. [«]

33. Fama — klub młodzieżowy na os. Willowym w Nowej Hucie [«]

34. THM — Technikum Hutniczo–Mechaniczne na os. Szkolnym w Nowej Hucie. [«]

35. Almatur — studenckie biuro podróży. Umożliwiało, oczywiście po pokonaniu szeregu trudności, wyjazdy zagraniczne, głównie do krajów tzw. demokracji ludowej. [«]

36. LWP — Ludowe Wojsko Polskie. [«]

37. WFM — tani polski motocykl, popularny na polskich drogach w tamtych latach. Nazwa pochodzi od Warszawskiej Fabryki Motocykli. [«]

38. Służba Polsce (SP) — polska młodzieżowa organizacja paramilitarna, w której młodzi ludzie wykonywali ciężką pracę fizyczną, między innymi przy budowie Nowej Huty. [«]

39. Kremplina — tkanina półelastyczna, lekko marszczona, początkowo tylko importowana. Noszona była głównie przez osoby nieodznaczające się dobrym gustem. [«]

40. Juniorki — typ ortopedycznych, sznurowanych tenisówek, popularny w peerelowskich szkołach jako obuwie na zmianę. [«]

41. WUML — Wieczorowy Uniwersytet Marksizmu i Leninizmu, wyższa uczelnia nie ciesząca się dobrą renomą. [«]

42. Wicherek — Czesław Nowicki, popularny prezenter pogody w czasach PRL-u. [«]

43. Wolna Grupa Bukowina — zespół muzyczny Wojciecha Bellona, przedstawiciele poezji śpiewanej. [«]

44. Drugi obieg — wydawnictwa podziemne wydające tzw. bibułę, czyli literaturę niedozwoloną w PRL-u. Jednym z czynnych działaczy „drugiego obiegu” był Adam Michnik. [«]

45. „Kultura” — miesięcznik literacki wydawany w Paryżu w języku polskim, redagowany przez Jerzego Giedroycia. Drukował między innymi powieści i artykuły niedopuszczane przez polską cenzurę jak np. pamiętniki Gombrowicza czy wiersze Miłosza. [«]

46. Archipelag Gułag — dzieło Aleksandra Sołżenicyna, świadectwo zbrodniczej działalności systemu komunistycznego w ZSRR. Archipelag Gułag to sieć obozów koncentracyjnych, gdzie ludzie, głodni i obdarci z godności osobistej, zmuszani byli do niewolniczej pracy. [«]

47. „Panorama” (tygodnik śląski) kolorowe czasopismo wydawane w latach 70–tych. Ze względu na silną pozycję tego województwa (stamtąd pochodził pierwszy sekretarz Edward Gierek) „Panorama” mogła sobie pozwolić na drukowanie materiałów niepopieranych przez cenzurę, jak np. kobiece akty. [«]

48. Chodzi o inscenizację dramatu Stanisława Wyspiańskiego Noc Listopadowa, zrealizowaną przez Andrzeja Wajdę w krakowskim Starym Teatrze w latach 70. Padające ze sceny niepodległościowe hasła wywarły wielki wpływ na środowisko krakowskie. [«]

49. Na terenach wyznaczonych pod pierwsze nowohuckie zabudowania rosło zielone jeszcze zboże ojców cystersów. Robotnicy odmówili koszenia, tak więc haniebną kośbę rozpoczął sam inżynier. [«]

50. „Burda” — czasopismo z wykrojami modnych strojów wydawane w Niemczech i jako jedyne tego rodzaju dostępne w Polsce. [«]

51. DT Centrum — Domy Towarowe Centrum w Warszawie, gdzie między innymi znajdował się Hoffland. [«]

52. Lejba — luźna sukienka niedopasowana w talii i noszona bez paska. [«]

53. Stenia Kozłowska — piosenkarka popularna w latach 70. W jej sentymentalnym repertuarze największym przebojem były Parasolki z Cherbourga. [«]

54. Julianka — wieś w woj. śląskim, 5 km od Wrocławia, gdzie 3 listopada 1976 miała miejsce katastrofa kolejowa, w wyniku której zginęło 25 osób. Przyczyną katastrofy był alkohol: pijani maszyniści zasnęli. [«]

55. Moda Polska — sieć eleganckich jak na tamte czasy sklepów, w których sprzedawano modne, lecz bardzo drogie ubrania, projektowane między innymi przez Barbarę Hoff i Grażynę Hase. [«]

56. Bibuła — potoczna nazwa nielegalnie wydawanych utworów lub innych materiałów konspiracyjnych. [«]

57. Jablonex — sztuczna, kolorowa biżuteria produkcji czechosłowackiej, popularna i poszukiwana w PRL-u. [«]

58. Fragment piosenki Parasolki z Cherbourga Steni Kozłowskiej. [«]

59. Cinkciarze — inaczej: koniki. Osoby nielegalnie handlujące walutą zachodnią. [«]

60. 22 lipca — najważniejsze święto państwowe w PRL-u. Rocznica ogłoszenia Manifestu PKWN (Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego), który to dekret miał stanowić symbol odrodzenia Polski. Ukończenie ważnych inwestycji planowano zazwyczaj na 22 lipca, co oczywiście zawsze się udawało… [«]

61. Sokiści — funkcjonariusze Straży Ochrony Kolei. [«]

62. Chodzi o Izbę Wytrzeźwień przy ul. Łobzowskiej w Krakowie. [«]

63. Kobra — kryminalny serial teatralny, emitowany w każdy czwartek. W czołówce każdego odcinka można było zobaczyć krótki film animowany z wężem kobrą. [«]

64. CCCP — czyli Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (skrót w języku rosyjskim). [«]

65. Jabłuszko — inaczej: jabol lub jabcok. Najtańsze w PRL-u wino owocowe. [«]

66. HIL — Huta imienia Lenina [«]

67. Ogień — wł. Józef Kuraś. W czasie II wojny światowej Niemcy zamordowali jego ojca, żonę i 2,5-letniego syna, a następnie spalili dom. Postać bardzo kontrowersyjna, nie do końca rozpracowana. Po otrzymaniu wyroku śmierci ze strony AK, przeniósł się do AL, skąd następnie zdezerterował. Działał praktycznie w pojedynkę, z niewielką grupą oddanych mu żołnierzy. Przypisuje mu się śmierć wielu funkcjonariuszy UB i NKWD, milicjantów, Żydów oraz sporej liczby mieszkańców Podhala. [«]

Hanna Sokołowska

Autorka Scenariuszy Teatralnych dla Nauczycieli Niepokornych, załozycielka od no szacego sukcesy teatrzyku dzieciecego „Starlets", nauczycielka angielskiego.

Kosa to jej debiut prozatorski nawiazujacy do jeszcze jednej pasji: Nowej Huty, gdzie autorka spedziła dziecinstwo i wczesna młodosc.

Olga Olechowska

Absolwentka Wydziału Artystycznego Uniwersytetu Slaskie go w Cieszynie.

Zajmuje sie projektowaniem grafi cznym, two rzeniem ilustracji i vjingiem. Współpracowała m.in. z miesiecznikiem „Bluszcz”. Autorka ilustracji do powiesci Gai Grzegorzewskiej Wiac.